Chapter 2

सूत उवाच धन्योऽहमतिभाग्योऽहं पावितोऽहं महात्मभिः । यत्पृष्टं सुमहत्पुण्यं पुराणं वेदविश्रुतम् ॥ १ ॥ तदहं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वश्रुत्यर्थसम्मतम् । रहस्यं सर्वशास्त्राणामागमानामनुत्तमम् ॥ २ ॥ नत्वा तत्पदपङ्कजं सुललितं मुक्तिप्रदं योगिनां ॥ ब्रह्माद्यैरपि सेवितं स्तुतिपरैर्ध्येयं मुनीन्द्रैः सदा । वक्ष्याम्यद्य सविस्तरं बहुरसं श्रीमत्पुराणोत्तमं ॥ भक्त्या सर्वरसालयं भगवतीनाम्ना प्रसिद्धं द्विजाः ॥ ३ ॥ या विद्येत्यभिधीयते श्रुतिपथे शक्तिः सदाद्या परा ॥ सर्वज्ञा भवबन्धछित्तिनिपुणा सर्वाशये संस्थिता । दुर्ज्ञेया सुदुरात्मभिश्च मुनिभिर्ध्यानास्पदं प्रापिता ॥ प्रत्यक्षा भवतीह सा भगवती सिद्धिप्रदा स्यात्सदा ॥ ४ ॥ सृष्ट्वाखिलं जगदिदं सदसत्स्वरूपं शक्त्या स्वया त्रिगुणया परिपाति विश्वम् । संहृत्य कल्पसमये रमते तथैका तां सर्वविश्वजननीं मनसा स्मरामि ॥ ५ ॥ ब्रह्मा सृजत्यखिलमेतदिति प्रसिद्धं पौराणिकैश्च कथितं खलु वेदविद्भिः । विष्णोस्तु नाभिकमले किल तस्य जन्म तैरुक्तमेव सृजते न हि स स्वतन्त्रः ॥ ६ ॥ विष्णुस्तु शेषशयने स्वपितीति काले तन्नाभिपद्यमुकुले खलु तस्य जन्म । आधारतां किल गतोऽत्र सहस्रमौलिः सम्बोध्यतां स भगवान् हि कथं मुरारिः ॥ ७ ॥ एकार्णवस्य सलिलं रसरूपमेव पात्रं विना न हि रसस्थितिरस्ति कच्चित् । या सर्वभूतविषये किल शक्तिरूपा तां सर्वभूतजननीं शरणं गतोऽस्मि ॥ ८ ॥ योगनिद्रामीलिताक्षं विष्णुं दृष्ट्वाम्बुजे स्थितः । अजस्तुष्टाव यां देवीं तामहं शरणं गतः ॥ ९ ॥ तां ध्यात्वा सगुणां मायां मुक्तिदां निर्गुणां तथा । वक्ष्ये पुराणमखिलं शृण्वन्तु मुनयस्त्विह ॥ १० ॥ पुराणमुत्तमं पुण्यं श्रीमद्भागवताभिधम् । अष्टादश सहस्राणि श्लोकास्तत्र तु संस्कृताः ॥ ११ ॥ स्कन्धा द्वादश चैवात्र कृष्णेन विहिताः शुभाः । त्रिशतं पूर्णमध्याया अष्टादशयुताः स्मृताः ॥ १२ ॥ विंशतिः प्रथमे तत्र द्वितीये द्वादशैव तु । त्रिंशच्चैव तृतीये तु चतुर्थे पञ्चविंशतिः ॥ १३ ॥ पञ्चत्रिंशत्तथाध्यायाः पञ्चमे परिकीर्तिताः । एकत्रिंशत्तथा षष्ठे चत्वारिंशच्च सप्तमे ॥ १४ ॥ अष्टमे तत्त्वसङ्ख्याश्च पञ्चाशन्नवमे तथा । त्रयोदश तु सम्प्रोक्ता दशमे मुनिना किल ॥ १५ ॥ तथा चैकादशस्कन्धे चतुर्विंशतिरीरिताः । चतुर्दशैव चाध्याया द्वादशे मुनिसत्तमाः ॥ १६ ॥ एवं सङ्ख्या समाख्याता पुराणेऽस्मिन्महात्मना । अष्टादशसहस्रीया सङ्ख्या च परिकीर्तिता ॥ १७ ॥ सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ १८ ॥ निर्गुणा या सदा नित्या व्यापिका विकृता शिवा । योगगम्याखिलाधारा तुरीया या च संस्थिता ॥ १९ ॥ तस्यास्तु सात्त्विकी शक्ती राजसी तामसी तथा । महालक्ष्मीः सरस्वती महाकालीति ताः स्त्रियः ॥ २० ॥ तासां तिसॄणां शक्तीनां देहाङ्गीकारलक्षणः । सृष्ट्यर्थं च समाख्यातः सर्गः शास्त्रविशारदैः ॥ २१ ॥ हरिद्रुहिणरुद्राणां समुत्पत्तिस्ततः स्मृता । पालनोत्पत्तिनाशार्थं प्रतिसर्गः स्मृतो हि सः ॥ २२ ॥ सोमसूर्योद्भवानां च राज्ञां वंशप्रकीर्तनम् । हिरण्यकशिप्वादीनां वंशास्ते परिकीर्तिताः ॥ २३ ॥ स्वायम्भुवमुखानां च मनूनां परिवर्णनम् । कालसङ्ख्या तथा तेषां तत्तन्मन्वन्तराणि च ॥ २४ ॥ तेषां वंशानुकथनं वंशानुचरितं स्मृतम् । पञ्चलक्षणयुक्तानि भवन्ति मुनिसत्तमाः ॥ २५ ॥ सपादलक्षं च तथा भारतं मुनिना कृतम् । इतिहास इति प्रोक्तं पञ्चमं वेदसम्मतम् ॥ २६ ॥ शौनक उवाच कानि तानि पुराणानि ब्रूहि सूत सविस्तरम् । कतिसङ्ख्यानि सर्वज्ञ श्रोतुकामा वयं त्विह ॥ २७ ॥ कलिकालविभीताः स्मो नैमिषारण्यवासिनः । ब्रह्मणात्र समादिष्टाश्चक्रं दत्त्वा मनोमयम् ॥ २८ ॥ कथितं तेन नः सर्वान्गच्छन्त्वेतस्य पृष्ठतः । नेमिः संशीर्यते यत्र स देशः पावनः स्मृतः ॥ २९ ॥ कलेस्तत्र प्रवेशो न कदाचित् सम्भविष्यति । तावत्तिष्ठन्तु तत्रैव यावत्सत्ययुगं पुनः ॥ ३० ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गृहीत्वा तत्कथानकम् । चालयन्निर्गतस्तूर्णं सर्वदेशदिदृक्षया ॥ ३१ ॥ प्रेत्यात्र चालयंश्चक्रं नेमिः शीर्णोऽत्र पश्यतः । तेनेदं नैमिषं प्रोक्तं क्षेत्रं परमपावनम् ॥ ३२ ॥ कलिप्रवेशो नैवात्र तस्मात्स्थानं कृतं मया । मुनिभिः सिद्धसङ्घैश्च कलिभीतैर्महात्मभिः ॥ ३३ ॥ पशुहीनाः कृता यज्ञाः पुरोडाशादिभिः किल । कालातिवाहनं कार्यं यावत्सत्ययुगागमः ॥ ३४ ॥ भाग्ययोगेन सम्प्राप्तः सूत त्वं चात्र सर्वथा । कथयाद्य पुराणं हि पावनं ब्रह्मसम्मतम् ॥ ३५ ॥ सूत शुश्रूषवः सर्वे वक्ता त्वं मतिमानथ । निर्व्यापारा वयं नूनमेकचित्तास्तथैव च ॥ ३६ ॥ त्वं सूत भव दीर्घायुस्तापत्रयविवर्जितः । कथयाद्य पुराणं हि पुण्यं भागवतं शिवम् ॥ ३७ ॥ यत्र धर्मार्थकामानां वर्णनं विधिपूर्वकम् । विद्यां प्राप्य तया मोक्षः कथितो मुनिना किल ॥ ३८ ॥ द्वैपायनेन मुनिना कथितं यच्च पावनम् । न तृप्यामो वयं सूत कथां श्रुत्वा मनोरमाम् ॥ ३९ ॥ सकलगुणगणानामेकपात्रं पवित्र- ॥ मखिलभुवनमातुर्नाट्यवद्यद्विचित्रम् । निखिलमलगणानां नाशकृत्कामकन्दं ॥ प्रकटय भगवत्या नामयुक्तं पुराणम् ॥ ४० ॥

sūta uvāca dhanyo'hamatibhāgyo'haṃ pāvito'haṃ mahātmabhiḥ | yatpṛṣṭaṃ sumahatpuṇyaṃ purāṇaṃ vedaviśrutam || 1 || tadahaṃ sampravakṣyāmi sarvaśrutyarthasammatam | rahasyaṃ sarvaśāstrāṇāmāgamānāmanuttamam || 2 || natvā tatpadapaṅkajaṃ sulalitaṃ muktipradaṃ yogināṃ || brahmādyairapi sevitaṃ stutiparairdhyeyaṃ munīndraiḥ sadā | vakṣyāmyadya savistaraṃ bahurasaṃ śrīmatpurāṇottamaṃ || bhaktyā sarvarasālayaṃ bhagavatīnāmnā prasiddhaṃ dvijāḥ || 3 || yā vidyetyabhidhīyate śrutipathe śaktiḥ sadādyā parā || sarvajñā bhavabandhachittinipuṇā sarvāśaye saṃsthitā | durjñeyā sudurātmabhiśca munibhirdhyānāspadaṃ prāpitā || pratyakṣā bhavatīha sā bhagavatī siddhipradā syātsadā || 4 || sṛṣṭvākhilaṃ jagadidaṃ sadasatsvarūpaṃ śaktyā svayā triguṇayā paripāti viśvam | saṃhṛtya kalpasamaye ramate tathaikā tāṃ sarvaviśvajananīṃ manasā smarāmi || 5 || brahmā sṛjatyakhilametaditi prasiddhaṃ paurāṇikaiśca kathitaṃ khalu vedavidbhiḥ | viṣṇostu nābhikamale kila tasya janma tairuktameva sṛjate na hi sa svatantraḥ || 6 || viṣṇustu śeṣaśayane svapitīti kāle tannābhipadyamukule khalu tasya janma | ādhāratāṃ kila gato'tra sahasramauliḥ sambodhyatāṃ sa bhagavān hi kathaṃ murāriḥ || 7 || ekārṇavasya salilaṃ rasarūpameva pātraṃ vinā na hi rasasthitirasti kaccit | yā sarvabhūtaviṣaye kila śaktirūpā tāṃ sarvabhūtajananīṃ śaraṇaṃ gato'smi || 8 || yoganidrāmīlitākṣaṃ viṣṇuṃ dṛṣṭvāmbuje sthitaḥ | ajastuṣṭāva yāṃ devīṃ tāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 9 || tāṃ dhyātvā saguṇāṃ māyāṃ muktidāṃ nirguṇāṃ tathā | vakṣye purāṇamakhilaṃ śṛṇvantu munayastviha || 10 || purāṇamuttamaṃ puṇyaṃ śrīmadbhāgavatābhidham | aṣṭādaśa sahasrāṇi ślokāstatra tu saṃskṛtāḥ || 11 || skandhā dvādaśa caivātra kṛṣṇena vihitāḥ śubhāḥ | triśataṃ pūrṇamadhyāyā aṣṭādaśayutāḥ smṛtāḥ || 12 || viṃśatiḥ prathame tatra dvitīye dvādaśaiva tu | triṃśaccaiva tṛtīye tu caturthe pañcaviṃśatiḥ || 13 || pañcatriṃśattathādhyāyāḥ pañcame parikīrtitāḥ | ekatriṃśattathā ṣaṣṭhe catvāriṃśacca saptame || 14 || aṣṭame tattvasaṅkhyāśca pañcāśannavame tathā | trayodaśa tu samproktā daśame muninā kila || 15 || tathā caikādaśaskandhe caturviṃśatirīritāḥ | caturdaśaiva cādhyāyā dvādaśe munisattamāḥ || 16 || evaṃ saṅkhyā samākhyātā purāṇe'sminmahātmanā | aṣṭādaśasahasrīyā saṅkhyā ca parikīrtitā || 17 || sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca | vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam || 18 || nirguṇā yā sadā nityā vyāpikā vikṛtā śivā | yogagamyākhilādhārā turīyā yā ca saṃsthitā || 19 || tasyāstu sāttvikī śaktī rājasī tāmasī tathā | mahālakṣmīḥ sarasvatī mahākālīti tāḥ striyaḥ || 20 || tāsāṃ tisṝṇāṃ śaktīnāṃ dehāṅgīkāralakṣaṇaḥ | sṛṣṭyarthaṃ ca samākhyātaḥ sargaḥ śāstraviśāradaiḥ || 21 || haridruhiṇarudrāṇāṃ samutpattistataḥ smṛtā | pālanotpattināśārthaṃ pratisargaḥ smṛto hi saḥ || 22 || somasūryodbhavānāṃ ca rājñāṃ vaṃśaprakīrtanam | hiraṇyakaśipvādīnāṃ vaṃśāste parikīrtitāḥ || 23 || svāyambhuvamukhānāṃ ca manūnāṃ parivarṇanam | kālasaṅkhyā tathā teṣāṃ tattanmanvantarāṇi ca || 24 || teṣāṃ vaṃśānukathanaṃ vaṃśānucaritaṃ smṛtam | pañcalakṣaṇayuktāni bhavanti munisattamāḥ || 25 || sapādalakṣaṃ ca tathā bhārataṃ muninā kṛtam | itihāsa iti proktaṃ pañcamaṃ vedasammatam || 26 || śaunaka uvāca kāni tāni purāṇāni brūhi sūta savistaram | katisaṅkhyāni sarvajña śrotukāmā vayaṃ tviha || 27 || kalikālavibhītāḥ smo naimiṣāraṇyavāsinaḥ | brahmaṇātra samādiṣṭāścakraṃ dattvā manomayam || 28 || kathitaṃ tena naḥ sarvāngacchantvetasya pṛṣṭhataḥ | nemiḥ saṃśīryate yatra sa deśaḥ pāvanaḥ smṛtaḥ || 29 || kalestatra praveśo na kadācit sambhaviṣyati | tāvattiṣṭhantu tatraiva yāvatsatyayugaṃ punaḥ || 30 || tacchrutvā vacanaṃ tasya gṛhītvā tatkathānakam | cālayannirgatastūrṇaṃ sarvadeśadidṛkṣayā || 31 || pretyātra cālayaṃścakraṃ nemiḥ śīrṇo'tra paśyataḥ | tenedaṃ naimiṣaṃ proktaṃ kṣetraṃ paramapāvanam || 32 || kalipraveśo naivātra tasmātsthānaṃ kṛtaṃ mayā | munibhiḥ siddhasaṅghaiśca kalibhītairmahātmabhiḥ || 33 || paśuhīnāḥ kṛtā yajñāḥ puroḍāśādibhiḥ kila | kālātivāhanaṃ kāryaṃ yāvatsatyayugāgamaḥ || 34 || bhāgyayogena samprāptaḥ sūta tvaṃ cātra sarvathā | kathayādya purāṇaṃ hi pāvanaṃ brahmasammatam || 35 || sūta śuśrūṣavaḥ sarve vaktā tvaṃ matimānatha | nirvyāpārā vayaṃ nūnamekacittāstathaiva ca || 36 || tvaṃ sūta bhava dīrghāyustāpatrayavivarjitaḥ | kathayādya purāṇaṃ hi puṇyaṃ bhāgavataṃ śivam || 37 || yatra dharmārthakāmānāṃ varṇanaṃ vidhipūrvakam | vidyāṃ prāpya tayā mokṣaḥ kathito muninā kila || 38 || dvaipāyanena muninā kathitaṃ yacca pāvanam | na tṛpyāmo vayaṃ sūta kathāṃ śrutvā manoramām || 39 || sakalaguṇagaṇānāmekapātraṃ pavitra- || makhilabhuvanamāturnāṭyavadyadvicitram | nikhilamalagaṇānāṃ nāśakṛtkāmakandaṃ || prakaṭaya bhagavatyā nāmayuktaṃ purāṇam || 40 ||