Chapter 17

श्रीनारायण उवाच अथर्षिमण्डलादूर्ध्वं योजनानां प्रमाणतः । लक्षैस्त्रयोदशमितैः परमं वैष्णवं पदम् ॥ १ ॥ महाभागवतः श्रीमान् वर्तते लोकवन्दितः । औत्तानपादिरिन्द्रेण वह्निना कश्यपेन च ॥ २ ॥ धर्मेण सह चैवास्ते समकालयुजा ध्रुवः । बहुमानं दक्षिणतः कुर्वद्‌भिः प्रेक्षकैः सदा ॥ ३ ॥ आजीव्यः कल्पजीविनामुपास्ते भगवत्पदम् । ज्योतिर्गणानां सर्वेषां ग्रहनक्षत्रभादिनाम् ॥ ४ ॥ कालेनानिमिषेणायं भ्राम्यतां व्यक्तरंहसा । अवष्टम्भस्थाणुरिव विहितश्चेश्वरेण सः ॥ ५ ॥ भासते भासयन्भासा स्वीयया देवपूजितः । मेढिस्तम्भे यथा युक्ताः पशवः कर्षणार्थकाः ॥ ६ ॥ मण्डलानि चरन्तीमे सवनत्रितयेन च । एवं ग्रहादयः सर्वे भगणाद्या यथाक्रमम् ॥ ७ ॥ अन्तर्बहिर्विभागेन कालचक्रे नियोजिताः । ध्रुवमेवावलम्ब्याशु वायुनोदीरिताश्च ते ॥ ८ ॥ आकल्पान्तं च क्रमन्ति खे श्येनाद्याः खगा इव । कर्मसारथयो वायुवशगाः सर्व एव ते ॥ ९ ॥ एवं ज्योतिर्गणाः सर्वे प्रकृतेः पुरुषस्य च । संयोगानुगृहीतास्ते भूमौ न निपतन्ति च ॥ १० ॥ ज्योतिश्चक्रं केचिदेतच्छिशुमारस्वरूपकम् । सोपयोगं भगवतो योगधारणकर्मणि ॥ ११ ॥ यस्यार्वाक्‌शिरसः कुण्डलीभूतवपुषो मुने । पुच्छाग्रे कल्पितो योऽयं ध्रुव उत्तानपादजः ॥ १२ ॥ लाङ्गूलेऽस्य च सम्प्रोक्तः प्रजापतिरकल्मषः । अग्निरिन्द्रश्च धर्मश्च तिष्ठन्ते सुरपूजिताः ॥ १३ ॥ धाता विधाता पुच्छान्ते कट्यां सप्तर्षयस्ततः । दक्षिणावर्तभोगेन कुण्डलाकारमीयुषः ॥ १४ ॥ उत्तरायणभानीह दक्षपार्श्वेऽर्पितानि च । दक्षिणायनभानीह सव्ये पार्श्वेऽर्पितानि च ॥ १५ ॥ कुण्डलाभोगवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरपि । समसंख्याश्चावयवा भवन्ति कजनन्दन ॥ १६ ॥ अजवीथी पृष्ठभागे आकाशसरिदौदरे । पुनर्वसुश्च पुष्यश्च श्रोण्यौ दक्षिणवामयोः ॥ १७ ॥ आर्द्राश्लेषे पश्चिमयोः पादयोर्दक्षवामयोः । अभिजिच्चोत्तराषाढा नासयोर्दक्षवामयोः ॥ १८ ॥ यथासंख्यं च देवर्षे श्रुतिश्च जलभं तथा । कल्पिते कल्पनाविद्‌‍भिर्नेत्रयोर्दक्षवामयोः ॥ १९ ॥ धनिष्ठा चैव मूलं च कर्णयोर्दक्षवामयोः । मघादीन्यष्टभानीह दक्षिणायनगानि च ॥ २० ॥ युञ्जीत वामपार्श्वीयवंक्रिषु क्रमतो मुने । तथैव मृगशीर्षादीन्युदग्भानि च यानि हि ॥ २१ ॥ दक्षपार्श्वे वंक्रिकेषु प्रातिलोम्येन योजयेत् । शततारा तथा ज्येष्ठा स्कन्धयोर्दक्षवामयोः ॥ २२ ॥ अगस्तिश्चोत्तरहनावधरायां हनौ यमः । मुखेष्वङ्गारकः प्रोक्तो मन्दः प्रोक्त उपस्थके ॥ २३ ॥ बृहस्पतिश्च ककुदि वक्षस्यर्को ग्रहाधिपः । नारायणश्च हृदये चन्द्रो मनसि तिष्ठति ॥ २४ ॥ स्तनयोरश्विनौ नाभ्यामुशनाः परिकीर्तितः । बुधः प्राणापानयोश्च गले राहुश्च केतवः ॥ २५ ॥ सर्वाङ्गेषु तथा रोमकूपे तारागणाः स्मृताः । एतद्‍भगवतो विष्णोः सर्वदेवमयं वपुः ॥ २६ ॥ सन्ध्यायां प्रत्यहं ध्यायेत्प्रयतो वाग्यतो मुनिः । निरीक्षमाणश्चोत्तिष्ठेन्मन्त्रेणानेन धीश्वरः ॥ २७ ॥ नमो ज्योतिर्लोकाय कालायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति ॥ २८ ॥ ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् । नमस्यतः स्मरतो वा त्रिकालं नश्येत तत्कालजमाशु पापम् ॥ २९ ॥

śrīnārāyaṇa uvāca atharṣimaṇḍalādūrdhvaṃ yojanānāṃ pramāṇataḥ | lakṣaistrayodaśamitaiḥ paramaṃ vaiṣṇavaṃ padam || 1 || mahābhāgavataḥ śrīmān vartate lokavanditaḥ | auttānapādirindreṇa vahninā kaśyapena ca || 2 || dharmeṇa saha caivāste samakālayujā dhruvaḥ | bahumānaṃ dakṣiṇataḥ kurvad‌bhiḥ prekṣakaiḥ sadā || 3 || ājīvyaḥ kalpajīvināmupāste bhagavatpadam | jyotirgaṇānāṃ sarveṣāṃ grahanakṣatrabhādinām || 4 || kālenānimiṣeṇāyaṃ bhrāmyatāṃ vyaktaraṃhasā | avaṣṭambhasthāṇuriva vihitaśceśvareṇa saḥ || 5 || bhāsate bhāsayanbhāsā svīyayā devapūjitaḥ | meḍhistambhe yathā yuktāḥ paśavaḥ karṣaṇārthakāḥ || 6 || maṇḍalāni carantīme savanatritayena ca | evaṃ grahādayaḥ sarve bhagaṇādyā yathākramam || 7 || antarbahirvibhāgena kālacakre niyojitāḥ | dhruvamevāvalambyāśu vāyunodīritāśca te || 8 || ākalpāntaṃ ca kramanti khe śyenādyāḥ khagā iva | karmasārathayo vāyuvaśagāḥ sarva eva te || 9 || evaṃ jyotirgaṇāḥ sarve prakṛteḥ puruṣasya ca | saṃyogānugṛhītāste bhūmau na nipatanti ca || 10 || jyotiścakraṃ kecidetacchiśumārasvarūpakam | sopayogaṃ bhagavato yogadhāraṇakarmaṇi || 11 || yasyārvāk‌śirasaḥ kuṇḍalībhūtavapuṣo mune | pucchāgre kalpito yo'yaṃ dhruva uttānapādajaḥ || 12 || lāṅgūle'sya ca samproktaḥ prajāpatirakalmaṣaḥ | agnirindraśca dharmaśca tiṣṭhante surapūjitāḥ || 13 || dhātā vidhātā pucchānte kaṭyāṃ saptarṣayastataḥ | dakṣiṇāvartabhogena kuṇḍalākāramīyuṣaḥ || 14 || uttarāyaṇabhānīha dakṣapārśve'rpitāni ca | dakṣiṇāyanabhānīha savye pārśve'rpitāni ca || 15 || kuṇḍalābhogaveśasya pārśvayorubhayorapi | samasaṃkhyāścāvayavā bhavanti kajanandana || 16 || ajavīthī pṛṣṭhabhāge ākāśasaridaudare | punarvasuśca puṣyaśca śroṇyau dakṣiṇavāmayoḥ || 17 || ārdrāśleṣe paścimayoḥ pādayordakṣavāmayoḥ | abhijiccottarāṣāḍhā nāsayordakṣavāmayoḥ || 18 || yathāsaṃkhyaṃ ca devarṣe śrutiśca jalabhaṃ tathā | kalpite kalpanāvid‌‍bhirnetrayordakṣavāmayoḥ || 19 || dhaniṣṭhā caiva mūlaṃ ca karṇayordakṣavāmayoḥ | maghādīnyaṣṭabhānīha dakṣiṇāyanagāni ca || 20 || yuñjīta vāmapārśvīyavaṃkriṣu kramato mune | tathaiva mṛgaśīrṣādīnyudagbhāni ca yāni hi || 21 || dakṣapārśve vaṃkrikeṣu prātilomyena yojayet | śatatārā tathā jyeṣṭhā skandhayordakṣavāmayoḥ || 22 || agastiścottarahanāvadharāyāṃ hanau yamaḥ | mukheṣvaṅgārakaḥ prokto mandaḥ prokta upasthake || 23 || bṛhaspatiśca kakudi vakṣasyarko grahādhipaḥ | nārāyaṇaśca hṛdaye candro manasi tiṣṭhati || 24 || stanayoraśvinau nābhyāmuśanāḥ parikīrtitaḥ | budhaḥ prāṇāpānayośca gale rāhuśca ketavaḥ || 25 || sarvāṅgeṣu tathā romakūpe tārāgaṇāḥ smṛtāḥ | etad‍bhagavato viṣṇoḥ sarvadevamayaṃ vapuḥ || 26 || sandhyāyāṃ pratyahaṃ dhyāyetprayato vāgyato muniḥ | nirīkṣamāṇaścottiṣṭhenmantreṇānena dhīśvaraḥ || 27 || namo jyotirlokāya kālāyānimiṣāṃ pataye mahāpuruṣāyābhidhīmahīti || 28 || graharkṣatārāmayamādhidaivikaṃ pāpāpahaṃ mantrakṛtāṃ trikālam | namasyataḥ smarato vā trikālaṃ naśyeta tatkālajamāśu pāpam || 29 ||