Chapter 6

जनमेजय उवाच - च्यवनेन कथं वैद्यौ तौ कृतौ सोमपायिनौ । वचनं च कथं सत्यं जातं तस्य महात्मनः ॥ १ ॥ मानुषस्य बलं कीदृग्देवराजबलं प्रति । निषिद्धौ भिषजौ तेन कृतौ तौ सोमपायिनौ ॥ २ ॥ धर्मनिष्ठ तदाश्चर्यं विस्तरेण वद प्रभो । चरितं च्यवनस्याद्य श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा ॥ ३ ॥ व्यास उवाच - निशामय महाराज चरितं परमाद्‌भुतम् । च्यवनस्य मखे तस्मिञ्छर्यातेर्भुवि भारत ॥ ४ ॥ सुकन्यां सुन्दरीं प्राप्य च्यवनः सुरसन्निभः । विजहार प्रसन्नात्मा देवकन्यामिवापरः ॥ ५ ॥ कदाचिदथ शर्यातिभार्या चिन्तातुरा भृशम् । पतिं प्राह वेपमाना वचनं रुदती प्रिया ॥ ६ ॥ राजन् पुत्री त्वया दत्ता मुनयेऽन्धाय कानने । मृता जीवति वा सा तु द्रष्टव्या सर्वथा त्वया ॥ ७ ॥ गच्छ नाथ मुनेस्तावदाश्रमं द्रष्टुमादरात् । किं करोति सुकन्या सा प्राप्य नाथं तथाविधम् ॥ ८ ॥ पुत्रीदुःखेन राजर्षे दग्धास्मि सर्वथा हृदि । तामानय विशालाक्षीं तपःक्षामां मदन्तिके ॥ ९ ॥ पश्यामि सर्वथा पुत्रीं कृशाङ्‍गीं वल्कलावृताम् । अन्धं पतिं समासाद्य दुःखभाजं कृशोदरीम् ॥ १० ॥ शर्यातिरुवाच - गच्छामोऽद्य विशालाक्षि सुकन्यां द्रष्टुमादरात् । प्रियपुत्रीं वरारोहे मुनिं तं संशितव्रतम् ॥ ११ ॥ व्यास उवाच - एवमुक्त्व तु शर्यातिः कामिनीं शोकसंकुलाम् । जगाम रथमारुह्य त्वरितश्चाश्रमं मुनेः ॥ १२ ॥ गत्वाऽऽश्रमसमीपे तु तमपश्यन्महीपतिः । नवयौवनसम्पन्नं देवपुत्रोपमं मुनिम् ॥ १३ ॥ तं विलोक्यामराकारं विस्मयं नृपतिर्गतः । किं कृतं कुत्सितं कर्म पुत्र्या लोकविगर्हितम् ॥ १४ ॥ निहतोऽसौ मुनिर्वृद्धस्त्वनयान्यः पतिः कृतः । कामपीडितया कामं प्रशान्तोऽप्यतिनिर्धनः ॥ १५ ॥ दुःसहयोऽयं पुष्पधन्वा विशेषेण च यौवने । कुले कलङ्कः सुमहाननया मानवे कृतः ॥ १६ ॥ धिक्तस्य जीवितं लोके यस्य पुत्री हि कुत्सिता । सर्वपापैस्तु दुःखाय पुत्री भवति देहिनाम् ॥ १७ ॥ मया त्वनुचितं कर्म कृतं स्वार्थस्य सिद्धये । वृद्धायान्धाय या दत्ता पुत्री सर्वात्मना किल ॥ १८ ॥ कन्या योग्याय दातव्या पित्रा सर्वात्मना किल । तादृशं हि फलं प्राप्तं यादृशं वै कृतं मया ॥ १९ ॥ हन्मि चेदद्य तनयां दुःशीलां पापकारिणीम् । स्त्रीहत्या दुस्तरा स्यान्मे तथा पुत्र्या विशेषतः ॥ २० ॥ मनुवंशस्तु विख्यातः सकलङ्कः कृतो मया । लोकापवादो बलवान्दुस्त्याज्या स्नेहशृङ्खला ॥ २१ ॥ किं करोमीति चिन्ताब्धौ यदा मग्नः स पार्थिवः । सुकन्यया तदा दैवाद्‌दृष्टश्चिन्ताकुलः पिता ॥ २२ ॥ सा दृष्ट्वा तं जगामाशु सुकन्या पितुरन्तिके । गत्वा पप्रच्छ भूपालं प्रेमपूरितमानसा ॥ २३ ॥ किं विचारयसे राजंश्चिन्ताव्याकुलिताननः । उपविष्टं मुनिं वीक्ष्य युवानमम्बुजेक्षणम् ॥ २४ ॥ एह्येहि पुरुषव्याघ्र प्रणमस्व पतिं मम । मा विषादं नृपश्रेष्ठ साम्प्रतं कुरु मानव ॥ २५ ॥ व्यास उवाच - इति पुत्र्या वचं श्रुत्वा शर्यातिः क्रोधपीडितः । प्रोवाच वचनं राजा पुरःस्थां तनयां ततः ॥ २६ ॥ राजोवाच - क्व मुनिश्च्यवनः पुत्रि वृद्धोऽन्धस्तापसोत्तमः । कोऽयं युवा मदोन्मत्तः सन्देहोऽत्र महान्मम ॥ २७ ॥ मुनिः किं निहतः पापे त्वया दुष्कृतकारिणि । नूतनोऽसौ पतिः कामात्कृतः कुलविनाशिनि ॥ २८ ॥ सोऽहं चिन्तातुरस्तं न पश्याम्याश्रमसंस्थितम् । किं कृतं दुष्कृतं कर्म कुलटाचरितं किल ॥ २९ ॥ निमग्नोऽहं दुराचारे शोकाब्धौ त्वत्कृतेऽधुना । दृष्ट्वैनं पुरुषं दिव्यमदृष्ट्वा च्यवनं मुनिम् ॥ ३० ॥ विहस्य तमुवाचाशु सा श्रुत्वा वचनं पितुः । गृहीत्वाऽऽनीय पितरं भर्तुरन्तिकमादरात् ॥ ३१ ॥ च्यवनोऽसौ मुनिस्तात जामाता ते न संशयः । अश्विभ्यामीदृशः कान्तः कृतः कमललोचनः ॥ ३२ ॥ यदृच्छयात्र सम्प्राप्तौ नासत्यावाश्रमे मम । ताभ्यां करुणया नूनं च्यवनस्तादृशः कृतः ॥ ३३ ॥ नाहं तव सुता तात तथा स्यां पापकारिणी । यथा त्वं मन्यसे राजन् विमूढो रूपसंशये ॥ ३४ ॥ प्रणम त्वं मुनिं राजन् भार्गवं च्यवनं पितः । आपृच्छ कारणं सर्वं कथियिष्यति विस्तरम् ॥ ३५ ॥ इति श्रुत्वा वचं पुत्र्या शर्यातिस्त्वरितस्तदा । प्रणनाम मुनिं तत्र गत्वा पप्रच्छ सादरम् ॥ ३६ ॥ राजोवाच - कथयस्व स्ववृत्तान्तं भार्गवाशु यथोचितम् । नयने च कथं प्राप्ते क्व गता ते जरा पुनः ॥ ३७ ॥ संशयोऽयं महान्मेऽस्ति रूपं दृष्ट्वातिसुन्दरम् । वद विस्तरतो ब्रह्मन् श्रुत्वाहं सुखमाप्नुयाम् ॥ ३८ ॥ च्यवन उवाच - नासत्यावत्र सम्प्राप्तौ देवानां भिषजावुभौ । उपकारः कृतस्ताभ्यां कृपया नृपसत्तम ॥ ३९ ॥ मया ताभ्यां वरो दत्त उपकारस्य हेतवे । करिष्यामि मखे राज्ञो भवन्तौ सोमपायिनौ ॥ ४० ॥ एवं मया वयः प्राप्तं लोचने विमले तथा । स्वस्थो भव महाराज संविशस्वासने शुभे ॥ ४१ ॥ इत्युक्तः स तु विप्रेण सभार्यः पृथिवीपतिः । सुखोपविष्टः कल्याणीः कथाश्चक्रे महात्मना ॥ ४२ ॥ अथैनं भार्गवं प्राह राजानं परिसान्त्वयन् । याजयिष्यामि राजंस्त्वां सम्भारानुपकल्पय ॥ ४३ ॥ मया प्रतिश्रुतं ताभ्यां कर्तव्यौ सोमपौ युवाम् । तत्कर्तव्यं नृपश्रेष्ठ तव यज्ञेऽतिविस्तरे ॥ ४४ ॥ इन्द्रं निवारयिष्यामि क्रुद्धं तेजोबलेन वै । पाययिष्यामि राजेन्द्र सोमं सोममखे तव ॥ ४५ ॥ ततः परमसन्तुष्टः शर्यातिः पृथिवीपतिः । च्यवनस्य महाराज तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत् ॥ ४६ ॥ सम्मान्य च्यवनं राजा जगाम नगरं प्रति । सभार्यश्चातिसन्तुष्टः कुर्वन्वार्तां मुनेः किल ॥ ४७ ॥ प्रशस्ते‍हनि यज्ञीये सर्वकामसमृद्धिमान् । कारयामास शर्यातिर्यज्ञायतनमुत्तमम् ॥ ४८ ॥ समानीय मुनीन्पूज्यान्वसिष्ठप्रमुखानसौ । भार्गवो याजयामास च्यवनः पृथिवीपतिम् ॥ ४९ ॥ वितते तु तथा यज्ञे देवाः सर्वे सवासवाः । आजग्मुश्चाश्विनौ तत्र सोमार्थमुपजग्मतुः ॥ ५० ॥ इन्द्रस्तु शङ्‌कितस्तत्र वीक्ष्य तावश्विनावुभौ । पप्रच्छ च सुरान्सर्वान्किमेतौ समुपागतौ ॥ ५१ ॥ चिकित्सकौ न सोमार्हौ केनानीताविहेति च । नाब्रुवन्नमरास्तत्र राज्ञस्तु वितते मखे ॥ ५२ ॥ अगृह्णाच्च्यवनः सोममश्विनोर्देवयोस्तदा । शक्रस्तं वारयामास मा गृहाणैतयोर्ग्रहम् ॥ ५३ ॥ तमाह च्यवनस्तत्र कथमेतौ रवेः सुतौ । न ग्रहार्हौ च नासत्यौ ब्रूहि सत्यं शचीपते ॥ ५४ ॥ न सङ्करौ समुत्पन्नौ धर्मपत्‍नीसुतौ रवेः । केन दोषेण देवेन्द्र नार्हौ सोमं भिषग्वरौ ॥ ५५ ॥ निर्णयोऽत्र मखे शक्र कर्तव्यः सर्वदैवतैः । ग्राहयिष्यामहं सोमं कृतौ तौ सोमपौ मया ॥ ५६ ॥ प्रेरितोऽसौ मया राजा मखाय मघवन्किल । एतदर्थं करिष्यामि सत्यं मे वचनं विभो ॥ ५७ ॥ आभ्यामुपकृतः शक्र तथा दत्तं नवं वयः । तस्मात्प्रत्युपकारस्तु कर्तव्यः सर्वथा मया ॥ ५८ ॥ इन्द्र उवाच - चिकित्सकौ कृतावेतौ नासत्यौ निन्दितौ सुरैः । उभावेतौ न सोमार्हौ मा गृहाणैतयोर्ग्रहम् ॥ ५९ ॥ च्यवन उवाच - अहल्याजार संयच्छ कोपं चाद्य निरर्थकम् । वृत्रघ्न किं हि नासत्यौ न सोमार्हौ सुरात्मजौ ॥ ६० ॥ एवं विवादे समुपस्थिते च न कोऽपि वाचं तमुवाच भूप । ग्रहं तयोर्भार्गवतिग्मतेजाः संग्राहयामास तपोबलेन ॥ ६१ ॥

janamejaya uvāca - cyavanena kathaṃ vaidyau tau kṛtau somapāyinau | vacanaṃ ca kathaṃ satyaṃ jātaṃ tasya mahātmanaḥ || 1 || mānuṣasya balaṃ kīdṛgdevarājabalaṃ prati | niṣiddhau bhiṣajau tena kṛtau tau somapāyinau || 2 || dharmaniṣṭha tadāścaryaṃ vistareṇa vada prabho | caritaṃ cyavanasyādya śrotukāmo'smi sarvathā || 3 || vyāsa uvāca - niśāmaya mahārāja caritaṃ paramād‌bhutam | cyavanasya makhe tasmiñcharyāterbhuvi bhārata || 4 || sukanyāṃ sundarīṃ prāpya cyavanaḥ surasannibhaḥ | vijahāra prasannātmā devakanyāmivāparaḥ || 5 || kadācidatha śaryātibhāryā cintāturā bhṛśam | patiṃ prāha vepamānā vacanaṃ rudatī priyā || 6 || rājan putrī tvayā dattā munaye'ndhāya kānane | mṛtā jīvati vā sā tu draṣṭavyā sarvathā tvayā || 7 || gaccha nātha munestāvadāśramaṃ draṣṭumādarāt | kiṃ karoti sukanyā sā prāpya nāthaṃ tathāvidham || 8 || putrīduḥkhena rājarṣe dagdhāsmi sarvathā hṛdi | tāmānaya viśālākṣīṃ tapaḥkṣāmāṃ madantike || 9 || paśyāmi sarvathā putrīṃ kṛśāṅ‍gīṃ valkalāvṛtām | andhaṃ patiṃ samāsādya duḥkhabhājaṃ kṛśodarīm || 10 || śaryātiruvāca - gacchāmo'dya viśālākṣi sukanyāṃ draṣṭumādarāt | priyaputrīṃ varārohe muniṃ taṃ saṃśitavratam || 11 || vyāsa uvāca - evamuktva tu śaryātiḥ kāminīṃ śokasaṃkulām | jagāma rathamāruhya tvaritaścāśramaṃ muneḥ || 12 || gatvā''śramasamīpe tu tamapaśyanmahīpatiḥ | navayauvanasampannaṃ devaputropamaṃ munim || 13 || taṃ vilokyāmarākāraṃ vismayaṃ nṛpatirgataḥ | kiṃ kṛtaṃ kutsitaṃ karma putryā lokavigarhitam || 14 || nihato'sau munirvṛddhastvanayānyaḥ patiḥ kṛtaḥ | kāmapīḍitayā kāmaṃ praśānto'pyatinirdhanaḥ || 15 || duḥsahayo'yaṃ puṣpadhanvā viśeṣeṇa ca yauvane | kule kalaṅkaḥ sumahānanayā mānave kṛtaḥ || 16 || dhiktasya jīvitaṃ loke yasya putrī hi kutsitā | sarvapāpaistu duḥkhāya putrī bhavati dehinām || 17 || mayā tvanucitaṃ karma kṛtaṃ svārthasya siddhaye | vṛddhāyāndhāya yā dattā putrī sarvātmanā kila || 18 || kanyā yogyāya dātavyā pitrā sarvātmanā kila | tādṛśaṃ hi phalaṃ prāptaṃ yādṛśaṃ vai kṛtaṃ mayā || 19 || hanmi cedadya tanayāṃ duḥśīlāṃ pāpakāriṇīm | strīhatyā dustarā syānme tathā putryā viśeṣataḥ || 20 || manuvaṃśastu vikhyātaḥ sakalaṅkaḥ kṛto mayā | lokāpavādo balavāndustyājyā snehaśṛṅkhalā || 21 || kiṃ karomīti cintābdhau yadā magnaḥ sa pārthivaḥ | sukanyayā tadā daivād‌dṛṣṭaścintākulaḥ pitā || 22 || sā dṛṣṭvā taṃ jagāmāśu sukanyā piturantike | gatvā papraccha bhūpālaṃ premapūritamānasā || 23 || kiṃ vicārayase rājaṃścintāvyākulitānanaḥ | upaviṣṭaṃ muniṃ vīkṣya yuvānamambujekṣaṇam || 24 || ehyehi puruṣavyāghra praṇamasva patiṃ mama | mā viṣādaṃ nṛpaśreṣṭha sāmprataṃ kuru mānava || 25 || vyāsa uvāca - iti putryā vacaṃ śrutvā śaryātiḥ krodhapīḍitaḥ | provāca vacanaṃ rājā puraḥsthāṃ tanayāṃ tataḥ || 26 || rājovāca - kva muniścyavanaḥ putri vṛddho'ndhastāpasottamaḥ | ko'yaṃ yuvā madonmattaḥ sandeho'tra mahānmama || 27 || muniḥ kiṃ nihataḥ pāpe tvayā duṣkṛtakāriṇi | nūtano'sau patiḥ kāmātkṛtaḥ kulavināśini || 28 || so'haṃ cintāturastaṃ na paśyāmyāśramasaṃsthitam | kiṃ kṛtaṃ duṣkṛtaṃ karma kulaṭācaritaṃ kila || 29 || nimagno'haṃ durācāre śokābdhau tvatkṛte'dhunā | dṛṣṭvainaṃ puruṣaṃ divyamadṛṣṭvā cyavanaṃ munim || 30 || vihasya tamuvācāśu sā śrutvā vacanaṃ pituḥ | gṛhītvā''nīya pitaraṃ bharturantikamādarāt || 31 || cyavano'sau munistāta jāmātā te na saṃśayaḥ | aśvibhyāmīdṛśaḥ kāntaḥ kṛtaḥ kamalalocanaḥ || 32 || yadṛcchayātra samprāptau nāsatyāvāśrame mama | tābhyāṃ karuṇayā nūnaṃ cyavanastādṛśaḥ kṛtaḥ || 33 || nāhaṃ tava sutā tāta tathā syāṃ pāpakāriṇī | yathā tvaṃ manyase rājan vimūḍho rūpasaṃśaye || 34 || praṇama tvaṃ muniṃ rājan bhārgavaṃ cyavanaṃ pitaḥ | āpṛccha kāraṇaṃ sarvaṃ kathiyiṣyati vistaram || 35 || iti śrutvā vacaṃ putryā śaryātistvaritastadā | praṇanāma muniṃ tatra gatvā papraccha sādaram || 36 || rājovāca - kathayasva svavṛttāntaṃ bhārgavāśu yathocitam | nayane ca kathaṃ prāpte kva gatā te jarā punaḥ || 37 || saṃśayo'yaṃ mahānme'sti rūpaṃ dṛṣṭvātisundaram | vada vistarato brahman śrutvāhaṃ sukhamāpnuyām || 38 || cyavana uvāca - nāsatyāvatra samprāptau devānāṃ bhiṣajāvubhau | upakāraḥ kṛtastābhyāṃ kṛpayā nṛpasattama || 39 || mayā tābhyāṃ varo datta upakārasya hetave | kariṣyāmi makhe rājño bhavantau somapāyinau || 40 || evaṃ mayā vayaḥ prāptaṃ locane vimale tathā | svastho bhava mahārāja saṃviśasvāsane śubhe || 41 || ityuktaḥ sa tu vipreṇa sabhāryaḥ pṛthivīpatiḥ | sukhopaviṣṭaḥ kalyāṇīḥ kathāścakre mahātmanā || 42 || athainaṃ bhārgavaṃ prāha rājānaṃ parisāntvayan | yājayiṣyāmi rājaṃstvāṃ sambhārānupakalpaya || 43 || mayā pratiśrutaṃ tābhyāṃ kartavyau somapau yuvām | tatkartavyaṃ nṛpaśreṣṭha tava yajñe'tivistare || 44 || indraṃ nivārayiṣyāmi kruddhaṃ tejobalena vai | pāyayiṣyāmi rājendra somaṃ somamakhe tava || 45 || tataḥ paramasantuṣṭaḥ śaryātiḥ pṛthivīpatiḥ | cyavanasya mahārāja tadvākyaṃ pratyapūjayat || 46 || sammānya cyavanaṃ rājā jagāma nagaraṃ prati | sabhāryaścātisantuṣṭaḥ kurvanvārtāṃ muneḥ kila || 47 || praśaste‍hani yajñīye sarvakāmasamṛddhimān | kārayāmāsa śaryātiryajñāyatanamuttamam || 48 || samānīya munīnpūjyānvasiṣṭhapramukhānasau | bhārgavo yājayāmāsa cyavanaḥ pṛthivīpatim || 49 || vitate tu tathā yajñe devāḥ sarve savāsavāḥ | ājagmuścāśvinau tatra somārthamupajagmatuḥ || 50 || indrastu śaṅ‌kitastatra vīkṣya tāvaśvināvubhau | papraccha ca surānsarvānkimetau samupāgatau || 51 || cikitsakau na somārhau kenānītāviheti ca | nābruvannamarāstatra rājñastu vitate makhe || 52 || agṛhṇāccyavanaḥ somamaśvinordevayostadā | śakrastaṃ vārayāmāsa mā gṛhāṇaitayorgraham || 53 || tamāha cyavanastatra kathametau raveḥ sutau | na grahārhau ca nāsatyau brūhi satyaṃ śacīpate || 54 || na saṅkarau samutpannau dharmapat‍nīsutau raveḥ | kena doṣeṇa devendra nārhau somaṃ bhiṣagvarau || 55 || nirṇayo'tra makhe śakra kartavyaḥ sarvadaivataiḥ | grāhayiṣyāmahaṃ somaṃ kṛtau tau somapau mayā || 56 || prerito'sau mayā rājā makhāya maghavankila | etadarthaṃ kariṣyāmi satyaṃ me vacanaṃ vibho || 57 || ābhyāmupakṛtaḥ śakra tathā dattaṃ navaṃ vayaḥ | tasmātpratyupakārastu kartavyaḥ sarvathā mayā || 58 || indra uvāca - cikitsakau kṛtāvetau nāsatyau ninditau suraiḥ | ubhāvetau na somārhau mā gṛhāṇaitayorgraham || 59 || cyavana uvāca - ahalyājāra saṃyaccha kopaṃ cādya nirarthakam | vṛtraghna kiṃ hi nāsatyau na somārhau surātmajau || 60 || evaṃ vivāde samupasthite ca na ko'pi vācaṃ tamuvāca bhūpa | grahaṃ tayorbhārgavatigmatejāḥ saṃgrāhayāmāsa tapobalena || 61 ||