Chapter 12

राजोवाच तीर्थानि भुवि पुण्यानि ब्रूहि मे मुनिसत्तम । गम्यानि मानवैर्देवैः क्षेत्राणि सरितस्तथा ॥ १ ॥ फलं च यादृशं यत्र तीर्थेषु स्नानदानतः । विधिं तु तीर्थयात्रायां नियमांश्च विशेषतः ॥ २ ॥ व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि तीर्थानि विविधानि च । येषु तीर्थेषु देवीनां प्रशस्तान्यायनानि च ॥ ३ ॥ नदीनां जाह्नवी श्रेष्ठा यमुना च सरस्वती । नर्मदा गण्डकी सिन्धुर्गोमती तमसा तथा ॥ ४ ॥ कावेरी चन्द्रभागा च पुण्या वेत्रवती शुभा । चर्मण्वती च सरयूस्तापी साभ्रमती तथा ॥ ५ ॥ एताश्च कथिता राजन्नन्याश्च शतशः पुनः । तासां समुद्रगाः पुण्याः स्वल्पपुण्या ह्यनब्धिगाः ॥ ६ ॥ समुद्रगानां ताः पुण्याः सर्वदौघवहास्तु याः । मासद्वयं श्रावणादौ ताश्च सर्वा रजस्वलाः ॥ ७ ॥ भवन्ति वृष्टियोगेन ग्राम्यवारिवहास्तथा । पुष्करं च कुरुक्षेत्रं धर्मारण्यं सुपावनम् ॥ ८ ॥ प्रभासं च प्रयागं च नैमिषारण्यमेव च । विश्रुतं चार्बुदारण्यं शैलाश्च पावनास्तथा ॥ ९ ॥ श्रीशैलश्च सुमेरुश्च पर्वतो गन्धमादनः । सरांसि चैव पुण्यानि मानसं सर्वविश्रुतम् ॥ १० ॥ तथा बिन्दुसरः श्रेष्ठमच्छोदं नाम पावनम् । आश्रमास्तु तथा पुण्या मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ ११ ॥ विश्रुतस्तु सदा पुण्यः ख्यातो बदरिकाश्रमः । नरनारायणौ यत्र तेपाते तौ मुनी तपः ॥ १२ ॥ वामनाश्रम आख्यातः शतयूपाश्रमस्तथा । येन यत्र तपस्तप्तं तस्य नाम्नातिविश्रुतः ॥ १३ ॥ एवं पुण्यानि स्थानानि ह्यसंख्यातानि भूतले । मुनिभिः परिगीतानि पावनानि महीपते ॥ १४ ॥ एषु स्थानेषु सर्वत्र देवीस्थानानि भूपते । दर्शनात्पापहारीणि वसन्ति नियमेन च ॥ १५ ॥ कथयिष्यामि तान्यग्रे प्रसङ्गेन च कानिचित् । तीर्थानि नृप दानानि व्रतानि च मखास्तथा ॥ १६ ॥ तपांसि पुण्यकर्माणि सापेक्षाणि महीपते । द्रव्यशुद्धिं क्रियाशुद्धिं मनःशुद्धिमपेक्ष्य च ॥ १७ ॥ पावनानि हि तीर्थानि तपांसि च व्रतानि च । कदाचिद्द्रव्यशुद्धिः स्यात्क्रियाशुद्धिः कदाचन ॥ १८ ॥ दुर्लभा मनसः शुद्धिः सर्वेषां सर्वदा नृप । मनस्तु चञ्चलं राजन्ननेकविषयाश्रितम् ॥ १९ ॥ कथं शुद्धं भवेद्‌राजन्नानाभावसमाश्रितम् । कामक्रोधौ तथा लोभो ह्यहङ्कारो मदस्तथा ॥ २० ॥ सर्वविघ्नकरा ह्येते तपस्तीर्थव्रतेषु च । अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥ २१ ॥ स्वधर्मपालनं राजन् सर्वतीर्थफलप्रदम् । नित्यकर्मपरित्यागान्मार्गे संसर्गदोषतः ॥ २२ ॥ व्यर्थं तीर्थाधिगमनं पापमेवावशिष्यते । क्षालयन्ति हि तीर्थानि सर्वथा देहजं मलम् ॥ २३ ॥ मानसं क्षालितुं तानि न समर्थानि वै नृप । शक्तानि यदि चेत्तानि गङ्गातीरनिवासिनः ॥ २४ ॥ मुनयो द्रोहसंयुक्ताः कथं स्युर्भावितेश्वराः । वसिष्ठसदृशाः प्रह्वा विश्वामित्रादयः किल ॥ २५ ॥ रागद्वेषरताः सर्वे कामक्रोधाकुलाः सदा । चित्तशुद्धिमयं तीर्थं गङ्गादिभ्योऽतिपावनम् ॥ २६ ॥ यदि स्याद्दैवयोगेन क्षालयत्यान्तरं मलम् । विशेषेण तु सत्सङ्गो ज्ञाननिष्ठस्य भूपते ॥ २७ ॥ न वेदा न च शास्त्राणि न व्रतानि तपांसि न । न मखा न च दानानि चित्तशुद्धेस्तु कारणम् ॥ २८ ॥ वसिष्ठो ब्रह्मणः पुत्रो वेदविद्याविशारदः । रागद्वेषान्वितः कामं गङ्गातीरसमाश्रितः ॥ २९ ॥ आडीबकं महायुद्धं विश्वामित्रवसिष्ठयोः । जातं निरर्थकं द्वेषाद्देवानां विस्मयप्रदम् ॥ ३० ॥ विश्वामित्रो बकस्तत्र जातः परमतापसः । शप्तः स तु वसिष्ठेन हरिश्चन्द्रस्य कारणात् ॥ ३१ ॥ कौशिकेन वसिष्ठोऽपि शस्त्वाडीदेहभाक्कृतः । शापादाडीबकौ जातौ तौ मुनी विशदप्रभौ ॥ ३२ ॥ निवासं प्रापतुस्तीरे सरसो मानसस्य च । चक्रतुर्दारुणं युद्धं नखचञ्चुप्रताडनैः ॥ ३३ ॥ वर्षाणामयुतं यावत्तावृषी रोषसंयुतौ । युयुधाते मदोन्मत्तौ सिंहाविव परस्परम् ॥ ३४ ॥ राजोवाच कथं तौ मुनिशार्दूलौ तापसौ धर्मतत्परौ । परस्परं वैरपरौ सञ्जातौ केन हेतुना ॥ ३५ ॥ शापं परस्परं केन कारणेन महामती । दत्तवन्तौ मिथः क्लेशकारकौ दुःखदौ नृणाम् ॥ ३६ ॥ व्यास उवाच हरिश्चन्द्रो नृपश्रेष्ठस्त्रिशंकुतनयः पुरा । बभूव रविवंशीयो रामचन्द्रस्य पूर्वजः ॥ ३७ ॥ अनपत्यः स राजर्षिर्वरुणाय महाक्रतुम् । प्रतिजज्ञे पुत्रकामो नरमेधं दुरासदम् ॥ ३८ ॥ वरुणस्तस्य सन्तुष्टो यज्ञस्य नियमे कृते । दधार गर्भं राज्ञस्तु भार्या परमसुन्दरी ॥ ३९ ॥ राजा बभूव सन्तुष्टो दृष्ट्वा भार्यां सदोहदाम् । चकार विधिवत्कर्म गर्भसंस्कारकारकम् ॥ ४० ॥ सुषुवे तनयं नारी सर्वलक्षणसंयुतम् । मुदं प्राप नृपस्तत्र पुत्रे जाते विशाम्पते ॥ ४१ ॥ कृतवाञ्जातकर्मादिसंस्कारविधिमुत्तमम् । ददौ हिरण्यं गा दोग्धीर्ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ॥ ४२ ॥ जन्मोत्सवेऽतिसंवृत्ते गेहे वै यादसाम्पतिः । आजगाम महाराज विप्रवेषधरस्तथा ॥ ४३ ॥ पूजितः पार्थिवेनाथ दत्त्वा विधिवदासनम् । कार्ये पृष्टेऽब्रवीद्वाक्यं वरुणोऽस्मीति भूपतिम् ॥ ४४ ॥ कुरु यज्ञं सुतं कृत्वा पशुं परमपावनम् । सत्यवाग्भव राजेन्द्र संकल्पस्तु त्वया कृतः ॥ ४५ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं राजा विह्वलोऽतिव्यथाकुलः । संस्तभ्याधिं नृपः प्राह वरुणं सत्कृताञ्जलिः ॥ ४६ ॥ स्वामिन्करोमि तं यज्ञं सर्वथा विधिपूर्वकम् । मया ते यत्प्रतिज्ञातं भवामि सत्यवागहम् ॥ ४७ ॥ पूर्णे मासे विशुध्येत धर्मपत्‍नी सुरोत्तम । विशुद्धायां तु भार्यायां कर्तव्यः स पशोर्मखः ॥ ४८ ॥ व्यास उवाच इत्युक्ते वचने राज्ञा वरुणः स्वगृहं गतः । राजा बभूव सन्तुष्टः किञ्चिच्चिन्तातुरस्तथा ॥ ४९ ॥ पूर्णे मासि पुनः पाशी परीक्षार्थं नृपालये । आजगाम द्विजो भूत्वा सुवेषः सुष्ठुभाषकः ॥ ५० ॥ कृतार्हणं सुखासीनं भूपतिस्तं सुरोत्तमम् । उवाच विनयोपेतो हेतुगर्भं वचस्तदा ॥ ५१ ॥ असंस्कृतं सुतं स्वामिन्यूपे बध्नामि तं कथम् । संस्कत्य क्षत्रियं कृत्वा यजेऽहं यज्ञमुत्तमम् ॥ ५२ ॥ दयसे यदि देव त्वं ज्ञात्वा दीनं स्वसेवकम् । असंस्कृतस्य बालस्य नाधिकारोऽस्ति कुत्रचित् ॥ ५३ ॥ वरुण उवाच प्रतारयसि राजेन्द्र कृत्वा समयमग्रतः । दुस्त्यजस्तव जानामि सुतस्नेहो ह्यपुत्रिणः ॥ ५४ ॥ गृहं व्रजामि भूपाल वचनात्तव कोमलात् । कियत्कालं प्रतीक्ष्याहमागमिष्यामि ते गृहम् ॥ ५५ ॥ भवितव्यं त्वया तात तदा सत्यवचोऽन्वितम् । अन्यथा त्वयि मुञ्चामि कोपं शापसमन्वितम् ॥ ५६ ॥ राजोवाच समावर्तनकर्मान्ते सर्वथा यादसांपते । कृत्वा पुत्रपशुं यज्ञे यजिष्ये विधिपूर्वकम् ॥ ५७ ॥ व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो वरुणः प्रीतमानसः । तथेत्युक्त्वा ययौ तूर्णं नृपस्तु सुस्थितोऽभवत् ॥ ५८ ॥ रोहिताख्य इति ख्यातः सुतस्तस्य विवृद्धिमान् । सञ्जातश्चतुरः सर्वविद्यानां च विशारदः ॥ ५९ ॥ यज्ञस्य कारणं तेन ज्ञातं सर्वं सविस्तरम् । भयभीतस्ततः सोऽपि मत्वा मरणमात्मनः ॥ ६० ॥ कृत्वा पलायनं वीरो गतोऽसौ गिरिगह्वरे । अगम्ये नृपतिस्थाने स्थितस्तत्र भयातुरः ॥ ६१ ॥ प्राप्ते कालेऽथ वरुणो यज्ञार्थी नृपतेर्गृहम् । गत्वा तमाह भूपालं कुरु यज्ञं विशांपते ॥ ६२ ॥ प्रम्लानवदनो राजा तमाह व्यथितेन्द्रियः । किं करोमि गतः क्वापि सुतो मे सुरसत्तम ॥ ६३ ॥ श्रुत्वा तद्वचनं राज्ञः कुपितो यादसांपतिः । शशाप तं नृपं कोपादसत्यवादिनं भृशम् ॥ ६४ ॥ जलोदराभिधो व्याधिर्देहे भवतु ते नृप । यतः प्रतारितश्चाहं कृत्वा कपटपण्डित ॥ ६५ ॥ इति शप्त्वा ययौ धाम स्वकं पाशधरस्तदा । राजा चिन्तातुरस्तस्थौ भवने व्याधिपीडितः ॥ ६६ ॥ यदातिव्याधितो राजा रोगेण शापजेन ह । तदा शुश्राव पुत्रोऽपि पितरं व्याधिपीडितम् ॥ ६७ ॥ पान्थिकः प्राह पुत्रं हि पिता ते भृशदुःखितः । जलोदरविकारेण शापजेन नृपात्मज ॥ ६८ ॥ विनष्टं जीवितं तेऽद्य वृथा जातस्य दुर्मते । यत्त्यक्त्वा पितरं दुःस्थं प्राप्तोऽसि गिरिगह्वरम् ॥ ६९ ॥ किमनेन शरीरेण प्राप्तं ते जन्मनः फलम् । देहदं दुःखितं कृत्वा स्थितोऽस्यत्र सुताधम ॥ ७० ॥ प्राणास्त्याज्याः पितुः कार्ये सत्पुत्रेणेति निश्चयः । त्वदर्थे दुःखितो राजा क्रन्दति व्याधिपीडितः ॥ ७१ ॥ व्यास उवाच तदाकर्ण्य वचस्तथ्यं पान्थिकाद्धर्मसंयुतम् । यदा चक्रे मनो गन्तुं द्रष्टुं तातं व्यथातुरम् ॥ ७२ ॥ तदा विप्रवपुर्भूत्वा वासवस्तमुपागमत् । रहः प्राह हितं वाक्यं दयावानिव भारत ॥ ७३ ॥ मूर्खोऽसि राजपुत्र त्वं गमनाय मतिं वृथा । करोषि पितरं त्वद्य न जानासि व्यथायुतम् ॥ ७४ ॥

rājovāca tīrthāni bhuvi puṇyāni brūhi me munisattama | gamyāni mānavairdevaiḥ kṣetrāṇi saritastathā || 1 || phalaṃ ca yādṛśaṃ yatra tīrtheṣu snānadānataḥ | vidhiṃ tu tīrthayātrāyāṃ niyamāṃśca viśeṣataḥ || 2 || vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi tīrthāni vividhāni ca | yeṣu tīrtheṣu devīnāṃ praśastānyāyanāni ca || 3 || nadīnāṃ jāhnavī śreṣṭhā yamunā ca sarasvatī | narmadā gaṇḍakī sindhurgomatī tamasā tathā || 4 || kāverī candrabhāgā ca puṇyā vetravatī śubhā | carmaṇvatī ca sarayūstāpī sābhramatī tathā || 5 || etāśca kathitā rājannanyāśca śataśaḥ punaḥ | tāsāṃ samudragāḥ puṇyāḥ svalpapuṇyā hyanabdhigāḥ || 6 || samudragānāṃ tāḥ puṇyāḥ sarvadaughavahāstu yāḥ | māsadvayaṃ śrāvaṇādau tāśca sarvā rajasvalāḥ || 7 || bhavanti vṛṣṭiyogena grāmyavārivahāstathā | puṣkaraṃ ca kurukṣetraṃ dharmāraṇyaṃ supāvanam || 8 || prabhāsaṃ ca prayāgaṃ ca naimiṣāraṇyameva ca | viśrutaṃ cārbudāraṇyaṃ śailāśca pāvanāstathā || 9 || śrīśailaśca sumeruśca parvato gandhamādanaḥ | sarāṃsi caiva puṇyāni mānasaṃ sarvaviśrutam || 10 || tathā bindusaraḥ śreṣṭhamacchodaṃ nāma pāvanam | āśramāstu tathā puṇyā munīnāṃ bhāvitātmanām || 11 || viśrutastu sadā puṇyaḥ khyāto badarikāśramaḥ | naranārāyaṇau yatra tepāte tau munī tapaḥ || 12 || vāmanāśrama ākhyātaḥ śatayūpāśramastathā | yena yatra tapastaptaṃ tasya nāmnātiviśrutaḥ || 13 || evaṃ puṇyāni sthānāni hyasaṃkhyātāni bhūtale | munibhiḥ parigītāni pāvanāni mahīpate || 14 || eṣu sthāneṣu sarvatra devīsthānāni bhūpate | darśanātpāpahārīṇi vasanti niyamena ca || 15 || kathayiṣyāmi tānyagre prasaṅgena ca kānicit | tīrthāni nṛpa dānāni vratāni ca makhāstathā || 16 || tapāṃsi puṇyakarmāṇi sāpekṣāṇi mahīpate | dravyaśuddhiṃ kriyāśuddhiṃ manaḥśuddhimapekṣya ca || 17 || pāvanāni hi tīrthāni tapāṃsi ca vratāni ca | kadāciddravyaśuddhiḥ syātkriyāśuddhiḥ kadācana || 18 || durlabhā manasaḥ śuddhiḥ sarveṣāṃ sarvadā nṛpa | manastu cañcalaṃ rājannanekaviṣayāśritam || 19 || kathaṃ śuddhaṃ bhaved‌rājannānābhāvasamāśritam | kāmakrodhau tathā lobho hyahaṅkāro madastathā || 20 || sarvavighnakarā hyete tapastīrthavrateṣu ca | ahiṃsā satyamasteyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ || 21 || svadharmapālanaṃ rājan sarvatīrthaphalapradam | nityakarmaparityāgānmārge saṃsargadoṣataḥ || 22 || vyarthaṃ tīrthādhigamanaṃ pāpamevāvaśiṣyate | kṣālayanti hi tīrthāni sarvathā dehajaṃ malam || 23 || mānasaṃ kṣālituṃ tāni na samarthāni vai nṛpa | śaktāni yadi cettāni gaṅgātīranivāsinaḥ || 24 || munayo drohasaṃyuktāḥ kathaṃ syurbhāviteśvarāḥ | vasiṣṭhasadṛśāḥ prahvā viśvāmitrādayaḥ kila || 25 || rāgadveṣaratāḥ sarve kāmakrodhākulāḥ sadā | cittaśuddhimayaṃ tīrthaṃ gaṅgādibhyo'tipāvanam || 26 || yadi syāddaivayogena kṣālayatyāntaraṃ malam | viśeṣeṇa tu satsaṅgo jñānaniṣṭhasya bhūpate || 27 || na vedā na ca śāstrāṇi na vratāni tapāṃsi na | na makhā na ca dānāni cittaśuddhestu kāraṇam || 28 || vasiṣṭho brahmaṇaḥ putro vedavidyāviśāradaḥ | rāgadveṣānvitaḥ kāmaṃ gaṅgātīrasamāśritaḥ || 29 || āḍībakaṃ mahāyuddhaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ | jātaṃ nirarthakaṃ dveṣāddevānāṃ vismayapradam || 30 || viśvāmitro bakastatra jātaḥ paramatāpasaḥ | śaptaḥ sa tu vasiṣṭhena hariścandrasya kāraṇāt || 31 || kauśikena vasiṣṭho'pi śastvāḍīdehabhākkṛtaḥ | śāpādāḍībakau jātau tau munī viśadaprabhau || 32 || nivāsaṃ prāpatustīre saraso mānasasya ca | cakraturdāruṇaṃ yuddhaṃ nakhacañcupratāḍanaiḥ || 33 || varṣāṇāmayutaṃ yāvattāvṛṣī roṣasaṃyutau | yuyudhāte madonmattau siṃhāviva parasparam || 34 || rājovāca kathaṃ tau muniśārdūlau tāpasau dharmatatparau | parasparaṃ vairaparau sañjātau kena hetunā || 35 || śāpaṃ parasparaṃ kena kāraṇena mahāmatī | dattavantau mithaḥ kleśakārakau duḥkhadau nṛṇām || 36 || vyāsa uvāca hariścandro nṛpaśreṣṭhastriśaṃkutanayaḥ purā | babhūva ravivaṃśīyo rāmacandrasya pūrvajaḥ || 37 || anapatyaḥ sa rājarṣirvaruṇāya mahākratum | pratijajñe putrakāmo naramedhaṃ durāsadam || 38 || varuṇastasya santuṣṭo yajñasya niyame kṛte | dadhāra garbhaṃ rājñastu bhāryā paramasundarī || 39 || rājā babhūva santuṣṭo dṛṣṭvā bhāryāṃ sadohadām | cakāra vidhivatkarma garbhasaṃskārakārakam || 40 || suṣuve tanayaṃ nārī sarvalakṣaṇasaṃyutam | mudaṃ prāpa nṛpastatra putre jāte viśāmpate || 41 || kṛtavāñjātakarmādisaṃskāravidhimuttamam | dadau hiraṇyaṃ gā dogdhīrbrāhmaṇebhyo viśeṣataḥ || 42 || janmotsave'tisaṃvṛtte gehe vai yādasāmpatiḥ | ājagāma mahārāja vipraveṣadharastathā || 43 || pūjitaḥ pārthivenātha dattvā vidhivadāsanam | kārye pṛṣṭe'bravīdvākyaṃ varuṇo'smīti bhūpatim || 44 || kuru yajñaṃ sutaṃ kṛtvā paśuṃ paramapāvanam | satyavāgbhava rājendra saṃkalpastu tvayā kṛtaḥ || 45 || tacchrutvā vacanaṃ rājā vihvalo'tivyathākulaḥ | saṃstabhyādhiṃ nṛpaḥ prāha varuṇaṃ satkṛtāñjaliḥ || 46 || svāminkaromi taṃ yajñaṃ sarvathā vidhipūrvakam | mayā te yatpratijñātaṃ bhavāmi satyavāgaham || 47 || pūrṇe māse viśudhyeta dharmapat‍nī surottama | viśuddhāyāṃ tu bhāryāyāṃ kartavyaḥ sa paśormakhaḥ || 48 || vyāsa uvāca ityukte vacane rājñā varuṇaḥ svagṛhaṃ gataḥ | rājā babhūva santuṣṭaḥ kiñciccintāturastathā || 49 || pūrṇe māsi punaḥ pāśī parīkṣārthaṃ nṛpālaye | ājagāma dvijo bhūtvā suveṣaḥ suṣṭhubhāṣakaḥ || 50 || kṛtārhaṇaṃ sukhāsīnaṃ bhūpatistaṃ surottamam | uvāca vinayopeto hetugarbhaṃ vacastadā || 51 || asaṃskṛtaṃ sutaṃ svāminyūpe badhnāmi taṃ katham | saṃskatya kṣatriyaṃ kṛtvā yaje'haṃ yajñamuttamam || 52 || dayase yadi deva tvaṃ jñātvā dīnaṃ svasevakam | asaṃskṛtasya bālasya nādhikāro'sti kutracit || 53 || varuṇa uvāca pratārayasi rājendra kṛtvā samayamagrataḥ | dustyajastava jānāmi sutasneho hyaputriṇaḥ || 54 || gṛhaṃ vrajāmi bhūpāla vacanāttava komalāt | kiyatkālaṃ pratīkṣyāhamāgamiṣyāmi te gṛham || 55 || bhavitavyaṃ tvayā tāta tadā satyavaco'nvitam | anyathā tvayi muñcāmi kopaṃ śāpasamanvitam || 56 || rājovāca samāvartanakarmānte sarvathā yādasāṃpate | kṛtvā putrapaśuṃ yajñe yajiṣye vidhipūrvakam || 57 || vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ rājño varuṇaḥ prītamānasaḥ | tathetyuktvā yayau tūrṇaṃ nṛpastu susthito'bhavat || 58 || rohitākhya iti khyātaḥ sutastasya vivṛddhimān | sañjātaścaturaḥ sarvavidyānāṃ ca viśāradaḥ || 59 || yajñasya kāraṇaṃ tena jñātaṃ sarvaṃ savistaram | bhayabhītastataḥ so'pi matvā maraṇamātmanaḥ || 60 || kṛtvā palāyanaṃ vīro gato'sau girigahvare | agamye nṛpatisthāne sthitastatra bhayāturaḥ || 61 || prāpte kāle'tha varuṇo yajñārthī nṛpatergṛham | gatvā tamāha bhūpālaṃ kuru yajñaṃ viśāṃpate || 62 || pramlānavadano rājā tamāha vyathitendriyaḥ | kiṃ karomi gataḥ kvāpi suto me surasattama || 63 || śrutvā tadvacanaṃ rājñaḥ kupito yādasāṃpatiḥ | śaśāpa taṃ nṛpaṃ kopādasatyavādinaṃ bhṛśam || 64 || jalodarābhidho vyādhirdehe bhavatu te nṛpa | yataḥ pratāritaścāhaṃ kṛtvā kapaṭapaṇḍita || 65 || iti śaptvā yayau dhāma svakaṃ pāśadharastadā | rājā cintāturastasthau bhavane vyādhipīḍitaḥ || 66 || yadātivyādhito rājā rogeṇa śāpajena ha | tadā śuśrāva putro'pi pitaraṃ vyādhipīḍitam || 67 || pānthikaḥ prāha putraṃ hi pitā te bhṛśaduḥkhitaḥ | jalodaravikāreṇa śāpajena nṛpātmaja || 68 || vinaṣṭaṃ jīvitaṃ te'dya vṛthā jātasya durmate | yattyaktvā pitaraṃ duḥsthaṃ prāpto'si girigahvaram || 69 || kimanena śarīreṇa prāptaṃ te janmanaḥ phalam | dehadaṃ duḥkhitaṃ kṛtvā sthito'syatra sutādhama || 70 || prāṇāstyājyāḥ pituḥ kārye satputreṇeti niścayaḥ | tvadarthe duḥkhito rājā krandati vyādhipīḍitaḥ || 71 || vyāsa uvāca tadākarṇya vacastathyaṃ pānthikāddharmasaṃyutam | yadā cakre mano gantuṃ draṣṭuṃ tātaṃ vyathāturam || 72 || tadā vipravapurbhūtvā vāsavastamupāgamat | rahaḥ prāha hitaṃ vākyaṃ dayāvāniva bhārata || 73 || mūrkho'si rājaputra tvaṃ gamanāya matiṃ vṛthā | karoṣi pitaraṃ tvadya na jānāsi vyathāyutam || 74 ||