Chapter 19

व्यास उवाच तस्यै दत्त्वा वरं शम्भुः कैलासं त्वरितो ययौ । रम्यं देवगणैर्जुष्टमप्सरोभिश्च मण्डितम् ॥ १ ॥ तत्र गत्वा चित्ररूपं गणं कार्यविशारदम् । प्रेषयामास वैकुण्ठे लक्ष्मीकार्यार्थसिद्धये ॥ २ ॥ शिव उवाच चित्ररूप हरिं गत्वा ब्रूहि त्वं वचनान्मम । यथासौ दुःखितां पत्‍नीं विशोकां च करिष्यति ॥ ३ ॥ इत्युक्तश्चित्ररूपोऽथ निर्जगाम त्वरान्वितः । वैकुण्ठं परमं स्थानं वैष्णवैश्च गणैर्वृतम् ॥ ४ ॥ नानाद्रुमगणाकीर्णं वापीशतविराजितम् । संजुष्टं हंसकारण्डमयूरशुककोकिलैः ॥ ५ ॥ उच्चप्रासादसंयुक्तं पताकाभिरलंकृतम् । नृत्यगीतकलापूर्णं मन्दारद्रुमसंयुतम् ॥ ६ ॥ बकुलाशोकतिलकचम्पकालिविमण्डितम् । कूजितैर्विहगानां तु कर्णाह्लादकरैर्युतम् ॥ ७ ॥ संवीक्ष्य भवनं विष्णोर्द्वास्थौ प्राह प्रणम्य च । जयविजयनामानौ वेत्रपाणी स्थितावुभौ ॥ ८ ॥ चित्ररूप उवाच भो निवेदयत शीघ्रं हरये परमात्मने । दूतं प्राप्यं हरस्यात्र प्रेरितं शूलपाणिना ॥ ९ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य जयः परमबुद्धिमान् । गत्वा हरिं प्रणम्याह कृताञ्जलिपुटः पुरः ॥ १० ॥ देवदेव रमाकान्त करुणाकर केशव । द्वारि तिष्ठति दूतोऽत्र शङ्करस्य समागतः ॥ ११ ॥ आज्ञापय प्रवेष्टव्यो न वेति गरुडध्वज । चित्ररूपधरोऽप्यस्ति न जाने कार्यगौरवम् ॥ १२ ॥ इत्याकर्ण्य हरिः प्राह जयं प्रज्ञातकारणः । प्रवेशयात्र रुद्रस्य भृत्यं समयसंस्थितम् ॥ १३ ॥ इत्याकर्ण्य जयस्तूर्णं गत्वा तं परमाद्‌भुतम् । एहीत्याकारयामास जयः शङ्करसेवकम् ॥ १४ ॥ प्रवेशितो जयेनाथ चित्ररूपस्तथाकृतिः । प्रणम्य दण्डवद्विष्णुं कृताञ्जलिपुटः स्थितः ॥ १५ ॥ दृष्ट्वा तं विस्मयं प्राप भगवान् गरुडध्वजः । चित्ररूपधरं शम्भोः सेवकं विनयान्वितम् ॥ १६ ॥ पप्रच्छ तं स्मितं कृत्वा चित्ररूपं रमापतिः । कुशलं देवदेवस्य सकुटुम्बस्य चानघ ॥ १७ ॥ कस्मात्त्वं प्रेषितोऽस्यत्र ब्रूहिकार्यं हरस्य किम् । अथवा देवतानां च किञ्चित्कार्यं समुत्थितम् ॥ १८ ॥ दूत उवाच किमज्ञातं तवास्तीह संसारे गरुडध्वज । वर्तमानं त्रिकालज्ञ यदहं प्रब्रवीमि वै ॥ १९ ॥ प्रेषितोऽस्मि भवेनात्र विज्ञस्तु त्वां जनार्दन । हरस्य वचनाद्वाक्यं प्रब्रवीमि त्वयि प्रभो ॥ २० ॥ तेनोक्तमेतद्देवेश भार्या ते कमलालया । तपस्तपति कालिन्दीतमसासङ्गमे विभो ॥ २१ ॥ हयीरूपधरा देवी सर्वार्थसिद्धिदायिनी । ध्यातुं योग्यामरगणैर्मानवैर्यक्षकिन्नरैः ॥ २२ ॥ विना तया नरः कोऽपिसुखभागी भवेन्न हि । तां त्यक्त्वा पुण्डरीकाक्ष प्राप्नोषि किं सुखं हरे ॥ २३ ॥ दुर्बलोऽपि स्त्रियं पाति निर्धनोऽपि जगत्पते । विनापराधं च विभो किं त्यक्ता जगदीश्वरी ॥ २४ ॥ दुःखं प्राप्नोति संसारे यस्य भार्या जगद्‌गुरो । धिक्तस्य जीवितं लोके निन्दितं त्वरिमण्डले ॥ २५ ॥ सकामा रिपवस्तेऽद्य दृष्ट्वा तां दुःखिता भृशम् । त्वां वियुक्तं च रमया हसिष्यन्ति दिवानिशम् ॥ २६ ॥ रमां रमय देवेश त्वदुत्सङ्गगतां कुरु । सर्वलक्षणसम्पन्नां सुशीलां च सुरूपिणीम् ॥ २७ ॥ सुखितो भव तां प्राप्य वल्लभां चारुहासिनीम् । कान्ताविरहजं दुःखं स्मराम्यहमनातुरः ॥ २८ ॥ मम भार्या मृता विष्णो दक्षयज्ञे सती यदा । तदाहं दुःसहं दुःखं भुक्तवानम्बुजेक्षण ॥ २९ ॥ संसारेऽस्मिन्नरः कोऽपि माभून्मत्सदृशोऽपरः । मनसाकरवं शोकं तस्या विरहपीडितः ॥ ३० ॥ कालेन महता प्राप्ता मया गिरिसुता पुनः । तपस्तप्त्वातिदुःसाध्यं या दग्धा तु रुषाध्वरे ॥ ३१ ॥ हरे किं सुखमापन्नं त्वया सन्त्यज्य कामिनीम् । एकाकी तिष्ठता कालं सहस्रवत्सरात्मकम् ॥ ३२ ॥ गत्वाश्वास्य महाभागां समानय निजालयम् । माभूत्कोऽपीह संसारे विमुक्तो रमया तया ॥ ३३ ॥ कृत्वा तुरगरूपं त्वं भज तां कमलालयाम् । उत्पाद्य पुत्रमायुष्मंस्तामानय शुचिस्मिताम् ॥ ३४ ॥ व्यास उवाच हरिराकर्ण्य तद्वाक्यं चित्ररूपस्य भारत । तथेत्युक्त्वा तु तं दूतं प्रेषयामास शङ्करम् ॥ ३५ ॥ गते दूतेऽथ भगवान्वैकुण्ठात्कामसंयुतः । जगाम धृत्वा तत्राशु वाजिरूपं मनोहरम् ॥ ३६ ॥ यत्र सा वडवारूपं कृत्वा तपति सिन्धुजा । विष्णुस्तं देशमासाद्य तामपश्यद्धयीं स्थिताम् ॥ ३७ ॥ सापि तं वीक्ष्य गोविन्दं हयरूपधरं पतिम् । ज्ञात्वा वीक्ष्य स्थिता साध्वी विस्मिता साश्रुलोचना ॥ ३८ ॥ तयोस्तु सङ्गमस्तत्र प्रवृत्तो मन्मथार्तयोः । कालिन्दीतमसासङ्गे पावने लोकविश्रुते ॥ ३९ ॥ सगर्भा सा तदा जाता वडवा हरिवल्लभा । सुषुवे सुन्दरं बालं तत्रैव सुगुणोत्तरम् ॥ ४० ॥ तामाह भगवान्वाक्यं प्रहस्य समयाश्रितम् । त्यजाद्य वाडवं देहं पूर्वदेहा भवाधुना ॥ ४१ ॥ गमिष्यावः स्ववैकुण्ठमावां कृत्वा निजं वपुः । तिष्ठत्वत्र कुमारोऽयं त्वया जातः सुलोचने ॥ ४२ ॥ लक्ष्मीरुवाच स्वदेहसम्भवं पुत्रं कथं हित्वा व्रजाम्यहम् । स्नेहः सुदुस्त्यजः कामं स्वात्मजस्य सुरर्षभ ॥ ४३ ॥ का गतिः स्यादमेयात्मन् बालस्यास्य नदीतटे । अनाथस्यासमर्थस्य विजनेऽल्पतनोरिह ॥ ४४ ॥ अनाश्रयं सुतं त्यक्त्वा कथं गन्तुं मनो मम । समर्थं सदयं स्वामिन् भवेदम्बुजलोचन ॥ ४५ ॥ दिव्यदेहौ ततो जातौ लक्ष्मीनारायणावुभौ । विमानवरसंविष्टौ स्तूयमानौ सुरैर्दिवि ॥ ४६ ॥ गन्तुकामं पतिं प्राह कमला कमलापतिम् । गृहाणेमं सुतं नाथ नाहं शक्तास्मि हापितुम् ॥ ४७ ॥ प्राणप्रियोऽस्ति मे पुत्रः कान्त्या त्वत्सदृशः प्रभो । गृहीत्वैनं गमिष्यावो वैकुण्ठं मधुसूदन ॥ ४८ ॥ हरिरुवाच मा विषादं प्रिये कर्तुं त्वमर्हसि वरानने । तिष्ठत्वयं सुखेनात्र रक्षा मे विहिता त्विह ॥ ४९ ॥ कार्यं किमपि वामोरु वर्तते महदद्‌भुतम् । निबोध कथयाम्यद्य सुतस्यात्र विमोचने ॥ ५० ॥ तुर्वसुर्नाम विख्यातो ययातितनुजो भुवि । हरिवर्मेति पित्रास्य कृतं नाम सुविश्रुतम् ॥ ५१ ॥ स राजा पुत्रकामोऽद्य तपस्तपति पावने । तीर्थे वर्षशतं जातं तस्य वै कुर्वतस्तपः ॥ ५२ ॥ तस्यार्थे निर्मितः पुत्रो मयायं कमलालये । तत्र गत्वा नृपं सुभ्रु प्रेरयिष्यामि साम्प्रतम् ॥ ५३ ॥ तस्मै दास्याम्यहं पुत्रं पुत्रकामाय कामिनि । गृहीत्वा स्वगृहं राजा प्रापयिष्यति बालकम् ॥ ५४ ॥ व्यास उवाच इत्याश्वास्य प्रियां पद्मां कृत्वा रक्षां च बालके । विमानवरमारुह्य प्रययौ प्रियया सह ॥ ५५ ॥

vyāsa uvāca tasyai dattvā varaṃ śambhuḥ kailāsaṃ tvarito yayau | ramyaṃ devagaṇairjuṣṭamapsarobhiśca maṇḍitam || 1 || tatra gatvā citrarūpaṃ gaṇaṃ kāryaviśāradam | preṣayāmāsa vaikuṇṭhe lakṣmīkāryārthasiddhaye || 2 || śiva uvāca citrarūpa hariṃ gatvā brūhi tvaṃ vacanānmama | yathāsau duḥkhitāṃ pat‍nīṃ viśokāṃ ca kariṣyati || 3 || ityuktaścitrarūpo'tha nirjagāma tvarānvitaḥ | vaikuṇṭhaṃ paramaṃ sthānaṃ vaiṣṇavaiśca gaṇairvṛtam || 4 || nānādrumagaṇākīrṇaṃ vāpīśatavirājitam | saṃjuṣṭaṃ haṃsakāraṇḍamayūraśukakokilaiḥ || 5 || uccaprāsādasaṃyuktaṃ patākābhiralaṃkṛtam | nṛtyagītakalāpūrṇaṃ mandāradrumasaṃyutam || 6 || bakulāśokatilakacampakālivimaṇḍitam | kūjitairvihagānāṃ tu karṇāhlādakarairyutam || 7 || saṃvīkṣya bhavanaṃ viṣṇordvāsthau prāha praṇamya ca | jayavijayanāmānau vetrapāṇī sthitāvubhau || 8 || citrarūpa uvāca bho nivedayata śīghraṃ haraye paramātmane | dūtaṃ prāpyaṃ harasyātra preritaṃ śūlapāṇinā || 9 || tacchrutvā vacanaṃ tasya jayaḥ paramabuddhimān | gatvā hariṃ praṇamyāha kṛtāñjalipuṭaḥ puraḥ || 10 || devadeva ramākānta karuṇākara keśava | dvāri tiṣṭhati dūto'tra śaṅkarasya samāgataḥ || 11 || ājñāpaya praveṣṭavyo na veti garuḍadhvaja | citrarūpadharo'pyasti na jāne kāryagauravam || 12 || ityākarṇya hariḥ prāha jayaṃ prajñātakāraṇaḥ | praveśayātra rudrasya bhṛtyaṃ samayasaṃsthitam || 13 || ityākarṇya jayastūrṇaṃ gatvā taṃ paramād‌bhutam | ehītyākārayāmāsa jayaḥ śaṅkarasevakam || 14 || praveśito jayenātha citrarūpastathākṛtiḥ | praṇamya daṇḍavadviṣṇuṃ kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ || 15 || dṛṣṭvā taṃ vismayaṃ prāpa bhagavān garuḍadhvajaḥ | citrarūpadharaṃ śambhoḥ sevakaṃ vinayānvitam || 16 || papraccha taṃ smitaṃ kṛtvā citrarūpaṃ ramāpatiḥ | kuśalaṃ devadevasya sakuṭumbasya cānagha || 17 || kasmāttvaṃ preṣito'syatra brūhikāryaṃ harasya kim | athavā devatānāṃ ca kiñcitkāryaṃ samutthitam || 18 || dūta uvāca kimajñātaṃ tavāstīha saṃsāre garuḍadhvaja | vartamānaṃ trikālajña yadahaṃ prabravīmi vai || 19 || preṣito'smi bhavenātra vijñastu tvāṃ janārdana | harasya vacanādvākyaṃ prabravīmi tvayi prabho || 20 || tenoktametaddeveśa bhāryā te kamalālayā | tapastapati kālindītamasāsaṅgame vibho || 21 || hayīrūpadharā devī sarvārthasiddhidāyinī | dhyātuṃ yogyāmaragaṇairmānavairyakṣakinnaraiḥ || 22 || vinā tayā naraḥ ko'pisukhabhāgī bhavenna hi | tāṃ tyaktvā puṇḍarīkākṣa prāpnoṣi kiṃ sukhaṃ hare || 23 || durbalo'pi striyaṃ pāti nirdhano'pi jagatpate | vināparādhaṃ ca vibho kiṃ tyaktā jagadīśvarī || 24 || duḥkhaṃ prāpnoti saṃsāre yasya bhāryā jagad‌guro | dhiktasya jīvitaṃ loke ninditaṃ tvarimaṇḍale || 25 || sakāmā ripavaste'dya dṛṣṭvā tāṃ duḥkhitā bhṛśam | tvāṃ viyuktaṃ ca ramayā hasiṣyanti divāniśam || 26 || ramāṃ ramaya deveśa tvadutsaṅgagatāṃ kuru | sarvalakṣaṇasampannāṃ suśīlāṃ ca surūpiṇīm || 27 || sukhito bhava tāṃ prāpya vallabhāṃ cāruhāsinīm | kāntāvirahajaṃ duḥkhaṃ smarāmyahamanāturaḥ || 28 || mama bhāryā mṛtā viṣṇo dakṣayajñe satī yadā | tadāhaṃ duḥsahaṃ duḥkhaṃ bhuktavānambujekṣaṇa || 29 || saṃsāre'sminnaraḥ ko'pi mābhūnmatsadṛśo'paraḥ | manasākaravaṃ śokaṃ tasyā virahapīḍitaḥ || 30 || kālena mahatā prāptā mayā girisutā punaḥ | tapastaptvātiduḥsādhyaṃ yā dagdhā tu ruṣādhvare || 31 || hare kiṃ sukhamāpannaṃ tvayā santyajya kāminīm | ekākī tiṣṭhatā kālaṃ sahasravatsarātmakam || 32 || gatvāśvāsya mahābhāgāṃ samānaya nijālayam | mābhūtko'pīha saṃsāre vimukto ramayā tayā || 33 || kṛtvā turagarūpaṃ tvaṃ bhaja tāṃ kamalālayām | utpādya putramāyuṣmaṃstāmānaya śucismitām || 34 || vyāsa uvāca harirākarṇya tadvākyaṃ citrarūpasya bhārata | tathetyuktvā tu taṃ dūtaṃ preṣayāmāsa śaṅkaram || 35 || gate dūte'tha bhagavānvaikuṇṭhātkāmasaṃyutaḥ | jagāma dhṛtvā tatrāśu vājirūpaṃ manoharam || 36 || yatra sā vaḍavārūpaṃ kṛtvā tapati sindhujā | viṣṇustaṃ deśamāsādya tāmapaśyaddhayīṃ sthitām || 37 || sāpi taṃ vīkṣya govindaṃ hayarūpadharaṃ patim | jñātvā vīkṣya sthitā sādhvī vismitā sāśrulocanā || 38 || tayostu saṅgamastatra pravṛtto manmathārtayoḥ | kālindītamasāsaṅge pāvane lokaviśrute || 39 || sagarbhā sā tadā jātā vaḍavā harivallabhā | suṣuve sundaraṃ bālaṃ tatraiva suguṇottaram || 40 || tāmāha bhagavānvākyaṃ prahasya samayāśritam | tyajādya vāḍavaṃ dehaṃ pūrvadehā bhavādhunā || 41 || gamiṣyāvaḥ svavaikuṇṭhamāvāṃ kṛtvā nijaṃ vapuḥ | tiṣṭhatvatra kumāro'yaṃ tvayā jātaḥ sulocane || 42 || lakṣmīruvāca svadehasambhavaṃ putraṃ kathaṃ hitvā vrajāmyaham | snehaḥ sudustyajaḥ kāmaṃ svātmajasya surarṣabha || 43 || kā gatiḥ syādameyātman bālasyāsya nadītaṭe | anāthasyāsamarthasya vijane'lpatanoriha || 44 || anāśrayaṃ sutaṃ tyaktvā kathaṃ gantuṃ mano mama | samarthaṃ sadayaṃ svāmin bhavedambujalocana || 45 || divyadehau tato jātau lakṣmīnārāyaṇāvubhau | vimānavarasaṃviṣṭau stūyamānau surairdivi || 46 || gantukāmaṃ patiṃ prāha kamalā kamalāpatim | gṛhāṇemaṃ sutaṃ nātha nāhaṃ śaktāsmi hāpitum || 47 || prāṇapriyo'sti me putraḥ kāntyā tvatsadṛśaḥ prabho | gṛhītvainaṃ gamiṣyāvo vaikuṇṭhaṃ madhusūdana || 48 || hariruvāca mā viṣādaṃ priye kartuṃ tvamarhasi varānane | tiṣṭhatvayaṃ sukhenātra rakṣā me vihitā tviha || 49 || kāryaṃ kimapi vāmoru vartate mahadad‌bhutam | nibodha kathayāmyadya sutasyātra vimocane || 50 || turvasurnāma vikhyāto yayātitanujo bhuvi | harivarmeti pitrāsya kṛtaṃ nāma suviśrutam || 51 || sa rājā putrakāmo'dya tapastapati pāvane | tīrthe varṣaśataṃ jātaṃ tasya vai kurvatastapaḥ || 52 || tasyārthe nirmitaḥ putro mayāyaṃ kamalālaye | tatra gatvā nṛpaṃ subhru prerayiṣyāmi sāmpratam || 53 || tasmai dāsyāmyahaṃ putraṃ putrakāmāya kāmini | gṛhītvā svagṛhaṃ rājā prāpayiṣyati bālakam || 54 || vyāsa uvāca ityāśvāsya priyāṃ padmāṃ kṛtvā rakṣāṃ ca bālake | vimānavaramāruhya prayayau priyayā saha || 55 ||