Chapter 16

जनमेजय उवाच भृगुशापान्मुनिश्रेष्ठ हरेरद्‌भुतकर्मणः । अवताराः कथं जाताः कस्मिन्मन्वन्तरे विभो ॥ १ ॥ विस्तराद्वद धर्मज्ञ अवतारकथा हरेः । पापनाशकरीं ब्रह्मञ्छ्रुतां सर्वसुखावहाम् ॥ २ ॥ व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि अवतारान् हरेर्यथा । यस्मिन्मन्वन्तरे जाता युगे यस्मिन्नराधिप ॥ ३ ॥ येन रूपेण यत्कार्यं कृतं नारायणेन वै । तत्सर्वं नृप वक्ष्यामि संक्षेपेण तवाधुना ॥ ४ ॥ धर्मस्यैवावतारोऽभूच्चाक्षुषे मनुसम्भवे । नरनारायणौ धर्मपुत्रौ ख्यातौ महीतले ॥ ५ ॥ अथ वैवस्वताख्येऽस्मिन्द्वितीये तु युगे पुनः । दत्तात्रेयावतारोऽत्रेः पुत्रत्वमगमद्धरिः ॥ ६ ॥ ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयोऽमी देवसत्तमाः । पुत्रत्वमगमन्देवास्तस्यात्रेर्भार्यया वृताः ॥ ७ ॥ अनसूयात्रिपत्‍नी च सतीनामुत्तमा सती । यया सम्प्रार्थिता देवाः पुत्रत्वमगमंस्त्रयः ॥ ८ ॥ ब्रह्माभूत्सोमरूपस्तु दत्तात्रेयो हरिः स्वयम् । दुर्वासा रुद्ररूपोऽसौ पुत्रत्वं ते प्रपेदिरे ॥ ९ ॥ नृसिंहस्यावतारस्तु देवकार्यार्थसिद्धये । चतुर्थे तु युगे जातो द्विधारूपो मनोहरः ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपोः सम्यग्वधाय भगवान् हरिः । चक्रे रूपं नारसिंहं देवानां विस्मयप्रदम् ॥ ११ ॥ बलेर्नियमनार्थाय श्रेष्ठे त्रेतायुगे तथा । चकार रूपं भगवान् वामनं कश्यपान्मुनेः ॥ १२ ॥ छलयित्वा मखे भूपं राज्यं तस्य जहार ह । पाताले स्थापयामास बलिं वामनरूपधृक् ॥ १३ ॥ युगे चैकोनविंशेऽथ त्रेताख्ये भगवान् हरिः । जमदग्निसुतो जातो रामो नाम महाबलः ॥ १४ ॥ क्षत्रियान्तकरः श्रीमान्सत्यवादी जितेन्द्रियः । दत्तवान्मेदिनीं कृत्स्नां कश्यपाय महात्मने ॥ १५ ॥ यो वै परशुरामाख्यो हरेरद्‌भुतकर्मणः । अवतारस्तु राजेन्द्र कथितः पापनाशनः ॥ १६ ॥ त्रेतायुगे रघोर्वंशे रामो दशरथात्मजः । नरनारायणांशौ द्वौ जातौ भुवि महाबलौ ॥ १७ ॥ अष्टाविंशे युगे शस्तौ द्वापरेऽर्जुनशौरिणौ । धराभारावतारार्थं जातौ कृष्णार्जुनौ भुवि ॥ १८ ॥ कृतवन्तौ महायुद्धं कुरुक्षेत्रेऽतिदारुणम् । एवं युगे युगे राजन्नवतारा हरेः किल ॥ १९ ॥ भवन्ति बहवः कामं प्रकृतेरनुरूपतः । प्रकृतेरखिलं सर्वं वशमेतज्जगत्त्रयम् ॥ २० ॥ यथेच्छति तथैवेयं भ्रामयत्यनिशं जगत् । पुरुषस्य प्रियार्थं सा रचयत्यखिलं जगत् ॥ २१ ॥ सृष्ट्वा पुरा हि भगवाञ्जगदेतच्चराचरम् । सर्वादिः सर्वगश्चासौ दुर्ज्ञेयः परमोऽव्ययः ॥ २२ ॥ निरालम्बो निराकारो निःस्पृहश्च परात्परः । उपाधितस्त्रिधा भाति यस्याः सा प्रकृतिः परा ॥ २३ ॥ उत्पत्तिकालयोगात्सा भिन्ना भाति शिवा तदा । सा विश्वं कुरुते कामं सा पालयति कामदा ॥ २४ ॥ कल्पान्ते संहरत्येव त्रिरूपा विश्वमोहिनी । तया युक्तोऽसृज द्‌ब्रह्मा विष्णुः पाति तयान्वितः ॥ २५ ॥ रुद्रः संहरते कामं तया सम्मिलितः शिवः । सा चैवोत्पाद्य काकुत्स्थं पुरा वै नृपसत्तमम् ॥ २६ ॥ कुत्रचित्स्थापयामास दानवानां जयाय च । एवमस्मिंश्च संसारे सुखदुःखान्विताः किल ॥ २७ ॥ भवन्ति प्राणिनः सर्वे विधितन्त्रनियन्त्रिताः ॥ २८ ॥

janamejaya uvāca bhṛguśāpānmuniśreṣṭha harerad‌bhutakarmaṇaḥ | avatārāḥ kathaṃ jātāḥ kasminmanvantare vibho || 1 || vistarādvada dharmajña avatārakathā hareḥ | pāpanāśakarīṃ brahmañchrutāṃ sarvasukhāvahām || 2 || vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi avatārān hareryathā | yasminmanvantare jātā yuge yasminnarādhipa || 3 || yena rūpeṇa yatkāryaṃ kṛtaṃ nārāyaṇena vai | tatsarvaṃ nṛpa vakṣyāmi saṃkṣepeṇa tavādhunā || 4 || dharmasyaivāvatāro'bhūccākṣuṣe manusambhave | naranārāyaṇau dharmaputrau khyātau mahītale || 5 || atha vaivasvatākhye'smindvitīye tu yuge punaḥ | dattātreyāvatāro'treḥ putratvamagamaddhariḥ || 6 || brahmā viṣṇustathā rudrastrayo'mī devasattamāḥ | putratvamagamandevāstasyātrerbhāryayā vṛtāḥ || 7 || anasūyātripat‍nī ca satīnāmuttamā satī | yayā samprārthitā devāḥ putratvamagamaṃstrayaḥ || 8 || brahmābhūtsomarūpastu dattātreyo hariḥ svayam | durvāsā rudrarūpo'sau putratvaṃ te prapedire || 9 || nṛsiṃhasyāvatārastu devakāryārthasiddhaye | caturthe tu yuge jāto dvidhārūpo manoharaḥ || 10 || hiraṇyakaśipoḥ samyagvadhāya bhagavān hariḥ | cakre rūpaṃ nārasiṃhaṃ devānāṃ vismayapradam || 11 || balerniyamanārthāya śreṣṭhe tretāyuge tathā | cakāra rūpaṃ bhagavān vāmanaṃ kaśyapānmuneḥ || 12 || chalayitvā makhe bhūpaṃ rājyaṃ tasya jahāra ha | pātāle sthāpayāmāsa baliṃ vāmanarūpadhṛk || 13 || yuge caikonaviṃśe'tha tretākhye bhagavān hariḥ | jamadagnisuto jāto rāmo nāma mahābalaḥ || 14 || kṣatriyāntakaraḥ śrīmānsatyavādī jitendriyaḥ | dattavānmedinīṃ kṛtsnāṃ kaśyapāya mahātmane || 15 || yo vai paraśurāmākhyo harerad‌bhutakarmaṇaḥ | avatārastu rājendra kathitaḥ pāpanāśanaḥ || 16 || tretāyuge raghorvaṃśe rāmo daśarathātmajaḥ | naranārāyaṇāṃśau dvau jātau bhuvi mahābalau || 17 || aṣṭāviṃśe yuge śastau dvāpare'rjunaśauriṇau | dharābhārāvatārārthaṃ jātau kṛṣṇārjunau bhuvi || 18 || kṛtavantau mahāyuddhaṃ kurukṣetre'tidāruṇam | evaṃ yuge yuge rājannavatārā hareḥ kila || 19 || bhavanti bahavaḥ kāmaṃ prakṛteranurūpataḥ | prakṛterakhilaṃ sarvaṃ vaśametajjagattrayam || 20 || yathecchati tathaiveyaṃ bhrāmayatyaniśaṃ jagat | puruṣasya priyārthaṃ sā racayatyakhilaṃ jagat || 21 || sṛṣṭvā purā hi bhagavāñjagadetaccarācaram | sarvādiḥ sarvagaścāsau durjñeyaḥ paramo'vyayaḥ || 22 || nirālambo nirākāro niḥspṛhaśca parātparaḥ | upādhitastridhā bhāti yasyāḥ sā prakṛtiḥ parā || 23 || utpattikālayogātsā bhinnā bhāti śivā tadā | sā viśvaṃ kurute kāmaṃ sā pālayati kāmadā || 24 || kalpānte saṃharatyeva trirūpā viśvamohinī | tayā yukto'sṛja d‌brahmā viṣṇuḥ pāti tayānvitaḥ || 25 || rudraḥ saṃharate kāmaṃ tayā sammilitaḥ śivaḥ | sā caivotpādya kākutsthaṃ purā vai nṛpasattamam || 26 || kutracitsthāpayāmāsa dānavānāṃ jayāya ca | evamasmiṃśca saṃsāre sukhaduḥkhānvitāḥ kila || 27 || bhavanti prāṇinaḥ sarve vidhitantraniyantritāḥ || 28 ||