Chapter 6

व्यास उवाच एवं प्राप्तवरा देवा ऋषयश्च तपोधनाः । (जग्मुः सर्वे च सम्मन्त्र्य वृत्रस्याश्रममुत्तमम् ।) ददृशुस्तत्र तं वृत्रं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ १ ॥ धक्ष्यन्तमिव लोकांस्त्रीन्ग्रसन्तमिव चामरान् । ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः ॥ २ ॥ देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं सामयुक्तं रसात्मकम् । ऋषय ऊचुः वृत्र वृत्र महाभाग सर्वलोकभयङ्कर ॥ ३ ॥ व्याप्तं त्वयैतत्सकलं ब्रह्माण्डमखिलं किल । शक्रेण तव वैरं यत्तत्तु सौख्यविघातकम् ॥ ४ ॥ युवयोर्दुःखदं कामं चिन्तावृद्धिकरं परम् । न त्वं स्वपिषि सन्तुष्टो न चापि मघवा तथा ॥ ५ ॥ सुखं स्वपिति चिन्तार्तो द्वयोर्यद्वैरिजं भयम् । युवयोर्युध्यतोः कालो व्यतीतस्तु महानिह ॥ ६ ॥ पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः । संसारेऽत्र सुखं ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः ॥ ७ ॥ न सुखं कृतवैरस्य भवतीति विनिर्णयः । संग्रामरसिकाः शूराः प्रशंसन्ति न पण्डिताः ॥ ८ ॥ युद्धं शृङ्गारचतुरा इन्द्रियार्थविघातकम् । पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः ॥ ९ ॥ युद्धे विजयसन्देहो निश्चयं बाणताडनम् । दैवाधीनमिदं विश्वं तथा जयपराजयौ ॥ १० ॥ दैवाधीनाविति ज्ञात्वा न योद्धव्यं कदाचन । कालेऽथ भोजनं स्नानं शय्यायां शयनं तथा ॥ ११ ॥ परिचर्यापरा भार्या संसारे सुखसाधनम् । किं सुखं युध्यतः संख्ये बाणवृष्टिभयङ्करे ॥ १२ ॥ खड्गपातातिरौद्रे च तथारातिसुखप्रदे । संग्रामे मरणात्स्वर्गसुखप्राप्तिरिति स्फुटम् ॥ १३ ॥ प्रलोभनपरं वाक्यं नोदनार्थं निरर्थकम् । छित्त्वा देहं व्यथां प्राप्य शृगालकरटादिभिः ॥ १४ ॥ पश्चात्स्वर्गसुखावाप्तिं को वा वाञ्छति मन्दधीः । सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा ॥ १५ ॥ अवाप्स्यसि सुखं त्वं च शक्रश्चापि निरन्तरम् । वयं च तापसाः सर्वे गन्धर्वाश्च निजाश्रमे ॥ १६ ॥ सुखवासं गमिष्यामः शान्ते वैरेऽधुनैव वाम् । संग्रामे युवयोर्धीर वर्तमाने दिवानिशम् ॥ १७ ॥ पीड्यन्ते मुनयः सर्वे गन्धर्वाः किन्नरा नराः । सर्वेषां शान्तिकामानां सख्यमिच्छामहे वयम् ॥ १८ ॥ मुनयस्त्वं च शक्रश्च प्राप्नुवन्तु सुखं किल । मध्यस्थाश्च वयं वृत्र युवयोः सख्यकारणे ॥ १९ ॥ शपथं कारयित्वात्र योजयामो मिथः प्रियम् । शक्रस्तु शपथान्कृत्वा यथोक्तांश्च तवाग्रतः ॥ २० ॥ चित्तं ते प्रीतिसंयुक्तं करिष्यति तु साम्प्रतम् । सत्याधारा धरा नूनं सत्येन च दिवाकरः ॥ २१ ॥ तपत्ययं यथाकालं वायुः सत्येन वात्यथ । उदन्वानपि मर्यादां सत्येनैव न मुञ्चति ॥ २२ ॥ तस्मात्सत्येन सख्यं वा भवत्वद्य यथासुखम् । एकत्र शयनं क्रीडा जलकेलिं सुखासनम् ॥ २३ ॥ युवाभ्यां सर्वथा कार्यं कर्तव्यं सख्यमेत्य च । व्यास उवाच महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महामतिः ॥ २४ ॥ अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः । भवन्तो मुनयः क्वापि न मिथ्यावादिनो भृशम् ॥ २५ ॥ सदाचाराः सुशान्ताश्च न विदुश्छलकारणम् । कृतवैरे शठे स्तब्धे कामुके च गतत्विषि ॥ २६ ॥ निर्लज्जे नैव कर्तव्यं सख्यं मतिमता सदा । निर्लज्जोऽयं दुराचारो ब्रह्महा लम्पटः शठः ॥ २७ ॥ न विश्वासस्तु कर्तव्यः सर्वथैवेदृशे जने । भवन्तो निपुणाः सर्वे न द्रोहमतयः सदा ॥ २८ ॥ अनभिज्ञास्तु शान्तत्वाच्चित्तानामतिवादिनाम् । मुनय ऊचुः जन्तुः कृतस्य भोक्ता वै शुभस्य त्वशुभस्य च ॥ २९ ॥ द्रोहं कृत्वा कुतः शान्तिमाप्नुयान्नष्टचेतनः । विश्वासघातकर्तारो नरकं यान्ति निश्चयम् ॥ ३० ॥ दुःखं च समवाप्नोति नूनं विश्वासघातकः । निष्कृतिर्ब्रह्महन्तॄणां सुरापानां च निष्कृतिः ॥ ३१ ॥ विश्वासघातिनां नैव मित्रद्रोहकृतामपि । समयं ब्रूहि सर्वज्ञ यथा ते चेतसि ध्रुवम् ॥ ३२ ॥ तेनैव समयेनाद्य सन्धिः स्यादुभयोः किल । वृत्र उवाच न शुष्केण न चार्द्रेण नाश्मना न च दारुणा ॥ ३३ ॥ न वज्रेण महाभाग न दिवा निशि नैव च । वध्यो भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः ॥ ३४ ॥ एवं मे रोचते सन्धिः शक्रेण सह नान्यथा । व्यास उवाच ऋषयस्तं तदा प्राहुर्बाढमित्येव चादृताः ॥ ३५ ॥ समयं श्रावयामासुस्तत्रानीय सुरेश्वरम् । इन्द्रोऽपि शपथांस्तत्र चकार विगतज्वरः ॥ ३६ ॥ साक्षिणं पावकं कृत्वा मुनीनां सन्निधौ किल । वृत्रस्तु वचनैस्तस्य विश्वासमगमत्तदा ॥ ३७ ॥ बभूव मित्रवच्छक्रे सहचर्यापरायणः । कदाचिन्नन्दने चोभौ कदाचिद्‌गन्धमादने ॥ ३८ ॥ कदाचिदुदधेस्तीरे मोदमानौ विचेरतुः । एवं कृते च सन्धाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत् ॥ ३९ ॥ शक्रोऽपि वधकामस्तु तदुपायानचिन्तयत् । रन्ध्रान्वेषी समुद्विग्नस्तदासीन्मघवा भृशम् ॥ ४० ॥ एवं चिन्तयतस्तस्य कालः समभिवर्तत । विश्वासं परमं प्राप वृत्रः शक्रेऽतिदारुणे ॥ ४१ ॥ एवं कतिचिदब्दानि गतानि समये कृते । वृत्रस्य मरणोपायान्मनसीन्द्रोऽप्यचिन्तयत् ॥ ४२ ॥ त्वष्टैकदा सुतं प्राह विश्वस्तं पाकशासने । पुत्र वृत्र महाभाग शृणु मे वचनं हितम् ॥ ४३ ॥ न विश्वासस्तु कर्तव्यः कृतवैरे कथञ्चन । मघवा कृतवैरस्ते सदासूयापरः परैः ॥ ४४ ॥ लोभान्मत्तो द्वेषरतः परदुःखोत्सवान्वितः । परदारलम्पटः स पापबुद्धिः प्रतारकः ॥ ४५ ॥ रन्ध्रान्वेषी द्रोहपरो मायावी मदगर्वितः । यः प्रविश्योदरे मातुर्गर्भच्छेदं चकार ह ॥ ४६ ॥ सप्तकृत्वः सप्तकृत्वः क्रन्दमानमनातुरः । तस्मात्पुत्र न कर्तव्यो विश्वासस्तु कथञ्चन ॥ ४७ ॥ कृतपापस्य का लज्जा पुनः पुत्र प्रकुर्वतः । व्यास उवाच एवं प्रबोधितः पित्रा वचनैर्हेतुसंयुतैः ॥ ४८ ॥ न बुबोध तदा वृत्र आसन्नमरणः किल । स कदाचित्समुद्रान्ते तमपश्यन्महासुरम् ॥ ४९ ॥ सन्ध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्तेऽतीव दारुणे । ततः सञ्चिन्त्य मघवा वरदानं महात्मनाम् ॥ ५० ॥ सन्ध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर्दिवसो न च । हन्तव्योऽयं मया चाद्य बलेनैव न संशयः ॥ ५१ ॥ एकाकी विजने चात्र सम्प्राप्तः समयोचितः । एवं विचार्य मनसा सस्मार हरिमव्ययम् ॥ ५२ ॥ तत्राजगाम भगवानदृश्यः पुरुषोत्तमः । वज्रमध्ये प्रविश्यासौ संस्थितो भगवान्हरिः ॥ ५३ ॥ इन्द्रो बुद्धिं चकाराशु तदा वृत्रवधं प्रति । इति सञ्चिन्त्य मनसा कथं हन्यां रिपुं रणे ॥ ५४ ॥ अजेयं सर्वथा सर्वदेवैश्च दानवैस्तथा । यदि वृत्रं न हन्म्यद्य वञ्चयित्वा महाबलम् ॥ ५५ ॥ न श्रेयो मम नूनं स्यात्सर्वथा रिपुरक्षणात् । अपां फेनं तदापश्यत्समुद्रे पर्वतोपमम् ॥ ५६ ॥ नायं शुष्को न चार्द्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथा । अपां फेनं तदा शक्रो जग्राह किल लीलया ॥ ५७ ॥ परां शक्तिं च सस्मार भक्त्या परमया युतः । स्मृतमात्रा तदा देवी स्वांशं फेने न्यधापयत् ॥ ५८ ॥ वज्रं तदावृतं तत्र चकार हरिसंयुतम् । फेनावृतं पविं तत्र शक्रश्चिक्षेप तं प्रति ॥ ५९ ॥ सहसा निपपाताशु वज्राहत इवाचलः । वासवस्तु प्रहृष्टात्मा बभूव निहते तदा ॥ ६० ॥ ऋषयश्च महेन्द्रं तमस्तुवन्विविधैः स्तवैः । हतशत्रुः प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः ॥ ६१ ॥ देवीं सम्पूजयामास यत्प्रसादाद्धतो रिपुः । प्रसादयामास तदा स्तोत्रैर्नानाविधैरपि ॥ ६२ ॥ देवोद्याने पराशक्तेः प्रासादमकरोद्धरिः । पद्मरागमयीं मूर्तिं स्थापयामास वासवः ॥ ६३ ॥ त्रिकालं महतीं पूजां चक्रुः सर्वेऽपि निर्जराः । तदाप्रभृति देवानां श्रीदेवी कुलदैवतम् ॥ ६४ ॥ विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं पूजयामास वासवः । ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे ॥ ६५ ॥ प्रववौ च शिवो वायुर्जहृषुर्देवतास्तथा । हते तस्मिन्सगन्धर्वा यक्षराक्षसकिन्नराः ॥ ६६ ॥ इत्थं वृत्रः पराशक्तिप्रवेशयुतफेनतः । तया कृतविमोहाच्च शक्रेण सहसा हतः ॥ ६७ ॥ ततो वृत्रनिहन्त्रीति देवी लोकेषु गीयते । शक्रेण निहतत्वाच्च शक्रेण हत उच्यते ॥ ६८ ॥

vyāsa uvāca evaṃ prāptavarā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ | (jagmuḥ sarve ca sammantrya vṛtrasyāśramamuttamam |) dadṛśustatra taṃ vṛtraṃ jvalantamiva tejasā || 1 || dhakṣyantamiva lokāṃstrīngrasantamiva cāmarān | ṛṣayo'tha tato'bhyetya vṛtramūcuḥ priyaṃ vacaḥ || 2 || devakāryārthasiddhyarthaṃ sāmayuktaṃ rasātmakam | ṛṣaya ūcuḥ vṛtra vṛtra mahābhāga sarvalokabhayaṅkara || 3 || vyāptaṃ tvayaitatsakalaṃ brahmāṇḍamakhilaṃ kila | śakreṇa tava vairaṃ yattattu saukhyavighātakam || 4 || yuvayorduḥkhadaṃ kāmaṃ cintāvṛddhikaraṃ param | na tvaṃ svapiṣi santuṣṭo na cāpi maghavā tathā || 5 || sukhaṃ svapiti cintārto dvayoryadvairijaṃ bhayam | yuvayoryudhyatoḥ kālo vyatītastu mahāniha || 6 || pīḍyante ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ | saṃsāre'tra sukhaṃ grāhyaṃ duḥkhaṃ heyamiti sthitiḥ || 7 || na sukhaṃ kṛtavairasya bhavatīti vinirṇayaḥ | saṃgrāmarasikāḥ śūrāḥ praśaṃsanti na paṇḍitāḥ || 8 || yuddhaṃ śṛṅgāracaturā indriyārthavighātakam | puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniśitaiḥ śaraiḥ || 9 || yuddhe vijayasandeho niścayaṃ bāṇatāḍanam | daivādhīnamidaṃ viśvaṃ tathā jayaparājayau || 10 || daivādhīnāviti jñātvā na yoddhavyaṃ kadācana | kāle'tha bhojanaṃ snānaṃ śayyāyāṃ śayanaṃ tathā || 11 || paricaryāparā bhāryā saṃsāre sukhasādhanam | kiṃ sukhaṃ yudhyataḥ saṃkhye bāṇavṛṣṭibhayaṅkare || 12 || khaḍgapātātiraudre ca tathārātisukhaprade | saṃgrāme maraṇātsvargasukhaprāptiriti sphuṭam || 13 || pralobhanaparaṃ vākyaṃ nodanārthaṃ nirarthakam | chittvā dehaṃ vyathāṃ prāpya śṛgālakaraṭādibhiḥ || 14 || paścātsvargasukhāvāptiṃ ko vā vāñchati mandadhīḥ | sakhyaṃ bhavatu te vṛtra śakreṇa saha nityadā || 15 || avāpsyasi sukhaṃ tvaṃ ca śakraścāpi nirantaram | vayaṃ ca tāpasāḥ sarve gandharvāśca nijāśrame || 16 || sukhavāsaṃ gamiṣyāmaḥ śānte vaire'dhunaiva vām | saṃgrāme yuvayordhīra vartamāne divāniśam || 17 || pīḍyante munayaḥ sarve gandharvāḥ kinnarā narāḥ | sarveṣāṃ śāntikāmānāṃ sakhyamicchāmahe vayam || 18 || munayastvaṃ ca śakraśca prāpnuvantu sukhaṃ kila | madhyasthāśca vayaṃ vṛtra yuvayoḥ sakhyakāraṇe || 19 || śapathaṃ kārayitvātra yojayāmo mithaḥ priyam | śakrastu śapathānkṛtvā yathoktāṃśca tavāgrataḥ || 20 || cittaṃ te prītisaṃyuktaṃ kariṣyati tu sāmpratam | satyādhārā dharā nūnaṃ satyena ca divākaraḥ || 21 || tapatyayaṃ yathākālaṃ vāyuḥ satyena vātyatha | udanvānapi maryādāṃ satyenaiva na muñcati || 22 || tasmātsatyena sakhyaṃ vā bhavatvadya yathāsukham | ekatra śayanaṃ krīḍā jalakeliṃ sukhāsanam || 23 || yuvābhyāṃ sarvathā kāryaṃ kartavyaṃ sakhyametya ca | vyāsa uvāca maharṣivacanaṃ śrutvā tānuvāca mahāmatiḥ || 24 || avaśyaṃ bhagavanto me mānanīyāstapasvinaḥ | bhavanto munayaḥ kvāpi na mithyāvādino bhṛśam || 25 || sadācārāḥ suśāntāśca na viduśchalakāraṇam | kṛtavaire śaṭhe stabdhe kāmuke ca gatatviṣi || 26 || nirlajje naiva kartavyaṃ sakhyaṃ matimatā sadā | nirlajjo'yaṃ durācāro brahmahā lampaṭaḥ śaṭhaḥ || 27 || na viśvāsastu kartavyaḥ sarvathaivedṛśe jane | bhavanto nipuṇāḥ sarve na drohamatayaḥ sadā || 28 || anabhijñāstu śāntatvāccittānāmativādinām | munaya ūcuḥ jantuḥ kṛtasya bhoktā vai śubhasya tvaśubhasya ca || 29 || drohaṃ kṛtvā kutaḥ śāntimāpnuyānnaṣṭacetanaḥ | viśvāsaghātakartāro narakaṃ yānti niścayam || 30 || duḥkhaṃ ca samavāpnoti nūnaṃ viśvāsaghātakaḥ | niṣkṛtirbrahmahantṝṇāṃ surāpānāṃ ca niṣkṛtiḥ || 31 || viśvāsaghātināṃ naiva mitradrohakṛtāmapi | samayaṃ brūhi sarvajña yathā te cetasi dhruvam || 32 || tenaiva samayenādya sandhiḥ syādubhayoḥ kila | vṛtra uvāca na śuṣkeṇa na cārdreṇa nāśmanā na ca dāruṇā || 33 || na vajreṇa mahābhāga na divā niśi naiva ca | vadhyo bhaveyaṃ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥ || 34 || evaṃ me rocate sandhiḥ śakreṇa saha nānyathā | vyāsa uvāca ṛṣayastaṃ tadā prāhurbāḍhamityeva cādṛtāḥ || 35 || samayaṃ śrāvayāmāsustatrānīya sureśvaram | indro'pi śapathāṃstatra cakāra vigatajvaraḥ || 36 || sākṣiṇaṃ pāvakaṃ kṛtvā munīnāṃ sannidhau kila | vṛtrastu vacanaistasya viśvāsamagamattadā || 37 || babhūva mitravacchakre sahacaryāparāyaṇaḥ | kadācinnandane cobhau kadācid‌gandhamādane || 38 || kadācidudadhestīre modamānau viceratuḥ | evaṃ kṛte ca sandhāne vṛtraḥ pramudito'bhavat || 39 || śakro'pi vadhakāmastu tadupāyānacintayat | randhrānveṣī samudvignastadāsīnmaghavā bhṛśam || 40 || evaṃ cintayatastasya kālaḥ samabhivartata | viśvāsaṃ paramaṃ prāpa vṛtraḥ śakre'tidāruṇe || 41 || evaṃ katicidabdāni gatāni samaye kṛte | vṛtrasya maraṇopāyānmanasīndro'pyacintayat || 42 || tvaṣṭaikadā sutaṃ prāha viśvastaṃ pākaśāsane | putra vṛtra mahābhāga śṛṇu me vacanaṃ hitam || 43 || na viśvāsastu kartavyaḥ kṛtavaire kathañcana | maghavā kṛtavairaste sadāsūyāparaḥ paraiḥ || 44 || lobhānmatto dveṣarataḥ paraduḥkhotsavānvitaḥ | paradāralampaṭaḥ sa pāpabuddhiḥ pratārakaḥ || 45 || randhrānveṣī drohaparo māyāvī madagarvitaḥ | yaḥ praviśyodare māturgarbhacchedaṃ cakāra ha || 46 || saptakṛtvaḥ saptakṛtvaḥ krandamānamanāturaḥ | tasmātputra na kartavyo viśvāsastu kathañcana || 47 || kṛtapāpasya kā lajjā punaḥ putra prakurvataḥ | vyāsa uvāca evaṃ prabodhitaḥ pitrā vacanairhetusaṃyutaiḥ || 48 || na bubodha tadā vṛtra āsannamaraṇaḥ kila | sa kadācitsamudrānte tamapaśyanmahāsuram || 49 || sandhyākāla upāvṛtte muhūrte'tīva dāruṇe | tataḥ sañcintya maghavā varadānaṃ mahātmanām || 50 || sandhyeyaṃ vartate raudrā na rātrirdivaso na ca | hantavyo'yaṃ mayā cādya balenaiva na saṃśayaḥ || 51 || ekākī vijane cātra samprāptaḥ samayocitaḥ | evaṃ vicārya manasā sasmāra harimavyayam || 52 || tatrājagāma bhagavānadṛśyaḥ puruṣottamaḥ | vajramadhye praviśyāsau saṃsthito bhagavānhariḥ || 53 || indro buddhiṃ cakārāśu tadā vṛtravadhaṃ prati | iti sañcintya manasā kathaṃ hanyāṃ ripuṃ raṇe || 54 || ajeyaṃ sarvathā sarvadevaiśca dānavaistathā | yadi vṛtraṃ na hanmyadya vañcayitvā mahābalam || 55 || na śreyo mama nūnaṃ syātsarvathā ripurakṣaṇāt | apāṃ phenaṃ tadāpaśyatsamudre parvatopamam || 56 || nāyaṃ śuṣko na cārdro'yaṃ na ca śastramidaṃ tathā | apāṃ phenaṃ tadā śakro jagrāha kila līlayā || 57 || parāṃ śaktiṃ ca sasmāra bhaktyā paramayā yutaḥ | smṛtamātrā tadā devī svāṃśaṃ phene nyadhāpayat || 58 || vajraṃ tadāvṛtaṃ tatra cakāra harisaṃyutam | phenāvṛtaṃ paviṃ tatra śakraścikṣepa taṃ prati || 59 || sahasā nipapātāśu vajrāhata ivācalaḥ | vāsavastu prahṛṣṭātmā babhūva nihate tadā || 60 || ṛṣayaśca mahendraṃ tamastuvanvividhaiḥ stavaiḥ | hataśatruḥ prahṛṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥ || 61 || devīṃ sampūjayāmāsa yatprasādāddhato ripuḥ | prasādayāmāsa tadā stotrairnānāvidhairapi || 62 || devodyāne parāśakteḥ prāsādamakaroddhariḥ | padmarāgamayīṃ mūrtiṃ sthāpayāmāsa vāsavaḥ || 63 || trikālaṃ mahatīṃ pūjāṃ cakruḥ sarve'pi nirjarāḥ | tadāprabhṛti devānāṃ śrīdevī kuladaivatam || 64 || viṣṇuṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ pūjayāmāsa vāsavaḥ | tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṅkare || 65 || pravavau ca śivo vāyurjahṛṣurdevatāstathā | hate tasminsagandharvā yakṣarākṣasakinnarāḥ || 66 || itthaṃ vṛtraḥ parāśaktipraveśayutaphenataḥ | tayā kṛtavimohācca śakreṇa sahasā hataḥ || 67 || tato vṛtranihantrīti devī lokeṣu gīyate | śakreṇa nihatatvācca śakreṇa hata ucyate || 68 ||