Chapter 29

व्यास उवाच - इत्येवं सूर्यवंश्यानां राज्ञां चरितमुत्तमम् । सोमवंशोद्‌भवानां च वर्णनीयं मया कियत् ॥ १ ॥ पराशक्तिप्रसादेन महत्त्वं प्रतिपेदिरे । राजन् सुनिश्चितं विद्धि पराशक्तिप्रसादतः ॥ २ ॥ यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं पराशक्त्यंशसम्भवम् ॥ ३ ॥ एते चान्ये च राजानः पराशक्तेरुपासकाः । संसारतरुमूलस्य कुठारा अभवन्नृप ॥ ४ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन संसेव्या भुवनेश्वरी । पलालमिव धान्यार्थी त्यजेदन्यमशेषतः ॥ ५ ॥ आमथ्य वेददुग्धाब्धिं प्राप्तं रत्‍नं मया नृप । पराशक्तिपदाम्भोजं कृतकृत्यो‍ऽस्म्यहं ततः ॥ ६ ॥ पञ्चब्रह्मासनारूढा नास्त्यन्या कापि देवता । तत एव महादेव्या पञ्चब्रह्मासनं कृतम् ॥ ७ ॥ पञ्चभ्यस्त्वधिकं वस्तु वेदेऽव्यक्तमितीर्यते । यस्मिन्नोतं च प्रोतं च सैव श्रीभुवनेश्वरी ॥ ८ ॥ तामविज्ञाय राजेन्द्र नैव मुक्तो भवेन्नरः । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः ॥ ९ ॥ तदा शिवामविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति । अत एव श्रुतौ प्राहुः श्वेताश्वतरशाखिनः ॥ १० ॥ ते ध्यानयोगानुगता अपश्य- न्देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम् ॥ ११ ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्‍नेन जन्मसाफल्यहेतवे । लज्जया वा भयेनापि भक्त्या वा प्रेमयुक्तया । सर्वसङ्गं परित्यज्य मनो हृदि निरुध्य च ॥ १२ ॥ तन्निष्ठस्तत्परो भूयादिति वेदान्तडिण्डिमः । येन केन मिषेणापि स्वपंस्तिष्ठन्व्रजन्नपि ॥ १३ ॥ कीर्तयेत्सततं देवीं स वै मुच्येत बन्धनात् । तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन भज राजन् महेश्वरीम् ॥ १४ ॥ विराड्‌रूपां सूत्ररूपां तथान्तर्यामिरूपिणीम् । सोपानक्रमतः पूर्वं ततः शुद्धे तु चेतसि ॥ १५ ॥ सच्चिदानन्दलक्ष्यार्थरूपां तां ब्रह्मरूपिणीम् । आराधय परां शक्तिं प्रपञ्चोल्लासवर्जिताम् ॥ १६ ॥ तस्यां चित्तलयो यः स तस्या आराधनं स्मृतम् । राजन् राज्ञां पराशक्तिभक्तानां चरितं मया ॥ १७ ॥ धार्मिकाणां सूर्यसोमवंशजानां मनस्विनाम् । पावनं कीर्तिदं धर्मबुद्धिदं सद्‌गतिप्रदम् ॥ १८ ॥ कथितं पुण्यदं पश्चात्किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि । जनमेजय उवाच - गौरीलक्ष्मीसरस्वत्यो दत्ताः पूर्वं पराम्बया ॥ १९ ॥ हराय हरये तद्वन्नाभिपद्मोद्‌भवाय च । तुषाराद्रेश्च दक्षस्य गौरी कन्येति विश्रुतम् ॥ २० ॥ क्षीरोदधेश्च कन्येति महालक्ष्मीरिति स्मृतम् । मूलदेव्युद्‌भवानां च कथं कन्यात्वमन्ययोः ॥ २१ ॥ असम्भाव्यमिदं भाति संशयोऽत्र महामुने । छिन्धि ज्ञानासिना तं त्वं संशयच्छेदतत्परः ॥ २२ ॥ व्यास उवाच - शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि रहस्यं परमाद्‌भुतम् । देवीभक्तस्य ते किञ्चिदवाच्यं न हि विद्यते ॥ २३ ॥ देवीत्रयं यदा देवत्रयायादात्पराम्बिका । तदाप्रभृति ते देवाः सृष्टिकार्याणि चक्रिरे ॥ २४ ॥ कस्मिंश्चित्समये राजन् दैत्या हालाहलाभिधाः । महापराक्रमा जातास्त्रैलोक्यं तैर्जितं क्षणात् ॥ २५ ॥ ब्रह्मणो वरदानेन दर्पिता रजताचलम् । रुरुधुर्निजसेनाभिस्तथा वैकुण्ठमेव च ॥ २६ ॥ कामारिः कैटभारिश्च युद्धोद्योगं च चक्रतुः । षष्टिवर्षसहस्राणामभूद्‍युद्धं महोत्कटम् ॥ २७ ॥ हाहाकारो महानासीद्देवदानवसेनयोः । महताथ प्रयत्‍नेन ताभ्यां ते दानवा हताः ॥ २८ ॥ स्वस्वस्थानेषु गत्वा तावभिमानं च चक्रतुः । स्वशक्त्योर्निकटे राजन् यद्वशादेव ते हताः ॥ २९ ॥ अभिमानं तयोर्ज्ञात्वा छलहास्यं च चक्रतुः । महालक्ष्मीश्च गौरी च हास्यं दृष्ट्वा तयोस्तु तौ ॥ ३० ॥ देवावतीव संकृद्धौ मोहितावादिमायया । दुरुत्तरं च ददतुरवमानपुरःसरम् ॥ ३१ ॥ ततस्ते देवते तस्मिन्क्षणे त्यक्त्वा तु तौ पुनः । अन्तर्हिते चाभवतां हाहाकारस्तदा ह्यभूत् ॥ ३२ ॥ निस्तेजस्कौ च निःशक्ती विक्षिप्तौ च विचेतनौ । अवमानात्तयोः शक्त्योर्जातौ हरिहरौ तदा ॥ ३३ ॥ ब्रह्मा चिन्तातुरो जातः किमेतत्समुपस्थितम् । प्रधानौ देवतामध्ये कथं कार्याक्षमावमू ॥ ३४ ॥ अकाण्डे किं निमित्तेन संकटं समुपस्थितम् । प्रलयो भविता किं वा जगतोऽस्य निरागसः ॥ ३५ ॥ निमित्तं नैव जानेऽहं कथं कार्या प्रतिक्रिया । इति चिन्तातुरोऽत्यर्थं दध्यौ मीलितलोचनः ॥ ३६ ॥ पराशक्तिप्रकोपात्तु जातमेतदिति स्म ह । जानंस्तदा सावधानः पद्मजोऽभून्नृपोत्तम ॥ ३७ ॥ ततस्तयोश्च यत्कार्यं स्वयमेवाऽकरोत्तदा । स्वशक्तेश्च प्रभावेण कियत्कालं तपोनिधिः ॥ ३८ ॥ ततस्तयोस्तु स्वस्त्यर्थं मन्वादीन्स्वसुतानथ । आह्वयामास धर्मात्मा सनकादींश्च सत्वरः ॥ ३९ ॥ उवाच वचनं तेभ्यः सन्नतेभ्यस्तपोनिधिः । कार्यासक्तोऽहमधुना तपः कर्तुं न च क्षमः ॥ ४० ॥ पराशक्तेस्तु तोषार्थं जगद्‌भारयुतोऽस्म्यहम् । शिवविष्णू च विक्षिप्तौ पराशक्तिप्रकोपतः ॥ ४१ ॥ तस्मात्तां परमां शक्तिं यूयं सन्तोषयन्त्वथ । अत्यद्‌भुतं तपः कृत्वा भक्त्या परमया युताः ॥ ४२ ॥ यथा तौ पूर्ववृत्तौ च स्यात शक्तियुतावपि ां। तथा कुरुत मत्पुत्रा यशोवृद्धिर्भवेद्धि वः ॥ ४३ ॥ कुले यस्य भवेज्जन्म तयोः शक्त्योस्तु तत्कुलम् । पावयेज्जगतीं सर्वां कृतकृत्यं स्वयं भवेत् ॥ ४४ ॥ व्यास उवाच - पितामहवचः श्रुत्वा गताः सर्वे वनान्तरे । रिराधयिषवः सर्वे दक्षाद्या विमलान्तराः ॥ ४५ ॥

vyāsa uvāca - ityevaṃ sūryavaṃśyānāṃ rājñāṃ caritamuttamam | somavaṃśod‌bhavānāṃ ca varṇanīyaṃ mayā kiyat || 1 || parāśaktiprasādena mahattvaṃ pratipedire | rājan suniścitaṃ viddhi parāśaktiprasādataḥ || 2 || yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā | tattadevāvagaccha tvaṃ parāśaktyaṃśasambhavam || 3 || ete cānye ca rājānaḥ parāśakterupāsakāḥ | saṃsāratarumūlasya kuṭhārā abhavannṛpa || 4 || tasmātsarvaprayat‍nena saṃsevyā bhuvaneśvarī | palālamiva dhānyārthī tyajedanyamaśeṣataḥ || 5 || āmathya vedadugdhābdhiṃ prāptaṃ rat‍naṃ mayā nṛpa | parāśaktipadāmbhojaṃ kṛtakṛtyo‍'smyahaṃ tataḥ || 6 || pañcabrahmāsanārūḍhā nāstyanyā kāpi devatā | tata eva mahādevyā pañcabrahmāsanaṃ kṛtam || 7 || pañcabhyastvadhikaṃ vastu vede'vyaktamitīryate | yasminnotaṃ ca protaṃ ca saiva śrībhuvaneśvarī || 8 || tāmavijñāya rājendra naiva mukto bhavennaraḥ | yadā carmavadākāśaṃ veṣṭayiṣyanti mānavāḥ || 9 || tadā śivāmavijñāya duḥkhasyānto bhaviṣyati | ata eva śrutau prāhuḥ śvetāśvataraśākhinaḥ || 10 || te dhyānayogānugatā apaśya- ndevātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām || 11 || tasmāt sarvaprayat‍nena janmasāphalyahetave | lajjayā vā bhayenāpi bhaktyā vā premayuktayā | sarvasaṅgaṃ parityajya mano hṛdi nirudhya ca || 12 || tanniṣṭhastatparo bhūyāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ | yena kena miṣeṇāpi svapaṃstiṣṭhanvrajannapi || 13 || kīrtayetsatataṃ devīṃ sa vai mucyeta bandhanāt | tasmātsarvaprayat‍nena bhaja rājan maheśvarīm || 14 || virāḍ‌rūpāṃ sūtrarūpāṃ tathāntaryāmirūpiṇīm | sopānakramataḥ pūrvaṃ tataḥ śuddhe tu cetasi || 15 || saccidānandalakṣyārtharūpāṃ tāṃ brahmarūpiṇīm | ārādhaya parāṃ śaktiṃ prapañcollāsavarjitām || 16 || tasyāṃ cittalayo yaḥ sa tasyā ārādhanaṃ smṛtam | rājan rājñāṃ parāśaktibhaktānāṃ caritaṃ mayā || 17 || dhārmikāṇāṃ sūryasomavaṃśajānāṃ manasvinām | pāvanaṃ kīrtidaṃ dharmabuddhidaṃ sad‌gatipradam || 18 || kathitaṃ puṇyadaṃ paścātkimanyacchrotumicchasi | janamejaya uvāca - gaurīlakṣmīsarasvatyo dattāḥ pūrvaṃ parāmbayā || 19 || harāya haraye tadvannābhipadmod‌bhavāya ca | tuṣārādreśca dakṣasya gaurī kanyeti viśrutam || 20 || kṣīrodadheśca kanyeti mahālakṣmīriti smṛtam | mūladevyud‌bhavānāṃ ca kathaṃ kanyātvamanyayoḥ || 21 || asambhāvyamidaṃ bhāti saṃśayo'tra mahāmune | chindhi jñānāsinā taṃ tvaṃ saṃśayacchedatatparaḥ || 22 || vyāsa uvāca - śṛṇu rājan pravakṣyāmi rahasyaṃ paramād‌bhutam | devībhaktasya te kiñcidavācyaṃ na hi vidyate || 23 || devītrayaṃ yadā devatrayāyādātparāmbikā | tadāprabhṛti te devāḥ sṛṣṭikāryāṇi cakrire || 24 || kasmiṃścitsamaye rājan daityā hālāhalābhidhāḥ | mahāparākramā jātāstrailokyaṃ tairjitaṃ kṣaṇāt || 25 || brahmaṇo varadānena darpitā rajatācalam | rurudhurnijasenābhistathā vaikuṇṭhameva ca || 26 || kāmāriḥ kaiṭabhāriśca yuddhodyogaṃ ca cakratuḥ | ṣaṣṭivarṣasahasrāṇāmabhūd‍yuddhaṃ mahotkaṭam || 27 || hāhākāro mahānāsīddevadānavasenayoḥ | mahatātha prayat‍nena tābhyāṃ te dānavā hatāḥ || 28 || svasvasthāneṣu gatvā tāvabhimānaṃ ca cakratuḥ | svaśaktyornikaṭe rājan yadvaśādeva te hatāḥ || 29 || abhimānaṃ tayorjñātvā chalahāsyaṃ ca cakratuḥ | mahālakṣmīśca gaurī ca hāsyaṃ dṛṣṭvā tayostu tau || 30 || devāvatīva saṃkṛddhau mohitāvādimāyayā | duruttaraṃ ca dadaturavamānapuraḥsaram || 31 || tataste devate tasminkṣaṇe tyaktvā tu tau punaḥ | antarhite cābhavatāṃ hāhākārastadā hyabhūt || 32 || nistejaskau ca niḥśaktī vikṣiptau ca vicetanau | avamānāttayoḥ śaktyorjātau hariharau tadā || 33 || brahmā cintāturo jātaḥ kimetatsamupasthitam | pradhānau devatāmadhye kathaṃ kāryākṣamāvamū || 34 || akāṇḍe kiṃ nimittena saṃkaṭaṃ samupasthitam | pralayo bhavitā kiṃ vā jagato'sya nirāgasaḥ || 35 || nimittaṃ naiva jāne'haṃ kathaṃ kāryā pratikriyā | iti cintāturo'tyarthaṃ dadhyau mīlitalocanaḥ || 36 || parāśaktiprakopāttu jātametaditi sma ha | jānaṃstadā sāvadhānaḥ padmajo'bhūnnṛpottama || 37 || tatastayośca yatkāryaṃ svayamevā'karottadā | svaśakteśca prabhāveṇa kiyatkālaṃ taponidhiḥ || 38 || tatastayostu svastyarthaṃ manvādīnsvasutānatha | āhvayāmāsa dharmātmā sanakādīṃśca satvaraḥ || 39 || uvāca vacanaṃ tebhyaḥ sannatebhyastaponidhiḥ | kāryāsakto'hamadhunā tapaḥ kartuṃ na ca kṣamaḥ || 40 || parāśaktestu toṣārthaṃ jagad‌bhārayuto'smyaham | śivaviṣṇū ca vikṣiptau parāśaktiprakopataḥ || 41 || tasmāttāṃ paramāṃ śaktiṃ yūyaṃ santoṣayantvatha | atyad‌bhutaṃ tapaḥ kṛtvā bhaktyā paramayā yutāḥ || 42 || yathā tau pūrvavṛttau ca syāta śaktiyutāvapi āṃ| tathā kuruta matputrā yaśovṛddhirbhaveddhi vaḥ || 43 || kule yasya bhavejjanma tayoḥ śaktyostu tatkulam | pāvayejjagatīṃ sarvāṃ kṛtakṛtyaṃ svayaṃ bhavet || 44 || vyāsa uvāca - pitāmahavacaḥ śrutvā gatāḥ sarve vanāntare | rirādhayiṣavaḥ sarve dakṣādyā vimalāntarāḥ || 45 ||