Chapter 5

व्यास उवाच अथ किं बहुनोक्तेन संसारेऽस्मिन्नृपोत्तम । धर्मात्माद्रोहबुद्धिस्तु कश्चिद्‌भवति कर्हिचित् ॥ १ ॥ रागद्वेषावृतं विश्वं सर्वं स्थावरजङ्गमम् । आद्ये युगेऽपि राजेन्द्र किमद्य कलिदूषिते ॥ २ ॥ देवाः सेर्ष्याश्च सद्रोहाश्छलकर्मरताः सदा । मानुषाणां तिरश्चां च का वार्ता नृप गण्यते ॥ ३ ॥ द्रोहपरे द्रोहपरो भवेदिति समानता । अद्रोहिणि तथा शान्ते विद्वेषः खलता स्मृता ॥ ४ ॥ यः कश्चित्तापसः शान्तो जपध्यानपरायणः । भवेत्तस्य जपे विघ्नकर्ता वै मघवा परम् ॥ ५ ॥ सतां सत्ययुगं साक्षात्सर्वदैवासतां कलिः । मध्यमो मध्यमानां तु क्रियायोगौ युगे स्मृतौ ॥ ६ ॥ कश्चित्कदाचिद्‌भवति सत्यधर्मानुवर्तकः । अन्यथान्ययुगानां वै सर्वे धर्मपरायणाः ॥ ७ ॥ वासना कारणं राजन् सर्वत्र धर्मसंस्थितौ । तस्यां वै मलिनायां तु धर्मोऽपि मलिनो भवेत् ॥ ८ ॥ मलिना वासना सत्यं विनाशायेति सर्वथा । ब्रह्मणो हृदयाञ्चातः पुत्रो धर्म इति स्मृतः ॥ ९ ॥ ब्राह्मणः सत्यसम्पन्तो वेदधर्मरतः सदा । दक्षस्य दुहितारो हि वृता दश महात्मना ॥ १० ॥ विवाहविधिना सम्यङ्‌मुनिना गृहधर्मिणा । तास्वजीजनयत्पुत्रान्धर्मः सत्यवतां वरः ॥ ११ ॥ हरिं कृष्णं नरं चैव तथा नारायणं नृप । योगाभ्यासरतो नित्यं हरिः कृष्णो बभूव ह ॥ १२ ॥ नरनारायणौ चैव चेरतुस्तप उत्तमम् । प्रालेयाद्रिं समागत्य तीर्थे बदरिकाश्रमे ॥ १३ ॥ तपस्विषु धुरीणौ तौ पुराणौ मुनिसत्तमौ । गृणन्तौ तत्परं ब्रह्म गङ्गाया विपुले तटे ॥ १४ ॥ हरेरंशौ स्थितौ तत्र नरनारायणावृषी । पूर्णं वर्षसहस्रं तु चक्राते तप उत्तमम् ॥ १५ ॥ तापितं च जगत्सर्वं तपसा सचराचरम् । नरनारायणाभ्यां च शक्रः क्षोभं तदा ययौ ॥ १६ ॥ चिन्ताविष्टः सहस्राक्षो मनसा समकल्पयत् । किं कर्तव्यं धर्मपुत्रौ तापसौ ध्यानसंयुतौ ॥ १७ ॥ सिद्धार्थां सुभृशं श्रेष्ठमासनं मे ग्रहीष्यतः । विघ्नः कथं प्रकर्तव्यस्तपो येन भवेन्न हि ॥ १८ ॥ उत्पाद्य कामं क्रोधञ्च लोभं वाप्यतिदारुणम् । इत्युद्दिश्य सहस्राक्षः समारुह्य गजोत्तमम् ॥ १९ ॥ विघ्नकामस्तु तरसा जगाम गन्धमादनम् । गत्वा तत्राश्रमे पुण्ये तावपश्यच्छतक्रतुः ॥ २० ॥ तपसा दीप्तदेहौ तु भास्कराविव चोदितौ । ब्रह्मविष्णू किमेतौ वै प्रकटौ वा विभावसू ॥ २१ ॥ धर्मपुत्रावृषी एतौ तपसा किं करिष्यतः । इति सञ्चिन्त्य तौ दृष्ट्वा तदोवाच शचीपतिः ॥ २२ ॥ किं वा कार्यं महाभागौ ब्रूतं धर्मसुतौ किल । ददामि वां वरं श्रेष्ठं दातुं यातोऽस्म्यहमृषी ॥ २३ ॥ अदेयमपि दास्यामि तुष्टोऽस्मि तपसा किल । व्यास उवाच एवं पुनः पुनः शक्रस्तावुवाच पुरः स्थितः ॥ २४ ॥ नोचतुस्तावृषी ध्यानसंस्थितौ दृढचेतसौ । ततो वै मोहिनीं मायां चकार भयदां वृषः ॥ २५ ॥ वृकान्सिंहांश्च व्याघ्रांश्च समुत्पाद्याबिभीषयत् । वर्षं वातं तथा वह्निं समुत्पाद्य पुनः पुनः ॥ २६ ॥ भीषयामास तौ शक्रो मायां कृत्वा विमोहिनीम् । भयतोऽपि वशं नीतौ न तौ धर्मसुतौ मुनी ॥ २७ ॥ नरनारायणौ दृष्ट्वा शक्रः स्वभवनं गतः । वरदाने प्रलुब्धौ न न भीतौ वह्निवायुतः ॥ २८ ॥ व्याघ्रसिंहादिभिः कान्तौ चलितौ नाश्रमात्स्वकात् । न तयोर्ध्यानभङ्गं वै कर्तुं कोऽपि क्षमोऽभवत् ॥ २९ ॥ इन्द्रोऽपि सदनं गत्वा चिन्तयामास दुःखितः । चलितौ भयलोभाभ्यां नेमौ मुनिवरोत्तमौ ॥ ३० ॥ चिन्तयन्तौ महाविद्यामादिशक्तिं सनातनीम् । ईश्वरीं सर्वलोकानां परां प्रकृतिमद्‌भुताम् ॥ ३१ ॥ ध्यायतां कः क्षमो लोके बहुमायाविदप्युत । यन्मूलाः सकला माया देवासुरकृताः किल ॥ ३२ ॥ ते कथं बाधितुं शक्ता ध्यायन्ति गतकल्मषाः । वाग्बीजं कामबीजञ्च मायाबीजं तथैव च ॥ ३३ ॥ चित्ते यस्य भवेत्तं तु बाधितुं कोऽपि न क्षमः । मायया मोहितः शक्रो भूयस्तस्य प्रतिक्रियाम् ॥ ३४ ॥ कर्तुं कामवसन्तौ तु समाहूयाब्रवीद्वचः । मनोभव वसन्तेन रत्या युक्तो व्रजाधुना ॥ ३५ ॥ अप्सरोभिः समायुक्तस्तरसा गन्धमादनम् । नरनारायणौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ ॥ ३६ ॥ कुरुतस्तप एकान्ते स्थितौ बदरिकाश्रमे । गत्वा तत्र समीपे तु तयोर्मन्मथ मार्गणैः ॥ ३७ ॥ चित्तं कामातुरं कार्यं कुरु कार्यं ममाधुना । मोहयित्वोच्चाटयित्वा विशिखैस्ताडयाशु च ॥ ३८ ॥ वशीकुरु महाभाग मुनी धर्मसुतावपि । को ह्यस्मिन् सर्वसंसारे देवो दैत्योऽथ मानवः ॥ ३९ ॥ यस्ते बाणवशं प्राप्तो न याति भृशताडितः । ब्रह्माहं गिरिजानाथश्चन्द्रो वह्निर्विमोहितः ॥ ४० ॥ गणना कानयोः काम त्वद्‌बाणानां पराक्रमे । वाराङ्गनागणोऽयं ते सहायार्थं मयेरितः ॥ ४१ ॥ आगमिष्यति तत्रैव रम्भादीनां मनोरमः । एका तिलोत्तमा रम्भा कार्यं साधयितुं क्षमा ॥ ४२ ॥ त्वमेवैकः क्षमः कामं मिलितैः कस्तु संशयः । कुरु कार्यं महाभाग ददामि तव वाच्छितम् ॥ ४३ ॥ प्रलोभितौ मयात्यर्थं वरदानैस्तपस्विनौ । स्थानान्न चलितौ शान्तौ वृथायं मे गतः श्रमः ॥ ४४ ॥ तथा वै मायया कृत्वा भीषितौ तापसौ भृशम् । तथापि नोत्थितौ स्थानाद्देहरक्षापरौ न तौ ॥ ४५ ॥ व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा शक्रं प्राह मनोभवः । वासवाद्य करिष्यामि कार्यं ते मनसेप्सितम् ॥ ४६ ॥ यदि विष्णुं महेशं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् । ध्यायन्तौ तौ तदास्माकं भवितारौ वशौ मुनी ॥ ४७ ॥ देवीभक्तं वशीकर्तुं नाहं शक्तः कथञ्चन । कामराज महाबीजं चिन्तयन्तं मनस्यलम् ॥ ४८ ॥ तां देवीं चेन्महाशक्तिं संश्रितौ भक्तिभावतः । न तदा मम बाणानां गोचरौ तापसौ किल ॥ ४९ ॥ इन्द्र उवाच गच्छ त्वं च महाभाग सर्वैस्तत्र समुद्यतैः । कार्यं ममातिदुःसाध्यं कर्ता हितमनुत्तमम् ॥ ५० ॥ व्यास उवाच इति तेन समादिष्टा ययुः सर्वे समुद्यताः । यत्र तौ धर्मपुत्रौ द्वौ तेपाते दुष्करं तपः ॥ ५१ ॥

vyāsa uvāca atha kiṃ bahunoktena saṃsāre'sminnṛpottama | dharmātmādrohabuddhistu kaścid‌bhavati karhicit || 1 || rāgadveṣāvṛtaṃ viśvaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam | ādye yuge'pi rājendra kimadya kalidūṣite || 2 || devāḥ serṣyāśca sadrohāśchalakarmaratāḥ sadā | mānuṣāṇāṃ tiraścāṃ ca kā vārtā nṛpa gaṇyate || 3 || drohapare drohaparo bhavediti samānatā | adrohiṇi tathā śānte vidveṣaḥ khalatā smṛtā || 4 || yaḥ kaścittāpasaḥ śānto japadhyānaparāyaṇaḥ | bhavettasya jape vighnakartā vai maghavā param || 5 || satāṃ satyayugaṃ sākṣātsarvadaivāsatāṃ kaliḥ | madhyamo madhyamānāṃ tu kriyāyogau yuge smṛtau || 6 || kaścitkadācid‌bhavati satyadharmānuvartakaḥ | anyathānyayugānāṃ vai sarve dharmaparāyaṇāḥ || 7 || vāsanā kāraṇaṃ rājan sarvatra dharmasaṃsthitau | tasyāṃ vai malināyāṃ tu dharmo'pi malino bhavet || 8 || malinā vāsanā satyaṃ vināśāyeti sarvathā | brahmaṇo hṛdayāñcātaḥ putro dharma iti smṛtaḥ || 9 || brāhmaṇaḥ satyasampanto vedadharmarataḥ sadā | dakṣasya duhitāro hi vṛtā daśa mahātmanā || 10 || vivāhavidhinā samyaṅ‌muninā gṛhadharmiṇā | tāsvajījanayatputrāndharmaḥ satyavatāṃ varaḥ || 11 || hariṃ kṛṣṇaṃ naraṃ caiva tathā nārāyaṇaṃ nṛpa | yogābhyāsarato nityaṃ hariḥ kṛṣṇo babhūva ha || 12 || naranārāyaṇau caiva ceratustapa uttamam | prāleyādriṃ samāgatya tīrthe badarikāśrame || 13 || tapasviṣu dhurīṇau tau purāṇau munisattamau | gṛṇantau tatparaṃ brahma gaṅgāyā vipule taṭe || 14 || hareraṃśau sthitau tatra naranārāyaṇāvṛṣī | pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu cakrāte tapa uttamam || 15 || tāpitaṃ ca jagatsarvaṃ tapasā sacarācaram | naranārāyaṇābhyāṃ ca śakraḥ kṣobhaṃ tadā yayau || 16 || cintāviṣṭaḥ sahasrākṣo manasā samakalpayat | kiṃ kartavyaṃ dharmaputrau tāpasau dhyānasaṃyutau || 17 || siddhārthāṃ subhṛśaṃ śreṣṭhamāsanaṃ me grahīṣyataḥ | vighnaḥ kathaṃ prakartavyastapo yena bhavenna hi || 18 || utpādya kāmaṃ krodhañca lobhaṃ vāpyatidāruṇam | ityuddiśya sahasrākṣaḥ samāruhya gajottamam || 19 || vighnakāmastu tarasā jagāma gandhamādanam | gatvā tatrāśrame puṇye tāvapaśyacchatakratuḥ || 20 || tapasā dīptadehau tu bhāskarāviva coditau | brahmaviṣṇū kimetau vai prakaṭau vā vibhāvasū || 21 || dharmaputrāvṛṣī etau tapasā kiṃ kariṣyataḥ | iti sañcintya tau dṛṣṭvā tadovāca śacīpatiḥ || 22 || kiṃ vā kāryaṃ mahābhāgau brūtaṃ dharmasutau kila | dadāmi vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ dātuṃ yāto'smyahamṛṣī || 23 || adeyamapi dāsyāmi tuṣṭo'smi tapasā kila | vyāsa uvāca evaṃ punaḥ punaḥ śakrastāvuvāca puraḥ sthitaḥ || 24 || nocatustāvṛṣī dhyānasaṃsthitau dṛḍhacetasau | tato vai mohinīṃ māyāṃ cakāra bhayadāṃ vṛṣaḥ || 25 || vṛkānsiṃhāṃśca vyāghrāṃśca samutpādyābibhīṣayat | varṣaṃ vātaṃ tathā vahniṃ samutpādya punaḥ punaḥ || 26 || bhīṣayāmāsa tau śakro māyāṃ kṛtvā vimohinīm | bhayato'pi vaśaṃ nītau na tau dharmasutau munī || 27 || naranārāyaṇau dṛṣṭvā śakraḥ svabhavanaṃ gataḥ | varadāne pralubdhau na na bhītau vahnivāyutaḥ || 28 || vyāghrasiṃhādibhiḥ kāntau calitau nāśramātsvakāt | na tayordhyānabhaṅgaṃ vai kartuṃ ko'pi kṣamo'bhavat || 29 || indro'pi sadanaṃ gatvā cintayāmāsa duḥkhitaḥ | calitau bhayalobhābhyāṃ nemau munivarottamau || 30 || cintayantau mahāvidyāmādiśaktiṃ sanātanīm | īśvarīṃ sarvalokānāṃ parāṃ prakṛtimad‌bhutām || 31 || dhyāyatāṃ kaḥ kṣamo loke bahumāyāvidapyuta | yanmūlāḥ sakalā māyā devāsurakṛtāḥ kila || 32 || te kathaṃ bādhituṃ śaktā dhyāyanti gatakalmaṣāḥ | vāgbījaṃ kāmabījañca māyābījaṃ tathaiva ca || 33 || citte yasya bhavettaṃ tu bādhituṃ ko'pi na kṣamaḥ | māyayā mohitaḥ śakro bhūyastasya pratikriyām || 34 || kartuṃ kāmavasantau tu samāhūyābravīdvacaḥ | manobhava vasantena ratyā yukto vrajādhunā || 35 || apsarobhiḥ samāyuktastarasā gandhamādanam | naranārāyaṇau tatra purāṇāvṛṣisattamau || 36 || kurutastapa ekānte sthitau badarikāśrame | gatvā tatra samīpe tu tayormanmatha mārgaṇaiḥ || 37 || cittaṃ kāmāturaṃ kāryaṃ kuru kāryaṃ mamādhunā | mohayitvoccāṭayitvā viśikhaistāḍayāśu ca || 38 || vaśīkuru mahābhāga munī dharmasutāvapi | ko hyasmin sarvasaṃsāre devo daityo'tha mānavaḥ || 39 || yaste bāṇavaśaṃ prāpto na yāti bhṛśatāḍitaḥ | brahmāhaṃ girijānāthaścandro vahnirvimohitaḥ || 40 || gaṇanā kānayoḥ kāma tvad‌bāṇānāṃ parākrame | vārāṅganāgaṇo'yaṃ te sahāyārthaṃ mayeritaḥ || 41 || āgamiṣyati tatraiva rambhādīnāṃ manoramaḥ | ekā tilottamā rambhā kāryaṃ sādhayituṃ kṣamā || 42 || tvamevaikaḥ kṣamaḥ kāmaṃ militaiḥ kastu saṃśayaḥ | kuru kāryaṃ mahābhāga dadāmi tava vācchitam || 43 || pralobhitau mayātyarthaṃ varadānaistapasvinau | sthānānna calitau śāntau vṛthāyaṃ me gataḥ śramaḥ || 44 || tathā vai māyayā kṛtvā bhīṣitau tāpasau bhṛśam | tathāpi notthitau sthānāddeharakṣāparau na tau || 45 || vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā śakraṃ prāha manobhavaḥ | vāsavādya kariṣyāmi kāryaṃ te manasepsitam || 46 || yadi viṣṇuṃ maheśaṃ vā brahmāṇaṃ vā divākaram | dhyāyantau tau tadāsmākaṃ bhavitārau vaśau munī || 47 || devībhaktaṃ vaśīkartuṃ nāhaṃ śaktaḥ kathañcana | kāmarāja mahābījaṃ cintayantaṃ manasyalam || 48 || tāṃ devīṃ cenmahāśaktiṃ saṃśritau bhaktibhāvataḥ | na tadā mama bāṇānāṃ gocarau tāpasau kila || 49 || indra uvāca gaccha tvaṃ ca mahābhāga sarvaistatra samudyataiḥ | kāryaṃ mamātiduḥsādhyaṃ kartā hitamanuttamam || 50 || vyāsa uvāca iti tena samādiṣṭā yayuḥ sarve samudyatāḥ | yatra tau dharmaputrau dvau tepāte duṣkaraṃ tapaḥ || 51 ||