Chapter 9

व्यास उवाच कुर्वंस्तीर्थविधिं तत्र हिरण्यकशिपोः सुतः । न्यग्रोधं सुमहच्छायमपश्यत्पुरतस्तदा ॥ १ ॥ ददर्श बाणानपरान्नानाजातीयकांस्तदा । गृध्रपक्षयुतांस्तीव्राच्छिलाधौतान्महोज्वलान् ॥ २ ॥ चिन्तयामास मनसा कस्येमे विशिखास्त्विह । ऋषीणामाश्रमे पुण्ये तीर्थे परमपावने ॥ ३ ॥ एवं चिन्तयतानेन कृष्णाजिनधरौ मुनी । समुन्नतजटाभारौ दृष्टौ धर्मसुतौ तदा ॥ ४ ॥ तयोरग्रे धृते शुभ्रे धनुषी लक्षणान्विते । शार्ङ्गमाजगवञ्चैव तथाक्षय्यौ महेषुधी ॥ ५ ॥ ध्यानस्थौ तौ महाभागौ नरनारायणावृषी । दृष्ट्वा धर्मसुतौ तत्र दैत्यानामधिपस्तदा ॥ ६ ॥ क्रोधरक्तेक्षणस्तौ तु प्रोवाचासुरपालकः । किं भवद्‌भ्यां समारब्धो दम्भो धर्मविनाशनः ॥ ७ ॥ न श्रुतं नैव दृष्टं हि संसारेऽस्मिन्कदापि हि । तपसश्चरणं तीव्रं तथा चापस्य धारणम् ॥ ८ ॥ विरोधोऽयं युगे चाद्ये कथं युक्तं कलिप्रियम् । ब्राह्मणस्य तपो युक्तं तत्र किं चापधारणम् ॥ ९ ॥ क्व जटाधारणं देहे क्वेषुधी च विडम्बनौ । धर्मस्याचरणं युक्तं युवयोर्दिव्यभावयोः ॥ १० ॥ व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा नरः प्रोवाच भारत । का ते चिन्तात्र दैत्येन्द्र वृथा तपसि चावयोः ॥ ११ ॥ सामर्थ्ये सति यत्कुर्यात्तत्संपद्येत तस्य हि । आवां कार्यद्वये मन्द समर्थौ लोकविश्रुतौ ॥ १२ ॥ युद्धे तपसि सामर्थ्यं त्वं पुनः किं करिष्यसि । गच्छ मार्गे यथाकामं कस्मादत्र विकत्थसे ॥ १३ ॥ ब्रह्मतेजो दुराराध्यं न त्वं वेद विमोहितः । विप्रचर्चा न कर्तव्या प्राणिभिः सुखमीप्सुभिः ॥ १४ ॥ प्रह्लाद उवाच तापसौ मन्दबुद्धी स्थो मृषा वां गर्वमोहितौ । मयि तिष्ठति दैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके ॥ १५ ॥ न युक्तमेतत्तीर्थेऽस्मिन्नधर्माचरणं पुनः । का शक्तिस्तव युद्धेऽस्ति दर्शयाद्य तपोधन ॥ १६ ॥ व्यास उवाच तदाकर्ण्य वचस्तस्य नरस्तं प्रत्युवाच ह । युद्धस्वाद्य मया सार्धं यदि ते मतिरीदृशी ॥ १७ ॥ अद्य ते स्फोटयिष्यामि मूर्धानमसुराधम । ( युद्धे श्रद्धा न ते पश्चाद्‌भविष्यति कदाचन ।) ॥ व्यास उवाच तन्निशम्य वचस्तस्य दैत्येन्द्रः कुपितस्तदा ॥ १८ ॥ प्रह्लादो बलवानत्र प्रतिज्ञामारुरोह सः । येन केनाप्युपायेन जेष्यामि तावुभावपि ॥ १९ ॥ नरनारायणौ दान्तावृषी तपिसमन्वितौ । व्यास उवाच इत्युक्त्वा वचनं दैत्यः प्रतिगृह्य शरासनम् ॥ २० ॥ आकृष्य तरसा चापं ज्याशब्दञ्च चकार ह । नरोऽपि धनुरादाय शरांस्तीव्राञ्छिलाशितान् ॥ २१ ॥ मुमोच बहुशः कोधात्प्रह्लादोपरि पार्थिव ॥ २२ ॥ तान्दैत्यराजस्तपनीयपुङ्खै- श्चिच्छेद बाणैस्तरसा समेत्य । समीक्ष्य छिन्नांश्च नरः स्वसृष्टा- नन्यान्मुमोचाशु रुषान्वितो वै ॥ २३ ॥ दैत्याथिपस्तानपि तीव्रवेगै- श्छित्त्वा जघानोरसि तं मुनीन्द्रम् । नरोऽपि तं पञ्चभिराशुगैश्च कुद्धोऽहनद्दैत्यपतिं बाहुदेशे ॥ २४ ॥ सेन्द्राः सुरास्तत्र तयोर्हि युद्धं द्रष्टुं विमानैर्गगनस्थिताश्च । नरस्य वीर्यं युधि संस्थितस्य ते तुष्टुवुर्दैत्यपतेश्च भूयः ॥ २५ ॥ ववर्ष दैत्याधिप आत्तचापः शिलीमुखानम्बुधरो यथापः । आदाय शार्ङ्ग धनुरप्रमेयं मुमोच बाणाञ्छितहेमपुङ्खान् ॥ २६ ॥ बभूव युद्धं तुमुलं तयोस्तु जयैषिणोः पार्थिव देवदैत्ययोः । ववर्षुराकाशपथे स्थितास्ते पुष्पाणि दिव्यानि प्रहृष्टचित्ताः ॥ २७ ॥ चुकोप दैत्याधिपतिर्हरौ स मुमोच बाणानतितीव्रवेगान् । चिच्छेद तान्धर्मसुतः सुतीक्ष्णै- र्धनुर्विमुक्तैर्विशिखैस्तदाऽऽशु ॥ २८ ॥ ततो नारायणं बाणैः प्रह्लादश्चातिकर्षितैः । ववर्ष सुस्थितं वीरं धर्मपुत्रं सनातनम् । नारायणोऽपि तं वेगान्मुक्तैर्बाणैः शिलाशितैः ॥ २९ ॥ तुतोदातीव पुरतो दैत्यानामधिपं स्थितम् । सन्निपातोऽम्बरे तत्र दिदृक्षूणां बभूव ह ॥ ३० ॥ देवानां दानवानाञ्च कुर्वतां जयघोषणम् । उभयोः शरवर्षेण छादिते गगने तदा ॥ ३१ ॥ दिवापि रात्रिसदृशं बभूव तिमिरं महत् । ऊचुः परस्परं देवा दैत्याश्चातीव विस्मिताः ॥ ३२ ॥ अदृष्टपूर्वं युद्धं वै वर्ततेऽद्य सुदारुणम् । देवर्षयोऽथ गन्धर्वा यक्षकिन्नरपन्नगाः ॥ ३३ ॥ विद्याधराश्चारणाश्च विस्मयं परमं ययुः । नारदः पर्वतश्चैव प्रेक्षणार्थं स्थितौ मुनी ॥ ३४ ॥ नारदः पर्वतं प्राह नेदृशं चाभवत्पुरा । तारकासुरयुद्धञ्च तथा वृत्रासुरस्य च ॥ ३५ ॥ मधुकैटभयोर्युद्धं हरिणा चेदृशं कृतम् । प्रह्लादः प्रबलः शूरो यस्मान्नारायणेन च ॥ ३६ ॥ करोति सदृशं युद्धं सिद्धेनाद्‌भुतकर्मणा । व्यास उवाच दिने दिने तथा रात्रौ कृत्वा कृत्वा पुनः पुनः ॥ ३७ ॥ चक्रतुः परमं युद्धं तौ तदा दैत्यतापसौ । नारायणस्तु चिच्छेद प्रह्लादस्य शरासनम् ॥ ३८ ॥ तरसैकेन बाणेन स चान्यद्धनुराददे । नारायणस्तु तरसा मुक्त्वान्यञ्च शिलीमुखम् ॥ ३९ ॥ तदैव मध्यतश्चापं चिच्छेद लघुहस्तकः । छिन्नं छिन्नं पुनर्दैत्यो धनुरन्यत्समाददे ॥ ४० ॥ नारायणस्तु चिच्छेद विशिखैराशु कोपितः । छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रः परिघं तु समाददे ॥ ४१ ॥ जघान धर्मजं तूर्णं बाह्वोर्मध्येऽतिकोपनः । तमायान्तं स बलवान्मार्गणैर्नवभिर्मुनिः ॥ ४२ ॥ चिच्छेद परिघं घोरं दशभिस्तमताडयत् । गदामादाय दैत्येन्द्रः सर्वायसमयीं दृढाम् ॥ ४३ ॥ जानुदेशे जघानाशु देवं नारायणं रुषा । गदया चापि गिरिवत्संस्थितः स्थिरमानसः ॥ ४४ ॥ धर्मपुत्रोऽतिबलवान्मुमोचाशु शिलीमुखान् । गदां चिच्छेद भगवांस्तदा दैत्यपतेर्दृढाम् ॥ ४५ ॥ विस्मयं परमं जग्मुः प्रेक्षका गगने स्थिताः । स तु शक्तिं समादाय प्रह्लादः परवीरहा ॥ ४६ ॥ चिक्षेप तरसा क्रुद्धो बलान्नारायणोरसि । तामापतन्तीं संवीक्ष्य बाणेनैकेन लीलया ॥ ४७ ॥ सप्तधा कृतवानाशु सप्तभिस्तं जघान ह । दिव्यवर्षशतं चैव तद्युद्धं परमं तयोः ॥ ४८ ॥ जातं विस्मयदं राजन् सर्वेषां तत्र चाश्रमे । तदाऽऽजगाम तरसा पीतवासाश्चतुर्भुजः ॥ ४९ ॥ प्रह्लादस्याश्रमं तत्र जगाम च गदाधरः । चतुर्भुजो रमाकान्तो रथाङ्गदरपद्मभृत् ॥ ५० ॥ दृष्ट्वा तमागतं तत्र हिरण्यकशिपोः सुतः । प्रणम्य परया भक्त्या प्राञ्जलिः प्रत्युवाच ह ॥ ५१ ॥ प्रह्लाद उवाच देवदेव जगनाथ भक्तवत्सल माधव । कथं न जितवानाजावहमेतौ तपस्विनौ । संग्रामस्तु मया देव कृतः पूर्णं शतं समाः ॥ ५२ ॥ सुराणां न जितौ कस्मादिति मे विस्मयो महान् । विष्णुरुवाच सिद्धाविमौ मदंशौ च विस्मयः कोऽत्र मारिष ॥ ५३ ॥ तापसौ न जितात्मानौ नरनारायणौ जितौ । गच्छ त्वं वितलं राजन् कुरु भक्तिं ममाचलाम् ॥ ५४ ॥ नाभ्यां कुरु विरोधं त्वं तापसाभ्यां महामते । व्यास उवाच इत्याज्ञप्तो दैत्यराजो निर्ययावसुरैः सह ॥ ५५ ॥ नरनारायणौ भूयस्तपोयुक्तौ बभूवतुः ॥ ५६ ॥

vyāsa uvāca kurvaṃstīrthavidhiṃ tatra hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ | nyagrodhaṃ sumahacchāyamapaśyatpuratastadā || 1 || dadarśa bāṇānaparānnānājātīyakāṃstadā | gṛdhrapakṣayutāṃstīvrācchilādhautānmahojvalān || 2 || cintayāmāsa manasā kasyeme viśikhāstviha | ṛṣīṇāmāśrame puṇye tīrthe paramapāvane || 3 || evaṃ cintayatānena kṛṣṇājinadharau munī | samunnatajaṭābhārau dṛṣṭau dharmasutau tadā || 4 || tayoragre dhṛte śubhre dhanuṣī lakṣaṇānvite | śārṅgamājagavañcaiva tathākṣayyau maheṣudhī || 5 || dhyānasthau tau mahābhāgau naranārāyaṇāvṛṣī | dṛṣṭvā dharmasutau tatra daityānāmadhipastadā || 6 || krodharaktekṣaṇastau tu provācāsurapālakaḥ | kiṃ bhavad‌bhyāṃ samārabdho dambho dharmavināśanaḥ || 7 || na śrutaṃ naiva dṛṣṭaṃ hi saṃsāre'sminkadāpi hi | tapasaścaraṇaṃ tīvraṃ tathā cāpasya dhāraṇam || 8 || virodho'yaṃ yuge cādye kathaṃ yuktaṃ kalipriyam | brāhmaṇasya tapo yuktaṃ tatra kiṃ cāpadhāraṇam || 9 || kva jaṭādhāraṇaṃ dehe kveṣudhī ca viḍambanau | dharmasyācaraṇaṃ yuktaṃ yuvayordivyabhāvayoḥ || 10 || vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā naraḥ provāca bhārata | kā te cintātra daityendra vṛthā tapasi cāvayoḥ || 11 || sāmarthye sati yatkuryāttatsaṃpadyeta tasya hi | āvāṃ kāryadvaye manda samarthau lokaviśrutau || 12 || yuddhe tapasi sāmarthyaṃ tvaṃ punaḥ kiṃ kariṣyasi | gaccha mārge yathākāmaṃ kasmādatra vikatthase || 13 || brahmatejo durārādhyaṃ na tvaṃ veda vimohitaḥ | vipracarcā na kartavyā prāṇibhiḥ sukhamīpsubhiḥ || 14 || prahlāda uvāca tāpasau mandabuddhī stho mṛṣā vāṃ garvamohitau | mayi tiṣṭhati daityendre dharmasetupravartake || 15 || na yuktametattīrthe'sminnadharmācaraṇaṃ punaḥ | kā śaktistava yuddhe'sti darśayādya tapodhana || 16 || vyāsa uvāca tadākarṇya vacastasya narastaṃ pratyuvāca ha | yuddhasvādya mayā sārdhaṃ yadi te matirīdṛśī || 17 || adya te sphoṭayiṣyāmi mūrdhānamasurādhama | ( yuddhe śraddhā na te paścād‌bhaviṣyati kadācana |) || vyāsa uvāca tanniśamya vacastasya daityendraḥ kupitastadā || 18 || prahlādo balavānatra pratijñāmāruroha saḥ | yena kenāpyupāyena jeṣyāmi tāvubhāvapi || 19 || naranārāyaṇau dāntāvṛṣī tapisamanvitau | vyāsa uvāca ityuktvā vacanaṃ daityaḥ pratigṛhya śarāsanam || 20 || ākṛṣya tarasā cāpaṃ jyāśabdañca cakāra ha | naro'pi dhanurādāya śarāṃstīvrāñchilāśitān || 21 || mumoca bahuśaḥ kodhātprahlādopari pārthiva || 22 || tāndaityarājastapanīyapuṅkhai- ściccheda bāṇaistarasā sametya | samīkṣya chinnāṃśca naraḥ svasṛṣṭā- nanyānmumocāśu ruṣānvito vai || 23 || daityāthipastānapi tīvravegai- śchittvā jaghānorasi taṃ munīndram | naro'pi taṃ pañcabhirāśugaiśca kuddho'hanaddaityapatiṃ bāhudeśe || 24 || sendrāḥ surāstatra tayorhi yuddhaṃ draṣṭuṃ vimānairgaganasthitāśca | narasya vīryaṃ yudhi saṃsthitasya te tuṣṭuvurdaityapateśca bhūyaḥ || 25 || vavarṣa daityādhipa āttacāpaḥ śilīmukhānambudharo yathāpaḥ | ādāya śārṅga dhanuraprameyaṃ mumoca bāṇāñchitahemapuṅkhān || 26 || babhūva yuddhaṃ tumulaṃ tayostu jayaiṣiṇoḥ pārthiva devadaityayoḥ | vavarṣurākāśapathe sthitāste puṣpāṇi divyāni prahṛṣṭacittāḥ || 27 || cukopa daityādhipatirharau sa mumoca bāṇānatitīvravegān | ciccheda tāndharmasutaḥ sutīkṣṇai- rdhanurvimuktairviśikhaistadā''śu || 28 || tato nārāyaṇaṃ bāṇaiḥ prahlādaścātikarṣitaiḥ | vavarṣa susthitaṃ vīraṃ dharmaputraṃ sanātanam | nārāyaṇo'pi taṃ vegānmuktairbāṇaiḥ śilāśitaiḥ || 29 || tutodātīva purato daityānāmadhipaṃ sthitam | sannipāto'mbare tatra didṛkṣūṇāṃ babhūva ha || 30 || devānāṃ dānavānāñca kurvatāṃ jayaghoṣaṇam | ubhayoḥ śaravarṣeṇa chādite gagane tadā || 31 || divāpi rātrisadṛśaṃ babhūva timiraṃ mahat | ūcuḥ parasparaṃ devā daityāścātīva vismitāḥ || 32 || adṛṣṭapūrvaṃ yuddhaṃ vai vartate'dya sudāruṇam | devarṣayo'tha gandharvā yakṣakinnarapannagāḥ || 33 || vidyādharāścāraṇāśca vismayaṃ paramaṃ yayuḥ | nāradaḥ parvataścaiva prekṣaṇārthaṃ sthitau munī || 34 || nāradaḥ parvataṃ prāha nedṛśaṃ cābhavatpurā | tārakāsurayuddhañca tathā vṛtrāsurasya ca || 35 || madhukaiṭabhayoryuddhaṃ hariṇā cedṛśaṃ kṛtam | prahlādaḥ prabalaḥ śūro yasmānnārāyaṇena ca || 36 || karoti sadṛśaṃ yuddhaṃ siddhenād‌bhutakarmaṇā | vyāsa uvāca dine dine tathā rātrau kṛtvā kṛtvā punaḥ punaḥ || 37 || cakratuḥ paramaṃ yuddhaṃ tau tadā daityatāpasau | nārāyaṇastu ciccheda prahlādasya śarāsanam || 38 || tarasaikena bāṇena sa cānyaddhanurādade | nārāyaṇastu tarasā muktvānyañca śilīmukham || 39 || tadaiva madhyataścāpaṃ ciccheda laghuhastakaḥ | chinnaṃ chinnaṃ punardaityo dhanuranyatsamādade || 40 || nārāyaṇastu ciccheda viśikhairāśu kopitaḥ | chinne dhanuṣi daityendraḥ parighaṃ tu samādade || 41 || jaghāna dharmajaṃ tūrṇaṃ bāhvormadhye'tikopanaḥ | tamāyāntaṃ sa balavānmārgaṇairnavabhirmuniḥ || 42 || ciccheda parighaṃ ghoraṃ daśabhistamatāḍayat | gadāmādāya daityendraḥ sarvāyasamayīṃ dṛḍhām || 43 || jānudeśe jaghānāśu devaṃ nārāyaṇaṃ ruṣā | gadayā cāpi girivatsaṃsthitaḥ sthiramānasaḥ || 44 || dharmaputro'tibalavānmumocāśu śilīmukhān | gadāṃ ciccheda bhagavāṃstadā daityapaterdṛḍhām || 45 || vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ prekṣakā gagane sthitāḥ | sa tu śaktiṃ samādāya prahlādaḥ paravīrahā || 46 || cikṣepa tarasā kruddho balānnārāyaṇorasi | tāmāpatantīṃ saṃvīkṣya bāṇenaikena līlayā || 47 || saptadhā kṛtavānāśu saptabhistaṃ jaghāna ha | divyavarṣaśataṃ caiva tadyuddhaṃ paramaṃ tayoḥ || 48 || jātaṃ vismayadaṃ rājan sarveṣāṃ tatra cāśrame | tadā''jagāma tarasā pītavāsāścaturbhujaḥ || 49 || prahlādasyāśramaṃ tatra jagāma ca gadādharaḥ | caturbhujo ramākānto rathāṅgadarapadmabhṛt || 50 || dṛṣṭvā tamāgataṃ tatra hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ | praṇamya parayā bhaktyā prāñjaliḥ pratyuvāca ha || 51 || prahlāda uvāca devadeva jaganātha bhaktavatsala mādhava | kathaṃ na jitavānājāvahametau tapasvinau | saṃgrāmastu mayā deva kṛtaḥ pūrṇaṃ śataṃ samāḥ || 52 || surāṇāṃ na jitau kasmāditi me vismayo mahān | viṣṇuruvāca siddhāvimau madaṃśau ca vismayaḥ ko'tra māriṣa || 53 || tāpasau na jitātmānau naranārāyaṇau jitau | gaccha tvaṃ vitalaṃ rājan kuru bhaktiṃ mamācalām || 54 || nābhyāṃ kuru virodhaṃ tvaṃ tāpasābhyāṃ mahāmate | vyāsa uvāca ityājñapto daityarājo niryayāvasuraiḥ saha || 55 || naranārāyaṇau bhūyastapoyuktau babhūvatuḥ || 56 ||