Chapter 1

जनमेजय उवाच सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानां नृपाणां सत्कथाश्रितम् । चरितं भवता प्रोक्तं श्रुतं तदमृतास्पदम् ॥ १ ॥ अधुना श्रोतुमिच्छामि सा देवी जगदम्बिका । मन्वन्तरेषु सर्वेषु यद्यद्‌रूपेण पूज्यते ॥ २ ॥ यस्मिन्यस्मिंश्च वै स्थाने येन येन च कर्मणा । (शरीरेण च देवेशी पूजनीया फलप्रदा । येनैव मन्त्रबीजेन यत्र यत्र च पूज्यते ॥) देव्या विराट्स्वरूपस्य वर्णनं च यथातथम् ॥ ३ ॥ येन ध्यानेन तत्सूक्ष्मे स्वरूपे स्यान्मतेर्गतिः । तत्सर्वं वद विप्रर्षे येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ ४ ॥ व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्याराधनमुत्तमम् । यत्कृतेन श्रुतेनापि नरः श्रेयोऽत्र विन्दते ॥ ५ ॥ एवमेतन्नारदेन पृष्टो नारायणः पुरा । तस्मै यदुक्तवान्देवो योगचर्याप्रवर्तकः ॥ ६ ॥ एकदा नारदः श्रीमान्पर्यटन्पृथिवीमिमाम् । नारायणाश्रमं प्राप्तो गतखेदश्च तस्थिवान् ॥ ७ ॥ तस्मै योगात्मने नत्वा ब्रह्मदेवतनूद्‍भवः । पर्यपृच्छदिमं चार्थं यत्पृष्टो भवतानघ ॥ ८ ॥ नारद उवाच देवदेव महादेव पुराणपुरुषोत्तम । जगदाधार सर्वज्ञ श्लाघनीयोरुसद्‍गुण ॥ ९ ॥ जगतस्तत्त्वमाद्यं यत्तन्मे वद यथेप्सितम् । जायते कुत एवेदं कुतश्चेदं प्रतिष्ठितम् ॥ १० ॥ कुतोऽन्तं प्राप्नुयात्काले कुत्र सर्वफलोदयः । केन ज्ञातेन मायैषा मोहभूर्नाशमाप्नुयात् ॥ ११ ॥ कयार्चया किं जपेन किं ध्यानेनात्महृत्कजे । प्रकाशो जायते देव तमस्यर्कोदयो यथा ॥ १२ ॥ एतत्प्रश्नोत्तरं देव ब्रूहि सर्वमशेषतः । यथा लोकस्तरेदन्धतमसं त्वञ्जसैव हि ॥ १३ ॥ व्यास उवाच एवं देवर्षिणा पृष्टः प्राचीनो मुनिसत्तमः । नारायणो महायोगी प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत् ॥ १४ ॥ श्रीनारायण उवाच शृणु देवर्षिवर्यात्र जगतस्तत्त्वमुत्तमम् । येन ज्ञातेन मर्त्यो हि जायते न जगद्‍भ्रमे ॥ १५ ॥ जगतस्तत्त्वमित्येव देवी प्रोक्ता मयापि हि । ऋषिभिर्देवगन्धर्वैरन्यैश्चापि मनीषिभिः ॥ १६ ॥ सा जगत्सृजते देवी तया च प्रतिपाल्यते । तया च नाश्यते सर्वमिति प्रोक्तं गुणत्रयात् ॥ १७ ॥ तस्याः स्वरूपं वक्ष्यामि देव्याः सिद्धर्षिपूजितम् । स्मरतां सर्वपापघ्नं कामदं मोक्षदं तथा ॥ १८ ॥ मनुः स्वायम्भुवस्त्वाद्यः पद्मपुत्रः प्रतापवान् । शतरूपापतिः श्रीमान्सर्वमन्वन्तराधिपः ॥ १९ ॥ स मनुः पितरं देवं प्रजापतिमकल्मषम् । भक्त्या पर्यचरत्पूर्वं तमुवाचात्मभूः सुतम् ॥ २० ॥ पुत्र पुत्र त्वया कार्यं देव्याराधनमुत्तमम् । तत्प्रसादेन ते तात प्रजासर्गः प्रसिद्ध्यति ॥ २१ ॥ एवमुक्तः प्रजास्रष्ट्रा मनुः स्वायम्भुवो विराट् । जगद्योनिं तदा देवीं तपसातर्पयद्‌ विभुः ॥ २२ ॥ तुष्टाव देवीं देवेशीं समाहितमतिः किल । आद्यां मायां सर्वशक्तिं सर्वकारणकारणाम् ॥ २३ ॥ मनुरुवाच नमो नमस्ते देवेशि जगत्कारणकारणे । शङ्खचक्रगदाहस्ते नारायणहृदाश्रिते ॥ २४ ॥ वेदमूर्त्ते जगन्मातः कारणस्थानरूपिणि । वेदत्रयप्रमाणज्ञे सर्वदेवनुते शिवे ॥ २५ ॥ माहेश्वरि महाभागे महामाये महोदये । महादेवप्रियावासे महादेवप्रियंकरि ॥ २६ ॥ गोपेन्द्रस्य प्रिये ज्येष्ठे महानन्दे महोत्सवे । महामारीभयहरे नमो देवादिपूजिते ॥ २७ ॥ सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥ यतश्चेदं यया विश्वमोतं प्रोतं च सर्वदा । चैतन्यमेकमाद्यन्तरहितं तेजसां निधिम् ॥ २९ ॥ ब्रह्मा यदीक्षणात्सर्वं करोति च हरिः सदा । पालयत्यपि विश्वेशः संहर्ता यदनुग्रहात् ॥ ३० ॥ मधुकैटभसम्भूतभयार्तः पद्मसम्भवः । यस्याः स्तवेन मुमुचे घोरदैत्यभवाम्बुधेः ॥ ३१ ॥ त्वं ह्रीः कीर्तिः स्मृतिः कान्तिः कमला गिरिजा सती । दाक्षायणी वेदगर्भा सिद्धिदात्री सदाभया ॥ ३२ ॥ स्तोष्ये त्वां च नमस्यामि पूजयामि जपामि च । ध्यायामि भावये वीक्षे श्रोष्ये देवि प्रसीद मे ॥ ३३ ॥ ब्रह्मा वेदनिधिः कृष्णो लक्ष्यावासः पुरन्दरः । त्रिलोकाधिपतिः पाशी यादसाम्पतिरुत्तमः ॥ ३४ ॥ कुबेरो निधिनाथोऽभूद्यमो जातः परेतराट् । नैर्ऋतो रक्षसां नाथः सोमो जातो ह्यपोमयः ॥ ३५ ॥ त्रिलोकवन्द्ये लोकेशि महामाङ्गल्यरूपिणि । नमस्तेऽस्तु पुनर्भूयो जगन्मातर्नमो नमः ॥ ३६ ॥ श्रीनारायण उवाच एवं स्तुता भगवती दुर्गा नारायणी परा । प्रसन्ना प्राह देवर्षे ब्रह्मपुत्रमिदं वचः ॥ ३७ ॥ देव्युवाच वरं वरय राजेन्द्र ब्रह्मपुत्र यदिच्छसि । प्रसन्नाहं स्तवेनात्र भक्त्या चाराधनेन च ॥ ३८ ॥ मनुरुवाच यदि देवि प्रसन्नासि भक्त्या कारुणिकोत्तमे । तदा निर्विघ्नतः सृष्टिः प्रजायाः स्यात्तवाज्ञया ॥ ३९ ॥ देव्युवाच प्रजासर्गः प्रभवतु ममानुग्रहतः किल । निर्विघ्नेन च राजेन्द्र वृद्धिश्चाप्युत्तरोत्तरम् ॥ ४० ॥ यः कश्चित्पठते स्तोत्रं मद्‍भक्त्या त्वत्कृतं सदा । तेषां विद्या प्रजासिद्धिः कीर्तिः कान्त्युदयः खलु ॥ ४१ ॥ जायन्ते धनधान्यानि शक्तिरप्रहता नृणाम् । सर्वत्र विजयो राजन् सुखं शत्रुपरिक्षयः ॥ ४२ ॥ श्रीनारायण उवाच एवं दत्त्वा वरान् देवी मनवे ब्रह्मसूनवे । अन्तर्धानं गता चासीत्पश्यतस्तस्य धीमतः ॥ ४३ ॥ अथ लब्धवरो राजा ब्रह्मपुत्रः प्रतापवान् । ब्रह्माणमब्रवीत्तात स्थानं मे दीयतां रहः ॥ ४४ ॥ यत्राहं समधिष्ठाय प्रजाः स्रक्ष्यामि पुष्कलाः । यक्ष्यामि यज्ञैर्देवेशं तत्समादिश माचिरम् ॥ ४५ ॥ इति पुत्रवचः श्रुत्वा प्रजापतिपतिर्विभुः । चिन्तयामास सुचिरं कथं कार्यं भवेदिदम् ॥ ४६ ॥ सृजतो मे गतः कालो विपुलोऽनन्तसंख्यकः । धरा वार्भिः स्तुता मग्ना रसं याताखिलाश्रया ॥ ४७ ॥ इदं मच्चिन्तितं कार्यं भगवानादिपूरुषः । करिष्यति सहायो मे यदादेशेऽहमाश्रितः ॥ ४८ ॥

janamejaya uvāca sūryacandrānvayotthānāṃ nṛpāṇāṃ satkathāśritam | caritaṃ bhavatā proktaṃ śrutaṃ tadamṛtāspadam || 1 || adhunā śrotumicchāmi sā devī jagadambikā | manvantareṣu sarveṣu yadyad‌rūpeṇa pūjyate || 2 || yasminyasmiṃśca vai sthāne yena yena ca karmaṇā | (śarīreṇa ca deveśī pūjanīyā phalapradā | yenaiva mantrabījena yatra yatra ca pūjyate ||) devyā virāṭsvarūpasya varṇanaṃ ca yathātatham || 3 || yena dhyānena tatsūkṣme svarūpe syānmatergatiḥ | tatsarvaṃ vada viprarṣe yena śreyo'hamāpnuyām || 4 || vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi devyārādhanamuttamam | yatkṛtena śrutenāpi naraḥ śreyo'tra vindate || 5 || evametannāradena pṛṣṭo nārāyaṇaḥ purā | tasmai yaduktavāndevo yogacaryāpravartakaḥ || 6 || ekadā nāradaḥ śrīmānparyaṭanpṛthivīmimām | nārāyaṇāśramaṃ prāpto gatakhedaśca tasthivān || 7 || tasmai yogātmane natvā brahmadevatanūd‍bhavaḥ | paryapṛcchadimaṃ cārthaṃ yatpṛṣṭo bhavatānagha || 8 || nārada uvāca devadeva mahādeva purāṇapuruṣottama | jagadādhāra sarvajña ślāghanīyorusad‍guṇa || 9 || jagatastattvamādyaṃ yattanme vada yathepsitam | jāyate kuta evedaṃ kutaścedaṃ pratiṣṭhitam || 10 || kuto'ntaṃ prāpnuyātkāle kutra sarvaphalodayaḥ | kena jñātena māyaiṣā mohabhūrnāśamāpnuyāt || 11 || kayārcayā kiṃ japena kiṃ dhyānenātmahṛtkaje | prakāśo jāyate deva tamasyarkodayo yathā || 12 || etatpraśnottaraṃ deva brūhi sarvamaśeṣataḥ | yathā lokastaredandhatamasaṃ tvañjasaiva hi || 13 || vyāsa uvāca evaṃ devarṣiṇā pṛṣṭaḥ prācīno munisattamaḥ | nārāyaṇo mahāyogī pratinandya vaco'bravīt || 14 || śrīnārāyaṇa uvāca śṛṇu devarṣivaryātra jagatastattvamuttamam | yena jñātena martyo hi jāyate na jagad‍bhrame || 15 || jagatastattvamityeva devī proktā mayāpi hi | ṛṣibhirdevagandharvairanyaiścāpi manīṣibhiḥ || 16 || sā jagatsṛjate devī tayā ca pratipālyate | tayā ca nāśyate sarvamiti proktaṃ guṇatrayāt || 17 || tasyāḥ svarūpaṃ vakṣyāmi devyāḥ siddharṣipūjitam | smaratāṃ sarvapāpaghnaṃ kāmadaṃ mokṣadaṃ tathā || 18 || manuḥ svāyambhuvastvādyaḥ padmaputraḥ pratāpavān | śatarūpāpatiḥ śrīmānsarvamanvantarādhipaḥ || 19 || sa manuḥ pitaraṃ devaṃ prajāpatimakalmaṣam | bhaktyā paryacaratpūrvaṃ tamuvācātmabhūḥ sutam || 20 || putra putra tvayā kāryaṃ devyārādhanamuttamam | tatprasādena te tāta prajāsargaḥ prasiddhyati || 21 || evamuktaḥ prajāsraṣṭrā manuḥ svāyambhuvo virāṭ | jagadyoniṃ tadā devīṃ tapasātarpayad‌ vibhuḥ || 22 || tuṣṭāva devīṃ deveśīṃ samāhitamatiḥ kila | ādyāṃ māyāṃ sarvaśaktiṃ sarvakāraṇakāraṇām || 23 || manuruvāca namo namaste deveśi jagatkāraṇakāraṇe | śaṅkhacakragadāhaste nārāyaṇahṛdāśrite || 24 || vedamūrtte jaganmātaḥ kāraṇasthānarūpiṇi | vedatrayapramāṇajñe sarvadevanute śive || 25 || māheśvari mahābhāge mahāmāye mahodaye | mahādevapriyāvāse mahādevapriyaṃkari || 26 || gopendrasya priye jyeṣṭhe mahānande mahotsave | mahāmārībhayahare namo devādipūjite || 27 || sarvamaṅgalamāṅgalye śive sarvārthasādhike | śaraṇye tryambake gauri nārāyaṇi namo'stu te || 28 || yataścedaṃ yayā viśvamotaṃ protaṃ ca sarvadā | caitanyamekamādyantarahitaṃ tejasāṃ nidhim || 29 || brahmā yadīkṣaṇātsarvaṃ karoti ca hariḥ sadā | pālayatyapi viśveśaḥ saṃhartā yadanugrahāt || 30 || madhukaiṭabhasambhūtabhayārtaḥ padmasambhavaḥ | yasyāḥ stavena mumuce ghoradaityabhavāmbudheḥ || 31 || tvaṃ hrīḥ kīrtiḥ smṛtiḥ kāntiḥ kamalā girijā satī | dākṣāyaṇī vedagarbhā siddhidātrī sadābhayā || 32 || stoṣye tvāṃ ca namasyāmi pūjayāmi japāmi ca | dhyāyāmi bhāvaye vīkṣe śroṣye devi prasīda me || 33 || brahmā vedanidhiḥ kṛṣṇo lakṣyāvāsaḥ purandaraḥ | trilokādhipatiḥ pāśī yādasāmpatiruttamaḥ || 34 || kubero nidhinātho'bhūdyamo jātaḥ paretarāṭ | nairṛto rakṣasāṃ nāthaḥ somo jāto hyapomayaḥ || 35 || trilokavandye lokeśi mahāmāṅgalyarūpiṇi | namaste'stu punarbhūyo jaganmātarnamo namaḥ || 36 || śrīnārāyaṇa uvāca evaṃ stutā bhagavatī durgā nārāyaṇī parā | prasannā prāha devarṣe brahmaputramidaṃ vacaḥ || 37 || devyuvāca varaṃ varaya rājendra brahmaputra yadicchasi | prasannāhaṃ stavenātra bhaktyā cārādhanena ca || 38 || manuruvāca yadi devi prasannāsi bhaktyā kāruṇikottame | tadā nirvighnataḥ sṛṣṭiḥ prajāyāḥ syāttavājñayā || 39 || devyuvāca prajāsargaḥ prabhavatu mamānugrahataḥ kila | nirvighnena ca rājendra vṛddhiścāpyuttarottaram || 40 || yaḥ kaścitpaṭhate stotraṃ mad‍bhaktyā tvatkṛtaṃ sadā | teṣāṃ vidyā prajāsiddhiḥ kīrtiḥ kāntyudayaḥ khalu || 41 || jāyante dhanadhānyāni śaktiraprahatā nṛṇām | sarvatra vijayo rājan sukhaṃ śatruparikṣayaḥ || 42 || śrīnārāyaṇa uvāca evaṃ dattvā varān devī manave brahmasūnave | antardhānaṃ gatā cāsītpaśyatastasya dhīmataḥ || 43 || atha labdhavaro rājā brahmaputraḥ pratāpavān | brahmāṇamabravīttāta sthānaṃ me dīyatāṃ rahaḥ || 44 || yatrāhaṃ samadhiṣṭhāya prajāḥ srakṣyāmi puṣkalāḥ | yakṣyāmi yajñairdeveśaṃ tatsamādiśa māciram || 45 || iti putravacaḥ śrutvā prajāpatipatirvibhuḥ | cintayāmāsa suciraṃ kathaṃ kāryaṃ bhavedidam || 46 || sṛjato me gataḥ kālo vipulo'nantasaṃkhyakaḥ | dharā vārbhiḥ stutā magnā rasaṃ yātākhilāśrayā || 47 || idaṃ maccintitaṃ kāryaṃ bhagavānādipūruṣaḥ | kariṣyati sahāyo me yadādeśe'hamāśritaḥ || 48 ||