Chapter 5

ऋषय ऊचुः वसूनां सम्भवः सूत कथितः शापकारणात् । गाङ्गेयस्य तथोत्पत्तिः कथिता लोमहर्षणे ॥ १ ॥ माता व्यासस्य धर्मज्ञ नाम्ना सत्यवती सती । कथं शन्तनुना प्राप्ता भार्या गन्धवती शुभा ॥ २ ॥ तन्ममाचक्ष्व विस्तारं दाशपुत्री कथं धृता । राज्ञा धर्मवरिष्ठेन संशयं छिन्धि सुव्रत ॥ ३ ॥ सूत उवाच शन्तनुर्नाम राजर्षिर्मृगयानिरतः सदा । वनं जगाम निघ्नन्वै मृगांश्च महिषान् रुरून् ॥ ४ ॥ चत्वार्येव तु वर्षाणि पुत्रेण सह भूपतिः । रममाणः सुखं प्राप कुमारेण यथा हरः ॥ ५ ॥ एकदा विक्षिपन्बाणान्विनिघ्नन्खड्गसूकरान् । स कदाचिद्वनं प्राप्तः कालिन्दीं सरितां वराम् ॥ ६ ॥ महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्‌गन्धमुत्तमम् । तस्य प्रभवमन्विच्छन्सजञ्चचार वनं तदा ॥ ७ ॥ न मन्दारस्य गन्धोऽयं मृगनाभिमदस्य न । चम्पकस्य न मालत्या न केतक्या मनोहरः ॥ ८ ॥ न चानुभूतपूर्वोऽयं वाति गन्धवहः शुभः । कुतोऽयमेति वायुर्वै मम घ्राणविमोहनः ॥ ९ ॥ इति सञ्चिन्त्यमानोऽसौ बभ्राम वनमण्डलम् । मोहितो गन्धलोभेन शन्तनुः पवनानुगः ॥ १० ॥ स ददर्श नदीतीरे संस्थितां चारुदर्शनाम् । शृङ्गाररहितां कान्तां सुस्थितां मलिनाम्बराम् ॥ ११ ॥ दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं विस्मितः स महीपतिः । अस्या देहस्य गन्धोऽयमिति सञ्जातनिश्चयः ॥ १२ ॥ तदद्‌भुतं रूपमतीव सुन्दरं तथैव गन्धोऽखिललोकसम्मतः । वयश्च तादृङ् नवयौवनं शुभं दृष्ट्वैव राजा किल विस्मितोऽभवत् ॥ १३ ॥ केयं कुतो वा समुपागताधुना देवाङ्गना वा किमु मानुषी वा । गन्धर्वपुत्री किल नागकन्या जाने कथं गन्धवतीं नु कामिनीम् ॥ १४ ॥ सञ्चिन्त्य चैवं मनसा नृपोऽसौ न निश्चयं प्राप यदा ततः स्वयम् । गङ्गां स्मरन्कामवशं गतोऽथ पप्रच्छ कान्तां तटसंस्थितां च ॥ १५ ॥ कासि प्रिये कस्य सुतासि कस्मा- दिह स्थिता त्वं विजने वरोरु । एकाकिनी किं वद चारुनेत्रे विवाहिता वा न विवाहितासि ॥ १६ ॥ सञ्जातकामोऽहमरालनेत्रे त्वां वीक्ष्य कान्तां च मनोरमां च । ब्रूहि प्रिये यासि चिकीर्षसि त्वं किं चेति सर्वं मम विस्तरेण ॥ १७ ॥ इत्येवमुक्ता सुदती नृपेण प्रोवाच तं सस्मितमम्बुजेक्षणा । दाशस्य पुत्रीं त्वमवेहि राजन् कन्यां पितुः शासनसंस्थितां च ॥ १८ ॥ तरीमिमां धर्मनिमित्तमेव संवाहयामीह जले नृपेन्द्र । पिता गृहे मेऽद्य गतोऽस्ति कामं सत्यं ब्रवीम्यर्थपते तवाग्रे ॥ १९ ॥ इत्येवमुक्त्वा विरराम बाला कामातुरस्तां नृपतिर्बभाषे । कुरुप्रवीरं कुरु मां पतिं त्वं वृथा न गच्छेन्ननु यौवनं ते ॥ २० ॥ न चास्ति पत्‍नी मम वै द्वितीया त्वं धर्मपत्‍नी भव मे मृगाक्षि । दासोऽस्मि तेऽहं वशगः सदैव मनोभवस्तापयति प्रिये माम् ॥ २१ ॥ गता प्रिया मां परिहृत्य कान्ता नान्या वृताहं विधुरोऽस्मि कान्ते । त्वां वीक्ष्य सर्वावयवातिरम्यां मनो हि जातं विवशं मदीयम् ॥ २२ ॥ श्रुत्वामृतास्वादरसं नृपस्य वचोऽतिरम्यं खलु दाशकन्या । उवाच तं सात्त्विकभावयुक्ता कृत्वातिधैर्यं नृपतिं सुगन्धा ॥ २३ ॥ यदात्थ राजन् मयि तत्तथैव मन्येऽहमेतत्तु यथा वचस्ते । नास्मि स्वतन्त्रा त्वमवेहि कामं दाता पिता मेऽर्थय तं त्वमाशु ॥ २४ ॥ न स्वैरिणीहास्म्यपि दाशपुत्री पितुर्वशेऽहं सततं चरामि । स चेद्ददाति प्रथितः पिता मे गृहाण पाणिं वशगास्मि तेऽहम् ॥ २५ ॥ मनोभवस्त्वां नृप किं दुनोति यथा पुनर्मां नवयौवनां च । दुनोति तत्रापि हि रक्षणीया धृतिः कुलाचारपरम्परासु ॥ २६ ॥ सूत उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्या नृपति काममोहितः । गतो दाशपतेर्गेहं तस्या याचनहेतवे ॥ २७ ॥ दृष्ट्वा नृपतिमायान्तं दाशोऽतिविस्मयं गतः । प्रणामं नृपतेः कृत्वा कृताञ्जलिरभाषत ॥ २८ ॥ दाश उवाच दासोऽस्मि तव भूपाल कृतार्थोऽहं तवागमे । आज्ञां देहि महाराज यदर्थमिह चागमः ॥ २९ ॥ राजोवाच धर्मपत्‍नीं करिष्यामि सुतामेतां तवानघ । त्वया चेद्दीयते मह्यं सत्यमेतद्‌ब्रवीमि ते ॥ ३० ॥ दाश उवाच कन्यारत्‍नं मदीयं चेद्यत्त्वं प्रार्थयसे नृप । दातव्यं तु प्रदास्यामि न त्वदेयं कदाचन ॥ ३१ ॥ तस्याः पुत्रो महाराज त्वदन्ते पृथिवीपतिः । सर्वथा चाभिषेक्तव्यो नान्यः पुत्रस्तवेति वै ॥ ३२ ॥ सूत उवाच श्रुत्वावाक्यं तु दाशस्य राजा चिन्तातुरोऽभवत् । गाङ्गेयं मनसा कृत्वा नोवाच नृपतिस्तदा ॥ ३३ ॥ कामातुरो गृहं प्राप्तश्चिन्ताविष्टो महीपतिः । न सस्नौ बुभुजे नाथ न सुष्वाप गृहं गतः ॥ ३४ ॥ चिन्तातुरं तु तं दृष्ट्वा पुत्रो देवव्रतस्तदा । गत्वापृच्छन्महीपालं तदसन्तोषकारणम् ॥ ३५ ॥ दुर्जयः कोऽस्ति शत्रुस्ते करोमि वशगं तव । का चिन्ता नृपशार्दूल सत्यं वद नृपोत्तम ॥ ३६ ॥ किं तेन जातेन सुतेन राजन् दुःखं न जानाति न नाशयेद्यः । ऋणं ग्रहीतुं समुपागतोऽसौ प्राग्जन्मजं नात्र विचारणास्ति ॥ ३७ ॥ विमुच्य राज्यं रघुनन्दनोऽपि ताताज्ञया दाशरथिस्तु रामः । वनं गतो लक्ष्मणजानकीभ्यां सहैव शैलं किल चित्रकूटम् ॥ ३८ ॥ सुतो हरिश्चन्द्रनृपस्य राजन् यो रोहितश्चेति प्रसिद्धनामा । क्रीतोऽथ पित्रा विपणोद्यतश्च दासार्पितो विप्रगृहे तु नूनम् ॥ ३९ ॥ तथाजिगर्तस्य सुतो वरिष्ठो नाम्ना शुनःशेप इति प्रसिद्धः । क्रीतस्तु पित्राप्यथ यूपबद्धः सम्मोचितो गाधिसुतेन पश्चात् ॥ ४० ॥ पित्राज्ञया जामदग्न्येन पूर्वं छिन्नं शिरो मातुरिति प्रसिद्धम् । अकार्यमप्याचरितं च तेन गुरोरनुज्ञा च गरीयसी कृता ॥ ४१ ॥ इदं शरीरं तव भूपते न क्षमोऽस्मि नूनं वद किं करोम्यहम् । न शोचनीयं मयि वर्तमाने- ऽप्यसाध्यमर्थं प्रतिपादयाम्यदः ॥ ४२ ॥ प्रब्रूहि राजंस्तव कास्ति चिन्ता निवारयाम्यद्य धनुर्गृहीत्वा । देहेन मे चेच्चरितार्थता वा भवत्वमोघा भवतश्चिकीर्षा ॥ ४३ ॥ धिक् तं सुतं यः पितुरीप्सितार्थं क्षमोऽपि सन्न प्रतिपादयेद्यः । जातेन किं तेन सुतेन कामं पितुर्न चिन्तां हि समुद्धरेद्यः ॥ ४४ ॥ सूत उवाच निशम्येति वचस्तस्य पुत्रस्य शन्तनुर्नृपः । लज्जमानस्तु मनसा तमाह त्वरितं सुतम् ॥ ४५ ॥ राजोवाच चिन्ता मे महती पुत्र यस्त्वमेकोऽसि मे सुतः । शूरोऽतिबलवान्मानी संग्रामेष्वपराङ्‌मुखः ॥ ४६ ॥ एकापत्यस्य मे तात वृथेदं जीवितं किल । मृते त्वयि मृधे क्वापि किं करोमि निराश्रयः ॥ ४७ ॥ एषा मे महती चिन्ता तेनाद्य दुःखितोऽत्म्यहम् । नान्या चिन्तास्ति मे पुत्र यां तवाग्रे वदाम्यहम् ॥ ४८ ॥ सूत उवाच तदाकर्ण्याथ गाङ्गेयो मन्त्रिवृद्धानपृच्छत । न मां वदति भूपालो लज्जयाद्य परिप्लुतः ॥ ४९ ॥ वित्त वार्तां नृपस्याद्य पृष्ट्वा यूयं विनिश्चयात् । सत्यं ब्रुवन्तु मां सर्वं तत्करोमि निराकुलः ॥ ५० ॥ तच्छ्रुत्वा ते नृपं गत्वा संविज्ञाय च कारणम् । शशंसुर्विदितार्थस्तु गाङ्गेयस्तदचिन्तयत् ॥ ५१ ॥ सहितस्तैर्जगामाशु दाशस्य सदनं तदा । प्रेमपूर्वमुवाचेदं विनम्रो जाह्नवीसुतः ॥ ५२ ॥ गाङ्गेय उवाच पित्रे देहि सुतां तेऽद्य प्रार्थयामि सुमध्यमाम् । माता मेऽस्तु सुतेयं ते दासोऽत्म्यस्याः परन्तप ॥ ५३ ॥ दाश उवाच त्वं गृहाण महाभाग पत्‍नीं कुरु नृपात्मज । पुत्रोऽस्या न भवेद्‌राजा वर्तमाने त्वयीति वै ॥ ५४ ॥ गाङ्गेय उवाच मातेयं मम दाशेयी राज्यं नैव करोम्यहम् । पुत्रोऽस्याः सर्वथा राज्यं करिष्यति न संशयः ॥ ५५ ॥ दाश उवाच सत्यं वाक्यं मया ज्ञातं पुत्रस्ते बलवान्भवेत् । सोऽपि राज्यं बलान्नूनं गृह्णीयादिति निश्चयः ॥ ५६ ॥ गाङ्गेय उवाच न दारसंग्रहं नूनं करिष्यामि हि सर्वथा । सत्यं मे वचनं तात मया भीष्मं व्रतं कृतम् ॥ ५७ ॥ सूत उवाच एवं कृतां प्रतिज्ञां तु निशम्य झषजीवकः । ददौ सत्यवतीं तस्मै राज्ञे सर्वाङ्गशोभनाम् ॥ ५८ ॥ अनेन विधिना तेन वृता सत्यवती प्रिया । न जानाति परं जन्म व्यासस्य नृपसत्तमः ॥ ५९ ॥

ṛṣaya ūcuḥ vasūnāṃ sambhavaḥ sūta kathitaḥ śāpakāraṇāt | gāṅgeyasya tathotpattiḥ kathitā lomaharṣaṇe || 1 || mātā vyāsasya dharmajña nāmnā satyavatī satī | kathaṃ śantanunā prāptā bhāryā gandhavatī śubhā || 2 || tanmamācakṣva vistāraṃ dāśaputrī kathaṃ dhṛtā | rājñā dharmavariṣṭhena saṃśayaṃ chindhi suvrata || 3 || sūta uvāca śantanurnāma rājarṣirmṛgayānirataḥ sadā | vanaṃ jagāma nighnanvai mṛgāṃśca mahiṣān rurūn || 4 || catvāryeva tu varṣāṇi putreṇa saha bhūpatiḥ | ramamāṇaḥ sukhaṃ prāpa kumāreṇa yathā haraḥ || 5 || ekadā vikṣipanbāṇānvinighnankhaḍgasūkarān | sa kadācidvanaṃ prāptaḥ kālindīṃ saritāṃ varām || 6 || mahīpatiranirdeśyamājighrad‌gandhamuttamam | tasya prabhavamanvicchansajañcacāra vanaṃ tadā || 7 || na mandārasya gandho'yaṃ mṛganābhimadasya na | campakasya na mālatyā na ketakyā manoharaḥ || 8 || na cānubhūtapūrvo'yaṃ vāti gandhavahaḥ śubhaḥ | kuto'yameti vāyurvai mama ghrāṇavimohanaḥ || 9 || iti sañcintyamāno'sau babhrāma vanamaṇḍalam | mohito gandhalobhena śantanuḥ pavanānugaḥ || 10 || sa dadarśa nadītīre saṃsthitāṃ cārudarśanām | śṛṅgārarahitāṃ kāntāṃ susthitāṃ malināmbarām || 11 || dṛṣṭvā tāmasitāpāṅgīṃ vismitaḥ sa mahīpatiḥ | asyā dehasya gandho'yamiti sañjātaniścayaḥ || 12 || tadad‌bhutaṃ rūpamatīva sundaraṃ tathaiva gandho'khilalokasammataḥ | vayaśca tādṛṅ navayauvanaṃ śubhaṃ dṛṣṭvaiva rājā kila vismito'bhavat || 13 || keyaṃ kuto vā samupāgatādhunā devāṅganā vā kimu mānuṣī vā | gandharvaputrī kila nāgakanyā jāne kathaṃ gandhavatīṃ nu kāminīm || 14 || sañcintya caivaṃ manasā nṛpo'sau na niścayaṃ prāpa yadā tataḥ svayam | gaṅgāṃ smarankāmavaśaṃ gato'tha papraccha kāntāṃ taṭasaṃsthitāṃ ca || 15 || kāsi priye kasya sutāsi kasmā- diha sthitā tvaṃ vijane varoru | ekākinī kiṃ vada cārunetre vivāhitā vā na vivāhitāsi || 16 || sañjātakāmo'hamarālanetre tvāṃ vīkṣya kāntāṃ ca manoramāṃ ca | brūhi priye yāsi cikīrṣasi tvaṃ kiṃ ceti sarvaṃ mama vistareṇa || 17 || ityevamuktā sudatī nṛpeṇa provāca taṃ sasmitamambujekṣaṇā | dāśasya putrīṃ tvamavehi rājan kanyāṃ pituḥ śāsanasaṃsthitāṃ ca || 18 || tarīmimāṃ dharmanimittameva saṃvāhayāmīha jale nṛpendra | pitā gṛhe me'dya gato'sti kāmaṃ satyaṃ bravīmyarthapate tavāgre || 19 || ityevamuktvā virarāma bālā kāmāturastāṃ nṛpatirbabhāṣe | kurupravīraṃ kuru māṃ patiṃ tvaṃ vṛthā na gacchennanu yauvanaṃ te || 20 || na cāsti pat‍nī mama vai dvitīyā tvaṃ dharmapat‍nī bhava me mṛgākṣi | dāso'smi te'haṃ vaśagaḥ sadaiva manobhavastāpayati priye mām || 21 || gatā priyā māṃ parihṛtya kāntā nānyā vṛtāhaṃ vidhuro'smi kānte | tvāṃ vīkṣya sarvāvayavātiramyāṃ mano hi jātaṃ vivaśaṃ madīyam || 22 || śrutvāmṛtāsvādarasaṃ nṛpasya vaco'tiramyaṃ khalu dāśakanyā | uvāca taṃ sāttvikabhāvayuktā kṛtvātidhairyaṃ nṛpatiṃ sugandhā || 23 || yadāttha rājan mayi tattathaiva manye'hametattu yathā vacaste | nāsmi svatantrā tvamavehi kāmaṃ dātā pitā me'rthaya taṃ tvamāśu || 24 || na svairiṇīhāsmyapi dāśaputrī piturvaśe'haṃ satataṃ carāmi | sa ceddadāti prathitaḥ pitā me gṛhāṇa pāṇiṃ vaśagāsmi te'ham || 25 || manobhavastvāṃ nṛpa kiṃ dunoti yathā punarmāṃ navayauvanāṃ ca | dunoti tatrāpi hi rakṣaṇīyā dhṛtiḥ kulācāraparamparāsu || 26 || sūta uvāca ityākarṇya vacastasyā nṛpati kāmamohitaḥ | gato dāśapatergehaṃ tasyā yācanahetave || 27 || dṛṣṭvā nṛpatimāyāntaṃ dāśo'tivismayaṃ gataḥ | praṇāmaṃ nṛpateḥ kṛtvā kṛtāñjalirabhāṣata || 28 || dāśa uvāca dāso'smi tava bhūpāla kṛtārtho'haṃ tavāgame | ājñāṃ dehi mahārāja yadarthamiha cāgamaḥ || 29 || rājovāca dharmapat‍nīṃ kariṣyāmi sutāmetāṃ tavānagha | tvayā ceddīyate mahyaṃ satyametad‌bravīmi te || 30 || dāśa uvāca kanyārat‍naṃ madīyaṃ cedyattvaṃ prārthayase nṛpa | dātavyaṃ tu pradāsyāmi na tvadeyaṃ kadācana || 31 || tasyāḥ putro mahārāja tvadante pṛthivīpatiḥ | sarvathā cābhiṣektavyo nānyaḥ putrastaveti vai || 32 || sūta uvāca śrutvāvākyaṃ tu dāśasya rājā cintāturo'bhavat | gāṅgeyaṃ manasā kṛtvā novāca nṛpatistadā || 33 || kāmāturo gṛhaṃ prāptaścintāviṣṭo mahīpatiḥ | na sasnau bubhuje nātha na suṣvāpa gṛhaṃ gataḥ || 34 || cintāturaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putro devavratastadā | gatvāpṛcchanmahīpālaṃ tadasantoṣakāraṇam || 35 || durjayaḥ ko'sti śatruste karomi vaśagaṃ tava | kā cintā nṛpaśārdūla satyaṃ vada nṛpottama || 36 || kiṃ tena jātena sutena rājan duḥkhaṃ na jānāti na nāśayedyaḥ | ṛṇaṃ grahītuṃ samupāgato'sau prāgjanmajaṃ nātra vicāraṇāsti || 37 || vimucya rājyaṃ raghunandano'pi tātājñayā dāśarathistu rāmaḥ | vanaṃ gato lakṣmaṇajānakībhyāṃ sahaiva śailaṃ kila citrakūṭam || 38 || suto hariścandranṛpasya rājan yo rohitaśceti prasiddhanāmā | krīto'tha pitrā vipaṇodyataśca dāsārpito vipragṛhe tu nūnam || 39 || tathājigartasya suto variṣṭho nāmnā śunaḥśepa iti prasiddhaḥ | krītastu pitrāpyatha yūpabaddhaḥ sammocito gādhisutena paścāt || 40 || pitrājñayā jāmadagnyena pūrvaṃ chinnaṃ śiro māturiti prasiddham | akāryamapyācaritaṃ ca tena guroranujñā ca garīyasī kṛtā || 41 || idaṃ śarīraṃ tava bhūpate na kṣamo'smi nūnaṃ vada kiṃ karomyaham | na śocanīyaṃ mayi vartamāne- 'pyasādhyamarthaṃ pratipādayāmyadaḥ || 42 || prabrūhi rājaṃstava kāsti cintā nivārayāmyadya dhanurgṛhītvā | dehena me ceccaritārthatā vā bhavatvamoghā bhavataścikīrṣā || 43 || dhik taṃ sutaṃ yaḥ piturīpsitārthaṃ kṣamo'pi sanna pratipādayedyaḥ | jātena kiṃ tena sutena kāmaṃ piturna cintāṃ hi samuddharedyaḥ || 44 || sūta uvāca niśamyeti vacastasya putrasya śantanurnṛpaḥ | lajjamānastu manasā tamāha tvaritaṃ sutam || 45 || rājovāca cintā me mahatī putra yastvameko'si me sutaḥ | śūro'tibalavānmānī saṃgrāmeṣvaparāṅ‌mukhaḥ || 46 || ekāpatyasya me tāta vṛthedaṃ jīvitaṃ kila | mṛte tvayi mṛdhe kvāpi kiṃ karomi nirāśrayaḥ || 47 || eṣā me mahatī cintā tenādya duḥkhito'tmyaham | nānyā cintāsti me putra yāṃ tavāgre vadāmyaham || 48 || sūta uvāca tadākarṇyātha gāṅgeyo mantrivṛddhānapṛcchata | na māṃ vadati bhūpālo lajjayādya pariplutaḥ || 49 || vitta vārtāṃ nṛpasyādya pṛṣṭvā yūyaṃ viniścayāt | satyaṃ bruvantu māṃ sarvaṃ tatkaromi nirākulaḥ || 50 || tacchrutvā te nṛpaṃ gatvā saṃvijñāya ca kāraṇam | śaśaṃsurviditārthastu gāṅgeyastadacintayat || 51 || sahitastairjagāmāśu dāśasya sadanaṃ tadā | premapūrvamuvācedaṃ vinamro jāhnavīsutaḥ || 52 || gāṅgeya uvāca pitre dehi sutāṃ te'dya prārthayāmi sumadhyamām | mātā me'stu suteyaṃ te dāso'tmyasyāḥ parantapa || 53 || dāśa uvāca tvaṃ gṛhāṇa mahābhāga pat‍nīṃ kuru nṛpātmaja | putro'syā na bhaved‌rājā vartamāne tvayīti vai || 54 || gāṅgeya uvāca māteyaṃ mama dāśeyī rājyaṃ naiva karomyaham | putro'syāḥ sarvathā rājyaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ || 55 || dāśa uvāca satyaṃ vākyaṃ mayā jñātaṃ putraste balavānbhavet | so'pi rājyaṃ balānnūnaṃ gṛhṇīyāditi niścayaḥ || 56 || gāṅgeya uvāca na dārasaṃgrahaṃ nūnaṃ kariṣyāmi hi sarvathā | satyaṃ me vacanaṃ tāta mayā bhīṣmaṃ vrataṃ kṛtam || 57 || sūta uvāca evaṃ kṛtāṃ pratijñāṃ tu niśamya jhaṣajīvakaḥ | dadau satyavatīṃ tasmai rājñe sarvāṅgaśobhanām || 58 || anena vidhinā tena vṛtā satyavatī priyā | na jānāti paraṃ janma vyāsasya nṛpasattamaḥ || 59 ||