Chapter 2

राजोवाच योगेश्वर्याः प्रभावोऽयं कथितश्चातिविस्तरात् । ब्रूहि तच्चरितं स्वामिञ्छ्रोतुं कौतूहलं मम ॥ १ ॥ महादेवीप्रभावं वै श्रोतुं को नाभिवाञ्छति । यो जानाति जगत्सर्वं तदुत्पन्नं चराचरम् ॥ २ ॥ व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि विस्तरेण महामते । श्रद्दधानाय शान्ताय न ब्रूयात्स तु मन्दधीः ॥ ३ ॥ पुरा युद्धमभूद्‌ घोरं देवदानवसेनयोः । पृथिव्यां पृथिवीपाल महिषाख्ये महीपतौ ॥ ४ ॥ महिषो नाम राजेन्द्र चकार तप उत्तमम् । गत्वा हेमगिरौ चोग्रं देवविस्मयकारकम् ॥ ५ ॥ वर्षाणामयुतं पूर्णं चिन्तयन्हृदि देवताम् । तस्य तुष्टो महाराज ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ६ ॥ तत्रागत्याब्रवीद्वाक्यं हंसारूढश्चतुर्मुखः । वरं वरय धर्मात्मन्ददामि तव वाच्छितम् ॥ ७ ॥ महिष उवाच अमरत्वं देवदेव वाञ्छामि द्रुहिण प्रभो । यथा मृत्यु भयं न स्यात्तथा कुरु पितामह ॥ ८ ॥ ब्रह्मोवाच उत्पन्नस्य ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । सर्वथा मरणोत्पत्ती सर्वेषां प्राणिनां किल ॥ ९ ॥ नाशः कालेन सर्वेषां प्राणिनां दैत्यपुङ्गव । महामहीधराणां च समुद्राणां च सर्वथा ॥ १० ॥ एकं स्थानं परित्यज्य मरणस्य महीपते । प्रब्रूहि तं वरं साधो यस्ते मनसि वर्तते ॥ ११ ॥ महिष उवाच न देवान्मानुषाद्दैत्यान्मरणं मे पितामह । पुरुषान्न च मे मृत्युर्योषा मां का हनिष्यति ॥ १२ ॥ तस्मान्मे मरणं नूनं कामिन्याः कुरु पद्मज । अबला हन्त मां हन्तुं कथं शक्ता भविष्यति ॥ १३ ॥ ब्रह्मोवाच यदा कदापि दैत्येन्द्र नार्यास्ते मरणं धुवम् । न नरेभ्यो महाभाग मृतिस्ते महिषासुर ॥ १४ ॥ व्यास उवाच एवं दत्त्वा वरं तस्मै ययौ ब्रह्मा निजालयम् । सोऽपि दैत्यवरः प्राप निजं स्थानं मुदान्वितः ॥ १५ ॥ राजोवाच महिषः कस्य पुत्रोऽसौ कथं जातो महाबली । कथं च माहिषं रूपं प्राप्तं तेन महात्मना ॥ १६ ॥ व्यास उवाच दनोः पुत्रौ महाराज विख्यातौ क्षितिमण्डले । रम्भश्चैव करम्भश्च द्वावास्तां दानवोत्तमौ ॥ १७ ॥ तावपुत्रौ महाराज पुत्रार्थं तेपतुस्तपः । बहून्वर्षगणान्कामं पुण्ये पञ्चनदे जले ॥ १८ ॥ करम्भस्तु जले मग्नश्चकार परमं तपः । वृक्षं रसालवटं प्राप्य रम्भोऽग्निमसेवत ॥ १९ ॥ पञ्चाग्निसाधनासक्तः स रम्भस्तु यदाभवत् । ज्ञात्वा शचीपतिर्दुःखमुद्ययौ दानवौ प्रति ॥ २० ॥ गत्वा पञ्चनदे तत्र ग्राहरूपं चकार ह । वासवस्तु करम्भं तं तदा जग्राह पादयोः ॥ २१ ॥ निजघान च तं दुष्टं करम्भं वृत्रसूदनः । भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रम्भः कोपं परं गतः ॥ २२ ॥ स्वशीर्षं पावके होतुमैच्छच्छित्त्वा करेण ह । केशपाशे गहीत्वाशु वामेन क्रोधसंयुतः ॥ २३ ॥ दक्षिणेन करेणोग्रं गृहीत्वा खड्गमुत्तमम् । छिनत्ति शीर्षं तत्तावद्वह्निना प्रतिबोधितः ॥ २४ ॥ उक्तश्च दैत्य मूर्खोऽसि स्वशीर्षं छेत्तुमिच्छसि । आत्महत्यातिदुःसाध्या कथं त्वं कर्तुमुद्यतः ॥ २५ ॥ वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते । मा म्रियस्व मृतेनाद्य किं ते कार्यं भविष्यति ॥ २६ ॥ व्यास उवाच तच्छुत्वा वचनं रम्भः पावकस्य सुभाषितम् । ततोऽब्रवीद्वचो रम्भस्त्यक्त्वा केशकलापकम् ॥ २७ ॥ यदि तुष्टोऽसि देवेश देहि मे वाञ्छितं वरम् । त्रैलोक्यविजयी पुत्रः स्यान्नः परबलार्दनः ॥ २८ ॥ अजेयः सर्वथा स स्याद्देवदानवमानवैः । कामरूपी महावीर्यः सर्वलोकाभिवन्दितः ॥ २९ ॥ पावकस्तं तथेत्याह भविष्यति तवेप्सितम् । पुत्रस्तव महाभाग मरणाद्विरमाधुना ॥ ३० ॥ यस्यां चित्तं तु रम्भ त्वं प्रमदायां करिष्यसि । तस्यां पुत्रो महाभाग भविष्यति बलाधिकः ॥ ३१ ॥ व्यास उवाच इत्युक्तो वह्निना रम्भो वचनं चित्तरञ्जनम् । श्रुत्वा प्रणम्य प्रययौ वह्निं तं दानवोत्तमः ॥ ३२ ॥ यक्षैः परिवृतं स्थानं रमणीयं श्रियान्वितम् । दृष्ट्वा चक्रे तदा भावं महिष्यां दानवोत्तमः ॥ ३३ ॥ मत्तायां रूपपूर्णायां विहायान्याञ्च योषितम् । सा समागाच्च तरसा कामयन्ती मुदान्विता ॥ ३४ ॥ रम्भोऽपि गमनं चक्रे भवितव्यप्रणोदितः । सा तु गर्भवती जाता महिषी तस्य वीर्यतः ॥ ३५ ॥ तां गृहीत्वाथ पातालं प्रविवेश मनोहरम् । महिषेभ्यश्च तां रक्षन्प्रियामनुमतां किल ॥ ३६ ॥ कदाचिन्महिषश्चान्यः कामार्तस्तामुपाद्रवत् । स्वयमागत्य तं हन्तुं दानवः समुपाद्रवत् ॥ ३७ ॥ स्वरक्षार्थं समागत्य महिषं समताडयत् । सोऽपि तं निजघानाशु शृङ्गाभ्यां काममोहितः ॥ ३८ ॥ ताडितस्तेन तीक्ष्णाभ्यां शृङ्गाभ्यां हृदये भृशम् । भूमौ पपात तरसा ममार च विमूर्च्छितः ॥ ३९ ॥ मृते भर्तरि सा दीना भयार्ता विद्रुता भृशम् । सा वेगात्तं वटं प्राप्य यक्षाणां शरणं गता ॥ ४० ॥ पृष्ठतस्तु गतस्तत्र महिषः कामपीडितः । कामयानस्तु तां कामी बलवीर्यमदोद्धतः ॥ ४१ ॥ रुदती सा भृशं दीना दृष्टा यक्षैर्भयातुरा । धावमानं च तं वीक्ष्य यक्षास्त्रातुं समाययुः ॥ ४२ ॥ युद्धं समभवद्‌ घोरं यक्षाणां च हयारिणा । शरेण ताडितस्तूर्णं पपात धरणीतले ॥ ४३ ॥ मृतं रम्भं समानीय यक्षास्ते परमं प्रियम् । चितायां रोपयामासुस्तस्य देहस्य शुद्धये ॥ ४४ ॥ महिषी सा पतिं दृष्ट्वा चितायां रोपितं तदा । प्रवेष्टुं सा मतिं चक्रे पतिना सह पावकम् ॥ ४५ ॥ वार्यमाणापि यक्षैः सा प्रविवेश हुताशनम् । ज्वालामालाकुलं साध्वी पतिमादाय वल्लभम् ॥ ४६ ॥ महिषस्तु चितामध्यात्समुत्तस्थौ महाबलः । रम्भोऽप्यन्यद्वपुः कृत्वा निःसृतः पुत्रवत्सलः ॥ ४७ ॥ रक्तबीजोऽप्यसौ जातो महिषोऽपि महाबलः । अभिषिक्तस्तु राज्येऽसौ हयारिरसुरोत्तमैः ॥ ४८ ॥ एवं स महिषो जातो रक्तबीजश्च वीर्यवान् । अवध्यस्तु सुरैर्दैत्यैर्मानवैश्च नृपोत्तम ॥ ४९ ॥ इत्येतत्कथितं राजन् जन्म तस्य महात्मनः । वरप्रदानञ्च तथा प्रोक्तं सर्वं सविस्तरम् ॥ ५० ॥

rājovāca yogeśvaryāḥ prabhāvo'yaṃ kathitaścātivistarāt | brūhi taccaritaṃ svāmiñchrotuṃ kautūhalaṃ mama || 1 || mahādevīprabhāvaṃ vai śrotuṃ ko nābhivāñchati | yo jānāti jagatsarvaṃ tadutpannaṃ carācaram || 2 || vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi vistareṇa mahāmate | śraddadhānāya śāntāya na brūyātsa tu mandadhīḥ || 3 || purā yuddhamabhūd‌ ghoraṃ devadānavasenayoḥ | pṛthivyāṃ pṛthivīpāla mahiṣākhye mahīpatau || 4 || mahiṣo nāma rājendra cakāra tapa uttamam | gatvā hemagirau cograṃ devavismayakārakam || 5 || varṣāṇāmayutaṃ pūrṇaṃ cintayanhṛdi devatām | tasya tuṣṭo mahārāja brahmā lokapitāmahaḥ || 6 || tatrāgatyābravīdvākyaṃ haṃsārūḍhaścaturmukhaḥ | varaṃ varaya dharmātmandadāmi tava vācchitam || 7 || mahiṣa uvāca amaratvaṃ devadeva vāñchāmi druhiṇa prabho | yathā mṛtyu bhayaṃ na syāttathā kuru pitāmaha || 8 || brahmovāca utpannasya dhruvaṃ mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | sarvathā maraṇotpattī sarveṣāṃ prāṇināṃ kila || 9 || nāśaḥ kālena sarveṣāṃ prāṇināṃ daityapuṅgava | mahāmahīdharāṇāṃ ca samudrāṇāṃ ca sarvathā || 10 || ekaṃ sthānaṃ parityajya maraṇasya mahīpate | prabrūhi taṃ varaṃ sādho yaste manasi vartate || 11 || mahiṣa uvāca na devānmānuṣāddaityānmaraṇaṃ me pitāmaha | puruṣānna ca me mṛtyuryoṣā māṃ kā haniṣyati || 12 || tasmānme maraṇaṃ nūnaṃ kāminyāḥ kuru padmaja | abalā hanta māṃ hantuṃ kathaṃ śaktā bhaviṣyati || 13 || brahmovāca yadā kadāpi daityendra nāryāste maraṇaṃ dhuvam | na narebhyo mahābhāga mṛtiste mahiṣāsura || 14 || vyāsa uvāca evaṃ dattvā varaṃ tasmai yayau brahmā nijālayam | so'pi daityavaraḥ prāpa nijaṃ sthānaṃ mudānvitaḥ || 15 || rājovāca mahiṣaḥ kasya putro'sau kathaṃ jāto mahābalī | kathaṃ ca māhiṣaṃ rūpaṃ prāptaṃ tena mahātmanā || 16 || vyāsa uvāca danoḥ putrau mahārāja vikhyātau kṣitimaṇḍale | rambhaścaiva karambhaśca dvāvāstāṃ dānavottamau || 17 || tāvaputrau mahārāja putrārthaṃ tepatustapaḥ | bahūnvarṣagaṇānkāmaṃ puṇye pañcanade jale || 18 || karambhastu jale magnaścakāra paramaṃ tapaḥ | vṛkṣaṃ rasālavaṭaṃ prāpya rambho'gnimasevata || 19 || pañcāgnisādhanāsaktaḥ sa rambhastu yadābhavat | jñātvā śacīpatirduḥkhamudyayau dānavau prati || 20 || gatvā pañcanade tatra grāharūpaṃ cakāra ha | vāsavastu karambhaṃ taṃ tadā jagrāha pādayoḥ || 21 || nijaghāna ca taṃ duṣṭaṃ karambhaṃ vṛtrasūdanaḥ | bhrātaraṃ nihataṃ śrutvā rambhaḥ kopaṃ paraṃ gataḥ || 22 || svaśīrṣaṃ pāvake hotumaicchacchittvā kareṇa ha | keśapāśe gahītvāśu vāmena krodhasaṃyutaḥ || 23 || dakṣiṇena kareṇograṃ gṛhītvā khaḍgamuttamam | chinatti śīrṣaṃ tattāvadvahninā pratibodhitaḥ || 24 || uktaśca daitya mūrkho'si svaśīrṣaṃ chettumicchasi | ātmahatyātiduḥsādhyā kathaṃ tvaṃ kartumudyataḥ || 25 || varaṃ varaya bhadraṃ te yaste manasi vartate | mā mriyasva mṛtenādya kiṃ te kāryaṃ bhaviṣyati || 26 || vyāsa uvāca tacchutvā vacanaṃ rambhaḥ pāvakasya subhāṣitam | tato'bravīdvaco rambhastyaktvā keśakalāpakam || 27 || yadi tuṣṭo'si deveśa dehi me vāñchitaṃ varam | trailokyavijayī putraḥ syānnaḥ parabalārdanaḥ || 28 || ajeyaḥ sarvathā sa syāddevadānavamānavaiḥ | kāmarūpī mahāvīryaḥ sarvalokābhivanditaḥ || 29 || pāvakastaṃ tathetyāha bhaviṣyati tavepsitam | putrastava mahābhāga maraṇādviramādhunā || 30 || yasyāṃ cittaṃ tu rambha tvaṃ pramadāyāṃ kariṣyasi | tasyāṃ putro mahābhāga bhaviṣyati balādhikaḥ || 31 || vyāsa uvāca ityukto vahninā rambho vacanaṃ cittarañjanam | śrutvā praṇamya prayayau vahniṃ taṃ dānavottamaḥ || 32 || yakṣaiḥ parivṛtaṃ sthānaṃ ramaṇīyaṃ śriyānvitam | dṛṣṭvā cakre tadā bhāvaṃ mahiṣyāṃ dānavottamaḥ || 33 || mattāyāṃ rūpapūrṇāyāṃ vihāyānyāñca yoṣitam | sā samāgācca tarasā kāmayantī mudānvitā || 34 || rambho'pi gamanaṃ cakre bhavitavyapraṇoditaḥ | sā tu garbhavatī jātā mahiṣī tasya vīryataḥ || 35 || tāṃ gṛhītvātha pātālaṃ praviveśa manoharam | mahiṣebhyaśca tāṃ rakṣanpriyāmanumatāṃ kila || 36 || kadācinmahiṣaścānyaḥ kāmārtastāmupādravat | svayamāgatya taṃ hantuṃ dānavaḥ samupādravat || 37 || svarakṣārthaṃ samāgatya mahiṣaṃ samatāḍayat | so'pi taṃ nijaghānāśu śṛṅgābhyāṃ kāmamohitaḥ || 38 || tāḍitastena tīkṣṇābhyāṃ śṛṅgābhyāṃ hṛdaye bhṛśam | bhūmau papāta tarasā mamāra ca vimūrcchitaḥ || 39 || mṛte bhartari sā dīnā bhayārtā vidrutā bhṛśam | sā vegāttaṃ vaṭaṃ prāpya yakṣāṇāṃ śaraṇaṃ gatā || 40 || pṛṣṭhatastu gatastatra mahiṣaḥ kāmapīḍitaḥ | kāmayānastu tāṃ kāmī balavīryamadoddhataḥ || 41 || rudatī sā bhṛśaṃ dīnā dṛṣṭā yakṣairbhayāturā | dhāvamānaṃ ca taṃ vīkṣya yakṣāstrātuṃ samāyayuḥ || 42 || yuddhaṃ samabhavad‌ ghoraṃ yakṣāṇāṃ ca hayāriṇā | śareṇa tāḍitastūrṇaṃ papāta dharaṇītale || 43 || mṛtaṃ rambhaṃ samānīya yakṣāste paramaṃ priyam | citāyāṃ ropayāmāsustasya dehasya śuddhaye || 44 || mahiṣī sā patiṃ dṛṣṭvā citāyāṃ ropitaṃ tadā | praveṣṭuṃ sā matiṃ cakre patinā saha pāvakam || 45 || vāryamāṇāpi yakṣaiḥ sā praviveśa hutāśanam | jvālāmālākulaṃ sādhvī patimādāya vallabham || 46 || mahiṣastu citāmadhyātsamuttasthau mahābalaḥ | rambho'pyanyadvapuḥ kṛtvā niḥsṛtaḥ putravatsalaḥ || 47 || raktabījo'pyasau jāto mahiṣo'pi mahābalaḥ | abhiṣiktastu rājye'sau hayārirasurottamaiḥ || 48 || evaṃ sa mahiṣo jāto raktabījaśca vīryavān | avadhyastu surairdaityairmānavaiśca nṛpottama || 49 || ityetatkathitaṃ rājan janma tasya mahātmanaḥ | varapradānañca tathā proktaṃ sarvaṃ savistaram || 50 ||