Chapter 3

श्रीनारायण उवाच महीं देव: प्रतिष्ठाप्य यथास्थाने च नारद । वैकुण्ठलोकमगमद्‌ ब्रह्मोवाच स्वमात्मजम् ॥ १ ॥ स्वायम्भूव महाबाहो पुत्र तेजस्विनांवर । स्थाने महीमये तिष्ठ प्रजाः सृज यथोचितम् ॥ २ ॥ देशकालविभागेन यज्ञेशं पुरुषं यज । उच्चावचपदार्थैश्च यज्ञसाधनकैर्विभो ॥ ३ ॥ धर्ममाचर शास्त्रोक्तं वर्णाश्रमनिबन्धनम् । एतेन क्रमयोगेन प्रजावृद्धिर्भविष्यति ॥ ४ ॥ पुत्रानुत्पाद्य गुणतः कीर्त्या कान्त्यात्मरूपिणः । विद्याविनयसम्पन्नान् सदाचारवतां वरान् ॥ ५ ॥ कन्याश्च दत्त्वा गुणवद्यशोवद्‌भ्यः समाहितः । मन: सम्यक् समाधाय प्रधानपुरुषे परे ॥ ६ ॥ भक्तिसाधनयोगेन भगवत्परिचर्यया । गतिमिष्टां सदा वन्द्यां योगिनां गमिता भवान् ॥ ७ ॥ इत्याश्वास्य मनुं पुत्र पद्मयोनिः प्रजापति: । प्रजासर्गे नियम्यामुं स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ८ ॥ प्रजाः सृजत पुत्रेति पितुराज्ञां समादधत् । स्वायम्भुवः प्रजासर्गमकरोत्पृथिवीपतिः ॥ ९ ॥ प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ । कन्यास्तिस्रः प्रसूताश्च तासां नामानि मे शृणु ॥ १० आकूतिः प्रथमा कन्या द्वितीया देवहूतिका । तृतीया च प्रसूतिर्हि विख्याता लोकपावनी ॥ ११ आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय च मध्यमाम् । दक्षायादात्प्रसूतिं च यासां लोक इमाः प्रजाः ॥ १२ रुचेः प्रजज्ञे भगवान् यज्ञो नामादिपूरुषः । आकूत्यां देवहूत्यां च कपिलोऽसौ च कर्दमात् ॥ १३ सांख्याचार्यः सर्वलोके विख्यातः कपिलो विभुः । दक्षात्प्रसूत्यां कन्याश्च बहुशो जज्ञिरे प्रजाः ॥ १४ यासां सन्तानसम्भूता देवतिर्यङ्नरादयः । प्रसूता लोकविख्याता सर्वे सर्गप्रवर्तकाः ॥ १५ यज्ञश्च भगवान् स्वायम्भुवमन्वन्तरे विभुः । मनुं ररक्ष रक्षोभ्यो यामैर्देवगणैर्वृतः ॥ १६ कपिलोऽपि महायोगी भगवान् स्वाश्रमे स्थितः । देवहूत्यै परं ज्ञानं सर्वाविद्यानिवर्तकम् ॥ १७ सविशेषं ध्यानयोगमध्यात्मज्ञाननिश्चयम् । कापिलं शास्त्रमाख्यातं सर्वाज्ञानविनाशनम् ॥ १८ उपदिश्य महायोगी स ययौ पुलहाश्रमम् । अद्यापि वर्तते देवः सांख्याचार्यो महाशयः ॥ १९ यन्नामस्मरणेनापि सांख्ययोगश्च सिद्ध्यति । तं वन्दे कपिलं योगाचार्यं सर्ववरप्रदम् ॥ २० एवमुक्तं मनोः कन्यावंशवर्णनमुत्तमम् । पठतां शृण्वतां चापि सर्वपापविनाशनम् ॥ २१ अतः परं प्रवक्ष्यामि मनुपुत्रान्वयं शुभम् । यदाकर्णनमात्रेण परं पदमवाप्नुयात् ॥ २२ द्वीपवर्षसमुद्रादिव्यवस्था यत्सुतैः कृता । व्यवहारप्रसिद्ध्यर्थं सर्वभूतसुखाप्तये ॥ २३

śrīnārāyaṇa uvāca mahīṃ deva: pratiṣṭhāpya yathāsthāne ca nārada | vaikuṇṭhalokamagamad‌ brahmovāca svamātmajam || 1 || svāyambhūva mahābāho putra tejasvināṃvara | sthāne mahīmaye tiṣṭha prajāḥ sṛja yathocitam || 2 || deśakālavibhāgena yajñeśaṃ puruṣaṃ yaja | uccāvacapadārthaiśca yajñasādhanakairvibho || 3 || dharmamācara śāstroktaṃ varṇāśramanibandhanam | etena kramayogena prajāvṛddhirbhaviṣyati || 4 || putrānutpādya guṇataḥ kīrtyā kāntyātmarūpiṇaḥ | vidyāvinayasampannān sadācāravatāṃ varān || 5 || kanyāśca dattvā guṇavadyaśovad‌bhyaḥ samāhitaḥ | mana: samyak samādhāya pradhānapuruṣe pare || 6 || bhaktisādhanayogena bhagavatparicaryayā | gatimiṣṭāṃ sadā vandyāṃ yogināṃ gamitā bhavān || 7 || ityāśvāsya manuṃ putra padmayoniḥ prajāpati: | prajāsarge niyamyāmuṃ svadhāma pratyapadyata || 8 || prajāḥ sṛjata putreti piturājñāṃ samādadhat | svāyambhuvaḥ prajāsargamakarotpṛthivīpatiḥ || 9 || priyavratottānapādau manuputrau mahaujasau | kanyāstisraḥ prasūtāśca tāsāṃ nāmāni me śṛṇu || 10 ākūtiḥ prathamā kanyā dvitīyā devahūtikā | tṛtīyā ca prasūtirhi vikhyātā lokapāvanī || 11 ākūtiṃ rucaye prādātkardamāya ca madhyamām | dakṣāyādātprasūtiṃ ca yāsāṃ loka imāḥ prajāḥ || 12 ruceḥ prajajñe bhagavān yajño nāmādipūruṣaḥ | ākūtyāṃ devahūtyāṃ ca kapilo'sau ca kardamāt || 13 sāṃkhyācāryaḥ sarvaloke vikhyātaḥ kapilo vibhuḥ | dakṣātprasūtyāṃ kanyāśca bahuśo jajñire prajāḥ || 14 yāsāṃ santānasambhūtā devatiryaṅnarādayaḥ | prasūtā lokavikhyātā sarve sargapravartakāḥ || 15 yajñaśca bhagavān svāyambhuvamanvantare vibhuḥ | manuṃ rarakṣa rakṣobhyo yāmairdevagaṇairvṛtaḥ || 16 kapilo'pi mahāyogī bhagavān svāśrame sthitaḥ | devahūtyai paraṃ jñānaṃ sarvāvidyānivartakam || 17 saviśeṣaṃ dhyānayogamadhyātmajñānaniścayam | kāpilaṃ śāstramākhyātaṃ sarvājñānavināśanam || 18 upadiśya mahāyogī sa yayau pulahāśramam | adyāpi vartate devaḥ sāṃkhyācāryo mahāśayaḥ || 19 yannāmasmaraṇenāpi sāṃkhyayogaśca siddhyati | taṃ vande kapilaṃ yogācāryaṃ sarvavarapradam || 20 evamuktaṃ manoḥ kanyāvaṃśavarṇanamuttamam | paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ cāpi sarvapāpavināśanam || 21 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi manuputrānvayaṃ śubham | yadākarṇanamātreṇa paraṃ padamavāpnuyāt || 22 dvīpavarṣasamudrādivyavasthā yatsutaiḥ kṛtā | vyavahāraprasiddhyarthaṃ sarvabhūtasukhāptaye || 23