Chapter 25

व्यास उवाच इत्युक्त्वा विररामासौ वचनं धूम्रलोचनः । प्रत्युवाच तदा काली प्रहस्य ललितं वचः ॥ १ ॥ विदूषकोऽसि जाल्म त्वं शैलूष इव भाषसे । वृथा मनोरथांश्चित्ते करोषि मधुरं वदन् ॥ २ ॥ बलवान्बलसंयुक्तः प्रेषितोऽसि दुरात्मना । कुरु युद्धं वृथा वादं मुञ्च मूढमतेऽधुना ॥ ३ ॥ हत्वा शुम्भं निशुम्भञ्च त्वदन्यान्वा बलाधिकान् । देवी क्रुद्धा शराघातैर्व्रजिष्यति निजालयम् ॥ ४ ॥ क्वासौ मन्दमतिः शुम्भः क्व वा विश्वविमोहिनी । अयुक्तः खलु संसारे विवाहविधिरेतयोः ॥ ५ ॥ सिंही किं त्वतिकामार्ता जम्बुकं कुरुते पतिम् । करिणी गर्दभं वापि गवयं सुरभिः किमु ॥ ६ ॥ गच्छ शुम्भं निशुम्भं च वद सत्यं वचो मम । कुरु युद्धं न चेद्याहि पातालं तरसाधुना ॥ ७ ॥ व्यास उवाच कालिकायावचः श्रुत्वा स दैत्यो धूम्रलोचनः । तामुवाच महाभाग क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ ८ ॥ दुर्दर्शे त्वां निहत्याजौ सिंहञ्च मदगर्वितम् । गृहीत्वैनां गमिष्यामि राजानं प्रत्यहं किल ॥ ९ ॥ रसभङ्गभयात्कालि बिभेमि त्विह साम्प्रतम् । नोचेत्त्वां निशितैर्बाणैर्हन्म्यद्य कलहप्रिये ॥ १० ॥ कालिकोवाच किं विकत्थसि मन्दात्मन्नायं धर्मो धनुष्मताम् । स्वशक्त्या मुञ्च विशिखान्गन्तासि यमसंसदि ॥ ११ ॥ व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं दैत्यः संगृह्य कार्मुकं दृढम् । कालिकां तां शरासारैर्ववर्षातिशिलाशितैः ॥ १२ ॥ देवास्तु प्रेक्षकास्तत्र विमानवरसंस्थिताः । तां स्तुवन्तो जयेत्यूचुर्देवीं शक्रपुरोगमाः ॥ १३ ॥ तयोः परस्परं युद्धं प्रवृत्तं चातिदारुणम् । बाणखड्गगदाशक्तिमुसलादिभिरुत्कटम् ॥ १४ ॥ कालिका बाणपातैस्तु हत्वा पूर्वं खरानथ । बभञ्ज तद्‌रथं व्यूढं जहास च मुहुर्मुहुः ॥ १५ ॥ स चान्यं रथमारूढः कोपेन प्रज्वलन्निव । बाणवृष्टिं चकारोग्रां कालिकोपरि भारत ॥ १६ ॥ सापि चिच्छेद तरसा तस्य बाणानसङ्गतान् । मुमोचान्यानुग्रवेगान्दानवोपरि कालिका ॥ १७ ॥ तैर्बाणैर्निहतास्तस्य पार्ष्णिग्राहा सहस्रशः । बभञ्ज च रथं वेगात्सूतं हत्वा खरानपि ॥ १८ ॥ चिच्छेद तद्धनुः सद्यो बाणैरुरगसन्निभैः । मुदं चक्रे सुराणां सा शङ्खनादं तथाकरोत् ॥ १९ ॥ विरथः परिघं गृह्य सर्वलोहमयं दृढम् । आजगाम रथोपस्थं कुपितो धूम्रलोचनः ॥ २० ॥ वाचा निर्भर्त्सयन्कालीं करालः कालसन्निभः । अद्यैव त्वां हनिष्यामि कुरूपे पिङ्गलोचने ॥ २१ ॥ इत्युक्त्वा सहसाऽऽगत्य परिघं क्षिपते यदा । हुङ्कारेणैव तं भस्म चकार तरसाम्बिका ॥ २२ ॥ दृष्ट्वा भस्मीकृतं दैत्यं सैनिका भयविह्वलाः । चक्रुः पलायनं सद्यो हा तातेत्यब्रुवन्पथि ॥ २३ ॥ देवास्तं निहतं दृष्ट्वा दानवं धूम्रलोचनम् । मुमुचुः पुष्पवृष्टिं ते मुदिता गगने स्थिताः ॥ २४ ॥ रणभूमिस्तदा राजन् दारुणा समपद्यत । निहतैर्दानवैरश्वैः खरैश्च वारणैस्तथा ॥ २५ ॥ गृध्राः काका वटाः श्येना वरफा जम्बुकास्तथा । ननृतुश्चुक्रुशुः प्रेतान्पतितान् रणभूमिषु ॥ २६ ॥ अम्बिका तद्‌रणस्थानं त्यक्त्वा दूरं स्थलान्तरे । गत्वा चकार चाप्युग्रं शङ्खनादं भयप्रदम् ॥ २७ ॥ तं श्रुत्वा दरशब्दं तु शुम्भः सद्मनि संस्थितः । दृष्ट्वाथ दानवान्भग्नानागतान् रुधिरोक्षितान् ॥ २८ ॥ छिन्नपादकराक्षांश्च मञ्चकारोपितानपि । भग्नपृष्ठकटिग्रीवान्क्रन्दमानाननेकशः ॥ २९ ॥ वीक्ष्य शुम्भो निशुम्भश्च क्व गतो धूम्रलोचनः । कथं भग्नाः समायाता नानीता किं वरानना ॥ ३० ॥ सैन्यं कुत्र गतं मन्दाः कथयन्तु यथोचितम् । कस्यायं शङ्खनादोऽद्य श्रूयते भयवर्धनः ॥ ३१ ॥ गणा ऊचुः बलञ्च पातितं सर्वं निहतो धूम्रलोचनः । कृतं कालिकया कर्म रणभूमावमानुषम् ॥ ३२ ॥ शङ्खनादोऽम्बिकायास्तु गगनं व्याप्य राजते । हर्षदः सुरसङ्घानां दानवानाञ्च शोककृत् ॥ ३३ ॥ यदा निपातिताः सर्वे तेन केसरिणा विभो । रथा भग्ना हयाश्चैव बाणपातैर्विनाशिताः ॥ ३४ ॥ गगनस्थाः सुराश्चक्रुः पुष्पवृष्टिं मुदान्विताः । दृष्ट्वा भग्नं बलं सर्वं पातितं धूम्रलोचनम् ॥ ३५ ॥ निश्चयस्तु कृतोऽस्माभिर्जयो नैव भवेदिति । विचारं कुरु राजेन्द्र मन्त्रिभिर्मन्त्रवित्तमैः ॥ ३६ ॥ विस्मयोऽयं महाराज यदेका जगदम्बिका । भवद्‌भिः सह युद्धाय संस्थिता सैन्यवर्जिता ॥ ३७ ॥ निर्भयैकाकिनी बाला सिंहारूढा मदोत्कटा । चित्रमेतन्महाराज भासतेऽद्‌भुतमञ्जसा ॥ ३८ ॥ सन्धिर्वा विग्रहो वाद्य स्थानं निर्याणमेव च । मन्त्रयित्वा महाराज कुरु कार्यं यथारुचि ॥ ३९ ॥ तत्सन्निधौ बलं नास्ति तथापि शत्रुतापन । पार्ष्णिग्राहा सुराः सर्वे भविष्यन्ति किलापदि ॥ ४० ॥ समये तत्समीपस्थौ ज्ञातौ च हरिशङ्करौ । लोकपालाः समीपेऽद्य वर्तन्ते गगने स्थिताः ॥ ४१ ॥ रक्षोगणाश्च गन्धर्वाः किन्नरा मानुषास्तथा । तत्सहायाश्च मन्तव्याः समये सुरतापन ॥ ४२ ॥ अस्माकं मतिमानेन ज्ञायते सर्वथेदृशम् । अम्बिकायाः सहायाशा तत्कार्याशा न काचन ॥ ४३ ॥ एका नाशयितुं शक्ता जगत्सर्वं चराचरम् । का कथा दानवानां तु सर्वेषामिति निश्चयः ॥ ४४ ॥ इति ज्ञात्वा महाभाग यथारुचि तथा कुरु । हितं सत्यं मितं वाक्यं वक्तव्यमनुयायिभिः ॥ ४५ ॥ व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां शुम्भः परबलार्दनः । कनीयांसं समानीय पप्रच्छ रहसि स्थितः ॥ ४६ ॥ भ्रातः कालिकयाद्यैव निहतो धूम्रलोचनः । बलञ्च शातितं सर्वं गणा भग्नाः समागताः ॥ ४७ ॥ अम्बिका शङ्खनादं वै करोति मदगर्विता । ज्ञानिनां चैव दुर्ज्ञेया गतिः कालस्य सर्वथा ॥ ४८ ॥ तृणं वज्रायते नूनं वज्रं चैव तृणायते । बलवान्बलहीनः स्याद्दैवस्य गतिरीदृशी ॥ ४९ ॥ पृच्छामि त्वां महाभाग किं कर्तव्यमितः परम् । अभोग्या चाम्बिका नूनं कारणादत्र चागता ॥ ५० ॥ युक्तं पलायनं वीर युद्धं वा वद सत्वरम् । लघुं ज्येष्ठं विजानामि त्वामहं कार्यसङ्कटे ॥ ५१ ॥ निशुम्भ उवाच न वा पलायनं युक्तं न दुर्गग्रहणं तथा । युद्धमेव परं श्रेयः सर्वथैवानयानघ ॥ ५२ ॥ ससैन्योऽहं गमिष्यामि रणे तु प्रवराश्रितः । हत्वा तामागमिष्यामि तरसा त्वबलामिमाम् ॥ ५३ ॥ अथवा बलवद्दैवादन्यथा चेद्‌भविष्यति । मृते मयि त्वया कार्यं विमृश्य च पुनः पुनः ॥ ५४ ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा शुम्भः प्रोवाच चानुजम् । तिष्ठ त्वं चण्डमुण्डौ द्वौ गच्छेतां बलसंयुतौ ॥ ५५ ॥ शशकग्रहणायात्र न युक्तं गजमोचनम् । चण्डमुण्डौ महावीरौ तां हन्तुं सर्वथा क्षमौ ॥ ५६ ॥ इत्युक्त्वा भ्रातरं शुम्भः सम्भाष्य च महाबलौ । उवाच वचनं राजा चण्डमुण्डौ पुरःस्थितौ ॥ ५७ ॥ गच्छतं चण्डमुण्डौ द्वौ स्वसैन्यपरिवारितौ । हन्तुं तामबलां शीघ्रं निर्लज्जां मदगर्विताम् ॥ ५८ ॥ गृहीत्वाथ निहत्याजौ कालिकां पिङ्गलोचनाम् । आगम्यतां महाभागौ कृत्वा कार्यं महत्तरम् ॥ ५९ ॥ सा नायाति गृहीतापि गर्विता चाम्बिका यदि । तदा बाणैर्महातीक्ष्णैर्हन्तव्याहवमण्डिता ॥ ६० ॥

vyāsa uvāca ityuktvā virarāmāsau vacanaṃ dhūmralocanaḥ | pratyuvāca tadā kālī prahasya lalitaṃ vacaḥ || 1 || vidūṣako'si jālma tvaṃ śailūṣa iva bhāṣase | vṛthā manorathāṃścitte karoṣi madhuraṃ vadan || 2 || balavānbalasaṃyuktaḥ preṣito'si durātmanā | kuru yuddhaṃ vṛthā vādaṃ muñca mūḍhamate'dhunā || 3 || hatvā śumbhaṃ niśumbhañca tvadanyānvā balādhikān | devī kruddhā śarāghātairvrajiṣyati nijālayam || 4 || kvāsau mandamatiḥ śumbhaḥ kva vā viśvavimohinī | ayuktaḥ khalu saṃsāre vivāhavidhiretayoḥ || 5 || siṃhī kiṃ tvatikāmārtā jambukaṃ kurute patim | kariṇī gardabhaṃ vāpi gavayaṃ surabhiḥ kimu || 6 || gaccha śumbhaṃ niśumbhaṃ ca vada satyaṃ vaco mama | kuru yuddhaṃ na cedyāhi pātālaṃ tarasādhunā || 7 || vyāsa uvāca kālikāyāvacaḥ śrutvā sa daityo dhūmralocanaḥ | tāmuvāca mahābhāga krodhasaṃraktalocanaḥ || 8 || durdarśe tvāṃ nihatyājau siṃhañca madagarvitam | gṛhītvaināṃ gamiṣyāmi rājānaṃ pratyahaṃ kila || 9 || rasabhaṅgabhayātkāli bibhemi tviha sāmpratam | nocettvāṃ niśitairbāṇairhanmyadya kalahapriye || 10 || kālikovāca kiṃ vikatthasi mandātmannāyaṃ dharmo dhanuṣmatām | svaśaktyā muñca viśikhāngantāsi yamasaṃsadi || 11 || vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ daityaḥ saṃgṛhya kārmukaṃ dṛḍham | kālikāṃ tāṃ śarāsārairvavarṣātiśilāśitaiḥ || 12 || devāstu prekṣakāstatra vimānavarasaṃsthitāḥ | tāṃ stuvanto jayetyūcurdevīṃ śakrapurogamāḥ || 13 || tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ pravṛttaṃ cātidāruṇam | bāṇakhaḍgagadāśaktimusalādibhirutkaṭam || 14 || kālikā bāṇapātaistu hatvā pūrvaṃ kharānatha | babhañja tad‌rathaṃ vyūḍhaṃ jahāsa ca muhurmuhuḥ || 15 || sa cānyaṃ rathamārūḍhaḥ kopena prajvalanniva | bāṇavṛṣṭiṃ cakārogrāṃ kālikopari bhārata || 16 || sāpi ciccheda tarasā tasya bāṇānasaṅgatān | mumocānyānugravegāndānavopari kālikā || 17 || tairbāṇairnihatāstasya pārṣṇigrāhā sahasraśaḥ | babhañja ca rathaṃ vegātsūtaṃ hatvā kharānapi || 18 || ciccheda taddhanuḥ sadyo bāṇairuragasannibhaiḥ | mudaṃ cakre surāṇāṃ sā śaṅkhanādaṃ tathākarot || 19 || virathaḥ parighaṃ gṛhya sarvalohamayaṃ dṛḍham | ājagāma rathopasthaṃ kupito dhūmralocanaḥ || 20 || vācā nirbhartsayankālīṃ karālaḥ kālasannibhaḥ | adyaiva tvāṃ haniṣyāmi kurūpe piṅgalocane || 21 || ityuktvā sahasā''gatya parighaṃ kṣipate yadā | huṅkāreṇaiva taṃ bhasma cakāra tarasāmbikā || 22 || dṛṣṭvā bhasmīkṛtaṃ daityaṃ sainikā bhayavihvalāḥ | cakruḥ palāyanaṃ sadyo hā tātetyabruvanpathi || 23 || devāstaṃ nihataṃ dṛṣṭvā dānavaṃ dhūmralocanam | mumucuḥ puṣpavṛṣṭiṃ te muditā gagane sthitāḥ || 24 || raṇabhūmistadā rājan dāruṇā samapadyata | nihatairdānavairaśvaiḥ kharaiśca vāraṇaistathā || 25 || gṛdhrāḥ kākā vaṭāḥ śyenā varaphā jambukāstathā | nanṛtuścukruśuḥ pretānpatitān raṇabhūmiṣu || 26 || ambikā tad‌raṇasthānaṃ tyaktvā dūraṃ sthalāntare | gatvā cakāra cāpyugraṃ śaṅkhanādaṃ bhayapradam || 27 || taṃ śrutvā daraśabdaṃ tu śumbhaḥ sadmani saṃsthitaḥ | dṛṣṭvātha dānavānbhagnānāgatān rudhirokṣitān || 28 || chinnapādakarākṣāṃśca mañcakāropitānapi | bhagnapṛṣṭhakaṭigrīvānkrandamānānanekaśaḥ || 29 || vīkṣya śumbho niśumbhaśca kva gato dhūmralocanaḥ | kathaṃ bhagnāḥ samāyātā nānītā kiṃ varānanā || 30 || sainyaṃ kutra gataṃ mandāḥ kathayantu yathocitam | kasyāyaṃ śaṅkhanādo'dya śrūyate bhayavardhanaḥ || 31 || gaṇā ūcuḥ balañca pātitaṃ sarvaṃ nihato dhūmralocanaḥ | kṛtaṃ kālikayā karma raṇabhūmāvamānuṣam || 32 || śaṅkhanādo'mbikāyāstu gaganaṃ vyāpya rājate | harṣadaḥ surasaṅghānāṃ dānavānāñca śokakṛt || 33 || yadā nipātitāḥ sarve tena kesariṇā vibho | rathā bhagnā hayāścaiva bāṇapātairvināśitāḥ || 34 || gaganasthāḥ surāścakruḥ puṣpavṛṣṭiṃ mudānvitāḥ | dṛṣṭvā bhagnaṃ balaṃ sarvaṃ pātitaṃ dhūmralocanam || 35 || niścayastu kṛto'smābhirjayo naiva bhavediti | vicāraṃ kuru rājendra mantribhirmantravittamaiḥ || 36 || vismayo'yaṃ mahārāja yadekā jagadambikā | bhavad‌bhiḥ saha yuddhāya saṃsthitā sainyavarjitā || 37 || nirbhayaikākinī bālā siṃhārūḍhā madotkaṭā | citrametanmahārāja bhāsate'd‌bhutamañjasā || 38 || sandhirvā vigraho vādya sthānaṃ niryāṇameva ca | mantrayitvā mahārāja kuru kāryaṃ yathāruci || 39 || tatsannidhau balaṃ nāsti tathāpi śatrutāpana | pārṣṇigrāhā surāḥ sarve bhaviṣyanti kilāpadi || 40 || samaye tatsamīpasthau jñātau ca hariśaṅkarau | lokapālāḥ samīpe'dya vartante gagane sthitāḥ || 41 || rakṣogaṇāśca gandharvāḥ kinnarā mānuṣāstathā | tatsahāyāśca mantavyāḥ samaye suratāpana || 42 || asmākaṃ matimānena jñāyate sarvathedṛśam | ambikāyāḥ sahāyāśā tatkāryāśā na kācana || 43 || ekā nāśayituṃ śaktā jagatsarvaṃ carācaram | kā kathā dānavānāṃ tu sarveṣāmiti niścayaḥ || 44 || iti jñātvā mahābhāga yathāruci tathā kuru | hitaṃ satyaṃ mitaṃ vākyaṃ vaktavyamanuyāyibhiḥ || 45 || vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ śumbhaḥ parabalārdanaḥ | kanīyāṃsaṃ samānīya papraccha rahasi sthitaḥ || 46 || bhrātaḥ kālikayādyaiva nihato dhūmralocanaḥ | balañca śātitaṃ sarvaṃ gaṇā bhagnāḥ samāgatāḥ || 47 || ambikā śaṅkhanādaṃ vai karoti madagarvitā | jñānināṃ caiva durjñeyā gatiḥ kālasya sarvathā || 48 || tṛṇaṃ vajrāyate nūnaṃ vajraṃ caiva tṛṇāyate | balavānbalahīnaḥ syāddaivasya gatirīdṛśī || 49 || pṛcchāmi tvāṃ mahābhāga kiṃ kartavyamitaḥ param | abhogyā cāmbikā nūnaṃ kāraṇādatra cāgatā || 50 || yuktaṃ palāyanaṃ vīra yuddhaṃ vā vada satvaram | laghuṃ jyeṣṭhaṃ vijānāmi tvāmahaṃ kāryasaṅkaṭe || 51 || niśumbha uvāca na vā palāyanaṃ yuktaṃ na durgagrahaṇaṃ tathā | yuddhameva paraṃ śreyaḥ sarvathaivānayānagha || 52 || sasainyo'haṃ gamiṣyāmi raṇe tu pravarāśritaḥ | hatvā tāmāgamiṣyāmi tarasā tvabalāmimām || 53 || athavā balavaddaivādanyathā ced‌bhaviṣyati | mṛte mayi tvayā kāryaṃ vimṛśya ca punaḥ punaḥ || 54 || iti tasya vacaḥ śrutvā śumbhaḥ provāca cānujam | tiṣṭha tvaṃ caṇḍamuṇḍau dvau gacchetāṃ balasaṃyutau || 55 || śaśakagrahaṇāyātra na yuktaṃ gajamocanam | caṇḍamuṇḍau mahāvīrau tāṃ hantuṃ sarvathā kṣamau || 56 || ityuktvā bhrātaraṃ śumbhaḥ sambhāṣya ca mahābalau | uvāca vacanaṃ rājā caṇḍamuṇḍau puraḥsthitau || 57 || gacchataṃ caṇḍamuṇḍau dvau svasainyaparivāritau | hantuṃ tāmabalāṃ śīghraṃ nirlajjāṃ madagarvitām || 58 || gṛhītvātha nihatyājau kālikāṃ piṅgalocanām | āgamyatāṃ mahābhāgau kṛtvā kāryaṃ mahattaram || 59 || sā nāyāti gṛhītāpi garvitā cāmbikā yadi | tadā bāṇairmahātīkṣṇairhantavyāhavamaṇḍitā || 60 ||