Chapter 38

हिमालय उवाच कति स्थानानि देवेशि द्रष्टव्यानि महीतले । मुख्यानि च पवित्राणि देवीप्रियतमानि च ॥ १ ॥ व्रतान्यपि तथा यानि तुष्टिदान्युत्सवा अपि । तत्सर्वं देव मे मातः कृतकृत्यो यतो नरः ॥ २ ॥ श्रीदेव्युवाच सर्वं दृश्यं मम स्थानं सर्वे काला व्रतात्मकाः । उत्सवाः सर्वकालेषु यतोऽहं सर्वरूपिणी ॥ ३ ॥ तथापि भक्तवात्सल्यात्किञ्चित्किञ्चिदथोच्यते । शृणुष्वावहितो भूत्वा नगराज वचो मम ॥ ४ ॥ कोलापुरं महास्थानं यत्र लक्ष्मीः सदा स्थिता । मातुः पुरं द्वितीयं च रेणुकाधिष्ठितं परम् ॥ ५ ॥ तुलजापुरं तृतीयं स्यात्सप्तशृङ्गं तथैव च । हिङ्गुलाया महास्थानं ज्वालामुख्यास्तथैव च ॥ ६ ॥ शकम्भर्याः परं स्थानं भ्रामर्याः स्थानमुत्तमम् । श्रीरक्तदन्तिकास्थानं दुर्गास्थानं तथैव च ॥ ७ ॥ विन्ध्याचलनिवासिन्याः स्थानं सर्वोत्तमोत्तमम् । अन्नपूर्णमहास्थानं काञ्चीपुरमनुत्तमम् ॥ ८ ॥ भीमादेव्याः परं स्थानं विमलास्थानमेव च । श्रीचन्द्रलामहास्थानं कौशिकीस्थानमेव ॥ ९ ॥ नीलाम्बायाः परं स्थानं नीलपर्वतमस्तके । जाम्बूनदेश्वरीस्थानं तथा श्रीनगरं शुभम् ॥ १० ॥ गुह्यकाल्या महास्थानं नेपाले यत्प्रतिष्ठितम् । मीनाक्ष्याः परमं स्थानं यच्च प्रोक्तं चिदम्बरे ॥ ११ ॥ वेदारण्यं महास्थानं सुन्दर्याः समधिष्ठितम् । एकाम्बरं महास्थानं परशक्त्या प्रतिष्ठितम् ॥ १२ ॥ महालसा परं स्थानं योगेश्वर्यास्तथैव च । तथा नीलसरस्वत्याः स्थानं चीनेषु विश्रुतम् ॥ १३ ॥ वैद्यनाथे तु बगलास्थानं सर्वोत्तमं मतम् । श्रीमच्छ्रीभुवनेश्वर्या मणिद्वीपं मम स्मृतम् ॥ १४ ॥ श्रीमत्त्रिपुरभैरव्याः कामाख्यायोनिमण्डलम् । भूमण्डले क्षेत्ररत्‍नं महामायाधिवासितम् ॥ १५ ॥ नातः परतरं स्थानं क्वचिदस्ति धरातले । प्रतिमासं भवेद्देवी यत्र साक्षाद्रजस्वला ॥ १६ ॥ तत्रत्या देवताः सर्वाः पर्वतात्मकतां गताः । पर्वतेषु वसन्त्येव महत्यो देवता अपि ॥ १७ ॥ तत्रत्या पृथिवी सर्वा देवीरूपा स्मृता बुधैः । नातः परतरं स्थानं कामाख्यायोनिमण्डलात् ॥ १८ ॥ गायत्र्याश्च परं स्थानं श्रीमत्पुष्करमीरितम् । द्र. स्कन्दपुराण [https://sa.wikisource.org/s/g5m ७.१.१०.८] मध्ये अष्ट तेजस् तीर्थानां नामान अमरेशे चण्डिका स्यात्प्रभासे पुष्करेक्षिणी ॥ १९ ॥ नैमिषे तु महास्थाने देवी सा लिङ्गधारिणी । पुरुहूता पुष्कराक्षे आषाढौ च रतिस्तथा ॥ २० ॥ चण्डमुण्डीमहास्थाने दण्डिनी परमेश्वरी । भारभूतौ भवेद्‌भूतिर्नाकुले नकुलेश्वरी ॥ २१ ॥ चन्द्रिका तु हरिश्चन्द्रे श्रीगिरौ शाङ्करी स्मृता ।द्र. स्कन्दपुराण [https://sa.wikisource.org/s/g5m ७.१.१०.६] मध्ये अष्ट जलीय तीर्थानां नामानि जप्येश्वरे त्रिशूला स्यात्सूक्ष्मा चाम्रातकेश्वरे ॥ २२ ॥ शाङ्करी तु महाकाले शर्वाणी मध्यमाभिधे । केदाराख्ये महाक्षेत्रे देवी सा मार्गदायिनी ॥ २३ ॥ भैरवाख्ये भैरवी सा गयायां मङ्गला स्मृता ।द्र. स्कन्दपुराण [https://sa.wikisource.org/s/g5m ७.१.१०.९] मध्ये अष्ट वायव्य तीर्थानां नामानि स्थाणुप्रिया कुरुक्षेत्रे स्वायम्भुव्यपि नाकुले ॥ २४ ॥ कनखले भवेदुग्रा विश्वेशा विमलेश्वरे । अट्टहासे महानन्दा महेन्द्रे तु महान्तका ॥ २५ ॥ भीमे भीमेश्वरी प्रोक्ता स्थाने वस्त्रापथे पुनः ।द्र. स्कन्दपुराण [https://sa.wikisource.org/s/g5m ७.१.१०.११] मध्ये अष्ट आकाश तीर्थानां नामानि भवानी शाङ्करी प्रोक्ता रुद्राणी त्वर्धकोटिके ॥ २६ ॥ अविमुक्ते विशालाक्षी महाभागा महालये । गोकर्णे भद्रकर्णी स्याद्‌भद्रा स्याद्‌भद्रकर्णके ॥ २७ ॥ उत्पलाक्षी सुवर्णाक्षे स्थाण्वीशा स्थाणुसञ्ज्ञके । कमलालये तु कमला प्रचण्डा छगलण्डके ॥ २८ ॥ कुरण्डले त्रिसन्ध्या स्यान्माकोटे मुकुटेश्वरी । मण्डलेशे शाण्डकी स्यात्काली कालञ्जरे पुनः ॥ २९ ॥ शङ्कुकर्णे ध्वनिः प्रोक्ता स्थूला स्यात्स्थूलकेश्वरे । ज्ञानिनां हृदयाम्भोजे हृल्लेखा परमेश्वरी ॥ ३० ॥ प्रोक्तानीमानि स्थानानि देव्याः प्रियतमानि च । तत्तत्क्षेत्रस्य माहात्म्यं श्रुत्वा पूर्वं नगोत्तम ॥ ३१ ॥ तदुक्तेन विधानेन पश्चाद्देवीं प्रपूजयेत् । अथवा सर्वक्षेत्राणि काश्यां सन्ति नगोत्तम ॥ ३२ ॥ अतस्तत्र वसेन्नित्यं देवीभक्तिपरायणः । तानि स्थानानि सम्पश्यञ्जपन्देवीं निरन्तरम् ॥ ३३ ॥ ध्यायंस्तच्चरणाम्भोजं मुक्तो भवति बन्धनात् । इमानि देवीनामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् ॥ ३४ ॥ भस्मीभवन्ति पापानि तत्क्षणान्नग सत्वरम् । श्राद्धकाले पठेदेतान्यमलानि द्विजाग्रतः ॥ ३५ ॥ मुक्तास्तत्पितरः सर्वे प्रयान्ति परमां गतिम् । अधुना कथयिष्यामि व्रतानि तव सुव्रत ॥ ३६ ॥ नारीभिश्च नरैश्चैव कर्तव्यानि प्रयत्‍नतः । व्रतमनन्ततृतीयाख्यं रसकल्याणिनीव्रतम् ॥ ३७ ॥ आर्द्रानन्दकरं नाम्ना तृतीयाया व्रतं च यत् । शुक्रवारव्रतं चैव तथा कृष्णचतुर्दशी ॥ ३८ ॥ भौमवारव्रतं चैव प्रदोषव्रतमेव च । यत्र देवो महादेवो देवीं संस्थाप्य विष्टरे ॥ ३९ ॥ नृत्यं करोति पुरतः सार्धं देवैर्निशामुखे । तत्रोपोष्य रजन्यादौ प्रदोषे पूजयेच्छिवाम् ॥ ४० ॥ प्रतिपक्षं विशेषेण तद्देवीप्रीतिकारकम् । सोमवारव्रतं चैव ममातिप्रियकृन्नग ॥ ४१ ॥ तत्रापि देवीं सम्पूज्य रात्रौ भोजनमाचरेत् । नवरात्रद्वयं चैव व्रतं प्रीतिकरं मम ॥ ४२ ॥ एवमन्यान्यपि विभो नित्यनैमित्तिकानि च । व्रतानि कुरुते यो वै मत्प्रीत्यर्थं विमत्सरः ॥ ४३ ॥ प्राप्नोति मम सायुज्यं स मे भक्तः स मे प्रियः । उत्सवानपि कुर्वीत दोलोत्सवसुखान्विभो ॥ ४४ ॥ शयनोत्सवं यथा कुर्यात्तथा जागरणोत्सवम् । रथोत्सवं च मे कुर्याद्दमनोत्सवमेव च ॥ ४५ ॥ पवित्रोत्सवमेवापि श्रावणो प्रीतिकारकम् । मम भक्तः सदा कुर्यादेवमन्यान्महोत्सवान् ॥ ४६ ॥ मद्‌भक्तान्भोजयेत्प्रीत्या तथा चैव सुवासिनीः । कुमारीर्बटुकांश्चापि मद्बुद्ध्या तद्‌गतान्तरः ॥ ४७ ॥ वित्तशाठ्येन रहितो यजेदेतान्सुमादिभिः । य एवं कुरुते भक्त्या प्रतिवर्षमतन्द्रितः ॥ ४८ ॥ स धन्यः कृतकृत्योऽसौ मत्प्रीतेः पात्रमञ्जसा । सर्वमुक्तं समासेन मम प्रीतिप्रदायकम् । नाशिष्याय प्रदातव्यं नाभक्ताय कदाचन ॥ ४९ ॥

himālaya uvāca kati sthānāni deveśi draṣṭavyāni mahītale | mukhyāni ca pavitrāṇi devīpriyatamāni ca || 1 || vratānyapi tathā yāni tuṣṭidānyutsavā api | tatsarvaṃ deva me mātaḥ kṛtakṛtyo yato naraḥ || 2 || śrīdevyuvāca sarvaṃ dṛśyaṃ mama sthānaṃ sarve kālā vratātmakāḥ | utsavāḥ sarvakāleṣu yato'haṃ sarvarūpiṇī || 3 || tathāpi bhaktavātsalyātkiñcitkiñcidathocyate | śṛṇuṣvāvahito bhūtvā nagarāja vaco mama || 4 || kolāpuraṃ mahāsthānaṃ yatra lakṣmīḥ sadā sthitā | mātuḥ puraṃ dvitīyaṃ ca reṇukādhiṣṭhitaṃ param || 5 || tulajāpuraṃ tṛtīyaṃ syātsaptaśṛṅgaṃ tathaiva ca | hiṅgulāyā mahāsthānaṃ jvālāmukhyāstathaiva ca || 6 || śakambharyāḥ paraṃ sthānaṃ bhrāmaryāḥ sthānamuttamam | śrīraktadantikāsthānaṃ durgāsthānaṃ tathaiva ca || 7 || vindhyācalanivāsinyāḥ sthānaṃ sarvottamottamam | annapūrṇamahāsthānaṃ kāñcīpuramanuttamam || 8 || bhīmādevyāḥ paraṃ sthānaṃ vimalāsthānameva ca | śrīcandralāmahāsthānaṃ kauśikīsthānameva || 9 || nīlāmbāyāḥ paraṃ sthānaṃ nīlaparvatamastake | jāmbūnadeśvarīsthānaṃ tathā śrīnagaraṃ śubham || 10 || guhyakālyā mahāsthānaṃ nepāle yatpratiṣṭhitam | mīnākṣyāḥ paramaṃ sthānaṃ yacca proktaṃ cidambare || 11 || vedāraṇyaṃ mahāsthānaṃ sundaryāḥ samadhiṣṭhitam | ekāmbaraṃ mahāsthānaṃ paraśaktyā pratiṣṭhitam || 12 || mahālasā paraṃ sthānaṃ yogeśvaryāstathaiva ca | tathā nīlasarasvatyāḥ sthānaṃ cīneṣu viśrutam || 13 || vaidyanāthe tu bagalāsthānaṃ sarvottamaṃ matam | śrīmacchrībhuvaneśvaryā maṇidvīpaṃ mama smṛtam || 14 || śrīmattripurabhairavyāḥ kāmākhyāyonimaṇḍalam | bhūmaṇḍale kṣetrarat‍naṃ mahāmāyādhivāsitam || 15 || nātaḥ parataraṃ sthānaṃ kvacidasti dharātale | pratimāsaṃ bhaveddevī yatra sākṣādrajasvalā || 16 || tatratyā devatāḥ sarvāḥ parvatātmakatāṃ gatāḥ | parvateṣu vasantyeva mahatyo devatā api || 17 || tatratyā pṛthivī sarvā devīrūpā smṛtā budhaiḥ | nātaḥ parataraṃ sthānaṃ kāmākhyāyonimaṇḍalāt || 18 || gāyatryāśca paraṃ sthānaṃ śrīmatpuṣkaramīritam | dra. skandapurāṇa [https://sa.wikisource.org/s/g5m 7.1.10.8] madhye aṣṭa tejas tīrthānāṃ nāmāna amareśe caṇḍikā syātprabhāse puṣkarekṣiṇī || 19 || naimiṣe tu mahāsthāne devī sā liṅgadhāriṇī | puruhūtā puṣkarākṣe āṣāḍhau ca ratistathā || 20 || caṇḍamuṇḍīmahāsthāne daṇḍinī parameśvarī | bhārabhūtau bhaved‌bhūtirnākule nakuleśvarī || 21 || candrikā tu hariścandre śrīgirau śāṅkarī smṛtā |dra. skandapurāṇa [https://sa.wikisource.org/s/g5m 7.1.10.6] madhye aṣṭa jalīya tīrthānāṃ nāmāni japyeśvare triśūlā syātsūkṣmā cāmrātakeśvare || 22 || śāṅkarī tu mahākāle śarvāṇī madhyamābhidhe | kedārākhye mahākṣetre devī sā mārgadāyinī || 23 || bhairavākhye bhairavī sā gayāyāṃ maṅgalā smṛtā |dra. skandapurāṇa [https://sa.wikisource.org/s/g5m 7.1.10.9] madhye aṣṭa vāyavya tīrthānāṃ nāmāni sthāṇupriyā kurukṣetre svāyambhuvyapi nākule || 24 || kanakhale bhavedugrā viśveśā vimaleśvare | aṭṭahāse mahānandā mahendre tu mahāntakā || 25 || bhīme bhīmeśvarī proktā sthāne vastrāpathe punaḥ |dra. skandapurāṇa [https://sa.wikisource.org/s/g5m 7.1.10.11] madhye aṣṭa ākāśa tīrthānāṃ nāmāni bhavānī śāṅkarī proktā rudrāṇī tvardhakoṭike || 26 || avimukte viśālākṣī mahābhāgā mahālaye | gokarṇe bhadrakarṇī syād‌bhadrā syād‌bhadrakarṇake || 27 || utpalākṣī suvarṇākṣe sthāṇvīśā sthāṇusañjñake | kamalālaye tu kamalā pracaṇḍā chagalaṇḍake || 28 || kuraṇḍale trisandhyā syānmākoṭe mukuṭeśvarī | maṇḍaleśe śāṇḍakī syātkālī kālañjare punaḥ || 29 || śaṅkukarṇe dhvaniḥ proktā sthūlā syātsthūlakeśvare | jñānināṃ hṛdayāmbhoje hṛllekhā parameśvarī || 30 || proktānīmāni sthānāni devyāḥ priyatamāni ca | tattatkṣetrasya māhātmyaṃ śrutvā pūrvaṃ nagottama || 31 || taduktena vidhānena paścāddevīṃ prapūjayet | athavā sarvakṣetrāṇi kāśyāṃ santi nagottama || 32 || atastatra vasennityaṃ devībhaktiparāyaṇaḥ | tāni sthānāni sampaśyañjapandevīṃ nirantaram || 33 || dhyāyaṃstaccaraṇāmbhojaṃ mukto bhavati bandhanāt | imāni devīnāmāni prātarutthāya yaḥ paṭhet || 34 || bhasmībhavanti pāpāni tatkṣaṇānnaga satvaram | śrāddhakāle paṭhedetānyamalāni dvijāgrataḥ || 35 || muktāstatpitaraḥ sarve prayānti paramāṃ gatim | adhunā kathayiṣyāmi vratāni tava suvrata || 36 || nārībhiśca naraiścaiva kartavyāni prayat‍nataḥ | vratamanantatṛtīyākhyaṃ rasakalyāṇinīvratam || 37 || ārdrānandakaraṃ nāmnā tṛtīyāyā vrataṃ ca yat | śukravāravrataṃ caiva tathā kṛṣṇacaturdaśī || 38 || bhaumavāravrataṃ caiva pradoṣavratameva ca | yatra devo mahādevo devīṃ saṃsthāpya viṣṭare || 39 || nṛtyaṃ karoti purataḥ sārdhaṃ devairniśāmukhe | tatropoṣya rajanyādau pradoṣe pūjayecchivām || 40 || pratipakṣaṃ viśeṣeṇa taddevīprītikārakam | somavāravrataṃ caiva mamātipriyakṛnnaga || 41 || tatrāpi devīṃ sampūjya rātrau bhojanamācaret | navarātradvayaṃ caiva vrataṃ prītikaraṃ mama || 42 || evamanyānyapi vibho nityanaimittikāni ca | vratāni kurute yo vai matprītyarthaṃ vimatsaraḥ || 43 || prāpnoti mama sāyujyaṃ sa me bhaktaḥ sa me priyaḥ | utsavānapi kurvīta dolotsavasukhānvibho || 44 || śayanotsavaṃ yathā kuryāttathā jāgaraṇotsavam | rathotsavaṃ ca me kuryāddamanotsavameva ca || 45 || pavitrotsavamevāpi śrāvaṇo prītikārakam | mama bhaktaḥ sadā kuryādevamanyānmahotsavān || 46 || mad‌bhaktānbhojayetprītyā tathā caiva suvāsinīḥ | kumārīrbaṭukāṃścāpi madbuddhyā tad‌gatāntaraḥ || 47 || vittaśāṭhyena rahito yajedetānsumādibhiḥ | ya evaṃ kurute bhaktyā prativarṣamatandritaḥ || 48 || sa dhanyaḥ kṛtakṛtyo'sau matprīteḥ pātramañjasā | sarvamuktaṃ samāsena mama prītipradāyakam | nāśiṣyāya pradātavyaṃ nābhaktāya kadācana || 49 ||