Chapter 22

व्यास उवाच - स तया नोद्यमानस्तु राजा पत्‍न्या पुनः पुनः । प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं ते सुनिर्घृणः ॥ १ ॥ नृशंसैरपि यत्कर्तुं न शक्यं तत्करोम्यहम् । यदि ते भ्राजते वाणी वक्तुमीदृक्सुनिष्ठुरम् ॥ २ ॥ एवमुक्त्वा ततो राजा गत्वा नगरमातुरः । अवतार्य तदा रङ्गे तां भार्यां नृपसत्तमः । बाष्पगद्‍गदकण्ठस्तु ततो वचनमब्रवीत् । भो भो नागरिकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम ॥ ४ ॥ कस्यचिद्यदि कार्यं स्याद्दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत्स्वं धारयाम्यहम् ॥ ५ ॥ तेऽब्रुवन्पण्डिताः कस्त्वं पत्‍नीं विक्रेतुमागतः । राजोवाच - किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः ॥ ६ ॥ राक्षसो वास्मि कठिनस्ततः पापं करोम्यहम् । व्यास उवाच - तं शब्दं सहसा श्रुत्वा कौशिको विप्ररूपधृक् ॥ ७ ॥ वृद्धरूपं समास्थाय हरिश्चन्द्रमभाषत । समर्पयस्व मे दासीमहं क्रेता धनप्रदः ॥ ८ ॥ अस्ति मे वित्तमतुलं सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात्प्रयच्छ मे ॥ ९ ॥ अहं गृह्णामि दासीं तु कति दास्यामि ते धनम् । एवमुक्ते तु विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः ॥ १० ॥ विदीर्णं तु मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् । विप्र उवाच - कर्मणश्च वयोरूपशीलानां तव योषितः ॥ ११ ॥ अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् । धर्मशास्त्रेषु यद्‌ दृष्टं स्त्रियो मौल्यं नरस्य च ॥ १२ ॥ द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणान्विता । कोटिमौल्यं सुवर्णस्य स्त्रियः पुंसस्तथार्बुदम् ॥ १३ ॥ इत्याकर्ण वचस्तस्य हरिश्चन्द्रो महीपतिः । दुःखेन महताऽऽविष्टो न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ॥ १४ ॥ ततः स विप्रो नृपतेः पुरतो वल्कलोपरि । धनं निधाय केशेषु धृत्वा राज्ञीमकर्षयत् ॥ १५ ॥ राज्ञ्युवाच - मुञ्च मुञ्चार्य मां सद्यो यावत्पश्याम्यहं सुतम् । दुर्लभं दर्शनं विप्र पुनरस्य भविष्यति ॥ १६ ॥ पश्येह पुत्र मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मास्प्राक्षी राजपुत्र न स्पृश्याहं त्वयाधुना ॥ १७ ॥ ततः स बालः सहसा दृष्ट्वाऽऽकृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति वदन्साश्रुविलोचनः ॥ १८ ॥ हस्ते वस्त्रं समाकर्षन् काकपक्षधरः स्खलन् । तमागतं द्विजः क्रोधाद्‌ बालमप्याहनत्तदा ॥ १९ ॥ वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैव मुञ्चति मातरम् । राज्ञ्युवाच - प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं हि बालकम् ॥ २० ॥ क्रीतापि नाहं भविता विनैनं कार्यसाधिका । इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादं कुरु मे प्रभो ॥ २१ ॥ ब्राह्मण उवाच - गृह्यतां वित्तमेतत्ते दीयतां मम बालकः । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् ॥ २२ ॥ शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमौल्यं तथापरैः । द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणान्विता ॥ २३ ॥ कोटिमौल्यं स्त्रियः प्रोक्तं पुरुषस्य तथार्बुदम् । सूत उवाच - तथैव तस्य तद्वित्तं पुरः क्षिप्तं पटे पुनः ॥ २४ ॥ प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् । प्रतस्थे स गृहं क्षिप्रं तया सह मुदान्वितः ॥ २५ ॥ प्रदक्षिणां तु सा कृत्वा जानुभ्यां प्रणता स्थिता । बाष्पपर्याकुला दीना त्विदं वचनमब्रवीत् ॥ २६ ॥ यदि दत्तं यदि हुतं ब्राह्मणास्तर्पिता यदि । तेन पुण्येन मे भर्ता हरिश्चन्द्रोऽस्तु वै पुनः ॥ २७ ॥ पादयोः पतितां दृष्ट्वा प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् । हाहेति च वदन् राजा विललापाकुलेन्द्रियः ॥ २८ ॥ वियुक्तेयं कथं जाता सत्यशीलगुणान्विता । वृक्षच्छायापि वृक्षं तं न जहाति कदाचन ॥ २९ ॥ एवं भार्यां वदित्वाथ सुसम्बद्धं परस्परम् । पुत्रं च तमुवाचेदं मां त्वं हित्वा क्व यास्यसि ॥ ३० ॥ कां दिशं प्रति यास्यामि को मे दुःखं निवारयेत् । राज्यत्यागे न मे दुःखं वनवासे न मे द्विज ॥ ३१ ॥ यत्पुत्रेण वियोगो मे एवमाह स भूपतिः । सद्‌भर्तृभोग्या हि सदा लोके भार्या भवन्ति हि ॥ ३२ ॥ मया त्यक्तासि कल्याणि दुःखेन विनियोजिता । इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं सर्वराज्यसुखोचितम् ॥ ३३ ॥ मामीदृशां पतिं प्राप्य दासीभावं गता ह्यसि । ईदृशे मज्जमानं मां सुमहच्छोकसागरे ॥ ३४ ॥ को मामुद्धरते देवि पौराणाख्यानविस्तरैः । सूत उवाच - पश्यतस्तस्य राजर्षेः कशाघातैः सुदारुणैः ॥ ३५ ॥ घातयित्वा तु विप्रेशो नेतुं समुपचक्रमे । नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः ॥ ३६ ॥ विललापातिदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः । यां न वायुर्न वाऽऽदित्यो न चन्द्रो न पृथ्ग्जनाः ॥ ३७ ॥ दृष्टवन्तः पुरा पत्‍नीं सेयं दासीत्वमागता । सूर्यवंशप्रसूतोऽयं सुकुमारकराङ्गुलिः ॥ ३८ ॥ सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्‌मामस्तु सुदुर्मतिम् । हा प्रिये हा शिशो वत्स ममानार्यस्य दुर्नयः ॥ ३९ ॥ दैवाधीनदशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् । व्यास उवाच - एवं विलपितो राज्ञोऽग्रे विप्रोऽन्तरधीयत ॥ ४० ॥ वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः । अत्रान्तरे मुनिश्रेष्ठस्त्वाजगाम महातपाः ॥ ४१ ॥ सशिष्यः कौशिकेन्द्रोऽसौ निष्ठुरः क्रूरदर्शनः । विश्वामित्र उवाच- या त्वयोक्ता पुरा राजन् राजसूयस्य दक्षिणा ॥ ४२ ॥ तां ददस्व महाबाहो यदि सत्यं पुरस्कृतम् । हरिश्चन्द्र उवाच - नमस्करोमि राजर्षे गृहाणेमां स्वदक्षिणाम् ॥ ४३ ॥ राजसूयस्य यागस्य या मयोक्ता पुरानघ । विश्वामित्र उवाच - कुतो लब्धमिदं द्रव्यं दक्षिणार्थे प्रदीयते ॥ ४४ ॥ एतदाचक्ष्व राजेन्द्र यथा द्रव्यं त्वयार्जितम् । राजोवाच - किमनेन महाभाग कथितेन तवानघ ॥ ४५ ॥ शोकस्तु वर्धते विप्र श्रुतेनानेन सुव्रत । ऋषिरुवाच - अशस्तं नैव गृह्णामि शस्तमेव प्रयच्छ मे ॥ ४६ ॥ द्रव्यस्यागमनं राजन् कथयस्व यथातथम् । राजोवाच - मया देवी तु सा भार्या विक्रीता कोटिसम्मितैः । निष्कैः पुत्रो रोहिताख्यो विक्रीतोऽर्बुदसंख्यया । विप्रैकादशकोट्यस्त्वं सुवर्णस्य गृहाण मे ॥ ४८ ॥ सूत उवाच - तद्वित्तं स्वप्लमालक्ष्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत् ॥ ४९ ॥ ऋषिरुवाच - राजसूयस्य यज्ञस्य नैषा भवति दक्षिणा । अन्यदुत्पादय क्षिप्रं सम्पूर्णा येन सा भवेत् ॥ ५० ॥ क्षत्रबन्धो ममेमां त्वं सदृशीं यदि दक्षिणाम् । मन्यसे तर्हि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे परं बलम् ॥ ५१ ॥ तपसोऽस्य सुतप्तस्य ब्राह्मणस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च ॥ ५२ ॥ राजोवाच - अन्यद्दास्यामि भगवन् कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । अधुनैवास्ति विक्रीता पत्‍नी पुत्रश्च बालकः ॥ ५३ ॥ विश्वामित्र उवाच - चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया ॥ ५४ ॥

vyāsa uvāca - sa tayā nodyamānastu rājā pat‍nyā punaḥ punaḥ | prāha bhadre karomyeṣa vikrayaṃ te sunirghṛṇaḥ || 1 || nṛśaṃsairapi yatkartuṃ na śakyaṃ tatkaromyaham | yadi te bhrājate vāṇī vaktumīdṛksuniṣṭhuram || 2 || evamuktvā tato rājā gatvā nagaramāturaḥ | avatārya tadā raṅge tāṃ bhāryāṃ nṛpasattamaḥ | bāṣpagad‍gadakaṇṭhastu tato vacanamabravīt | bho bho nāgarikāḥ sarve śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama || 4 || kasyacidyadi kāryaṃ syāddāsyā prāṇeṣṭayā mama | sa bravītu tvarāyukto yāvatsvaṃ dhārayāmyaham || 5 || te'bruvanpaṇḍitāḥ kastvaṃ pat‍nīṃ vikretumāgataḥ | rājovāca - kiṃ māṃ pṛcchatha kastvaṃ bho nṛśaṃso'hamamānuṣaḥ || 6 || rākṣaso vāsmi kaṭhinastataḥ pāpaṃ karomyaham | vyāsa uvāca - taṃ śabdaṃ sahasā śrutvā kauśiko viprarūpadhṛk || 7 || vṛddharūpaṃ samāsthāya hariścandramabhāṣata | samarpayasva me dāsīmahaṃ kretā dhanapradaḥ || 8 || asti me vittamatulaṃ sukumārī ca me priyā | gṛhakarma na śaknoti kartumasmātprayaccha me || 9 || ahaṃ gṛhṇāmi dāsīṃ tu kati dāsyāmi te dhanam | evamukte tu vipreṇa hariścandrasya bhūpateḥ || 10 || vidīrṇaṃ tu mano duḥkhānna cainaṃ kiñcidabravīt | vipra uvāca - karmaṇaśca vayorūpaśīlānāṃ tava yoṣitaḥ || 11 || anurūpamidaṃ vittaṃ gṛhāṇārpaya me'balām | dharmaśāstreṣu yad‌ dṛṣṭaṃ striyo maulyaṃ narasya ca || 12 || dvātriṃśallakṣaṇopetā dakṣā śīlaguṇānvitā | koṭimaulyaṃ suvarṇasya striyaḥ puṃsastathārbudam || 13 || ityākarṇa vacastasya hariścandro mahīpatiḥ | duḥkhena mahatā''viṣṭo na cainaṃ kiñcidabravīt || 14 || tataḥ sa vipro nṛpateḥ purato valkalopari | dhanaṃ nidhāya keśeṣu dhṛtvā rājñīmakarṣayat || 15 || rājñyuvāca - muñca muñcārya māṃ sadyo yāvatpaśyāmyahaṃ sutam | durlabhaṃ darśanaṃ vipra punarasya bhaviṣyati || 16 || paśyeha putra māmevaṃ mātaraṃ dāsyatāṃ gatām | māṃ māsprākṣī rājaputra na spṛśyāhaṃ tvayādhunā || 17 || tataḥ sa bālaḥ sahasā dṛṣṭvā''kṛṣṭāṃ tu mātaram | samabhyadhāvadambeti vadansāśruvilocanaḥ || 18 || haste vastraṃ samākarṣan kākapakṣadharaḥ skhalan | tamāgataṃ dvijaḥ krodhād‌ bālamapyāhanattadā || 19 || vadaṃstathāpi so'mbeti naiva muñcati mātaram | rājñyuvāca - prasādaṃ kuru me nātha krīṇīṣvemaṃ hi bālakam || 20 || krītāpi nāhaṃ bhavitā vinainaṃ kāryasādhikā | itthaṃ mamālpabhāgyāyāḥ prasādaṃ kuru me prabho || 21 || brāhmaṇa uvāca - gṛhyatāṃ vittametatte dīyatāṃ mama bālakaḥ | strīpuṃsordharmaśāstrajñaiḥ kṛtameva hi vetanam || 22 || śataṃ sahasraṃ lakṣaṃ ca koṭimaulyaṃ tathāparaiḥ | dvātriṃśallakṣaṇopetā dakṣā śīlaguṇānvitā || 23 || koṭimaulyaṃ striyaḥ proktaṃ puruṣasya tathārbudam | sūta uvāca - tathaiva tasya tadvittaṃ puraḥ kṣiptaṃ paṭe punaḥ || 24 || pragṛhya bālakaṃ mātrā sahaikasthamabandhayat | pratasthe sa gṛhaṃ kṣipraṃ tayā saha mudānvitaḥ || 25 || pradakṣiṇāṃ tu sā kṛtvā jānubhyāṃ praṇatā sthitā | bāṣpaparyākulā dīnā tvidaṃ vacanamabravīt || 26 || yadi dattaṃ yadi hutaṃ brāhmaṇāstarpitā yadi | tena puṇyena me bhartā hariścandro'stu vai punaḥ || 27 || pādayoḥ patitāṃ dṛṣṭvā prāṇebhyo'pi garīyasīm | hāheti ca vadan rājā vilalāpākulendriyaḥ || 28 || viyukteyaṃ kathaṃ jātā satyaśīlaguṇānvitā | vṛkṣacchāyāpi vṛkṣaṃ taṃ na jahāti kadācana || 29 || evaṃ bhāryāṃ vaditvātha susambaddhaṃ parasparam | putraṃ ca tamuvācedaṃ māṃ tvaṃ hitvā kva yāsyasi || 30 || kāṃ diśaṃ prati yāsyāmi ko me duḥkhaṃ nivārayet | rājyatyāge na me duḥkhaṃ vanavāse na me dvija || 31 || yatputreṇa viyogo me evamāha sa bhūpatiḥ | sad‌bhartṛbhogyā hi sadā loke bhāryā bhavanti hi || 32 || mayā tyaktāsi kalyāṇi duḥkhena viniyojitā | ikṣvākuvaṃśasambhūtaṃ sarvarājyasukhocitam || 33 || māmīdṛśāṃ patiṃ prāpya dāsībhāvaṃ gatā hyasi | īdṛśe majjamānaṃ māṃ sumahacchokasāgare || 34 || ko māmuddharate devi paurāṇākhyānavistaraiḥ | sūta uvāca - paśyatastasya rājarṣeḥ kaśāghātaiḥ sudāruṇaiḥ || 35 || ghātayitvā tu vipreśo netuṃ samupacakrame | nīyamānau tu tau dṛṣṭvā bhāryāputrau sa pārthivaḥ || 36 || vilalāpātiduḥkhārto niḥśvasyoṣṇaṃ punaḥ punaḥ | yāṃ na vāyurna vā''dityo na candro na pṛthgjanāḥ || 37 || dṛṣṭavantaḥ purā pat‍nīṃ seyaṃ dāsītvamāgatā | sūryavaṃśaprasūto'yaṃ sukumārakarāṅguliḥ || 38 || samprāpto vikrayaṃ bālo dhiṅ‌māmastu sudurmatim | hā priye hā śiśo vatsa mamānāryasya durnayaḥ || 39 || daivādhīnadaśāṃ prāpto na mṛto'smi tathāpi dhik | vyāsa uvāca - evaṃ vilapito rājño'gre vipro'ntaradhīyata || 40 || vṛkṣagehādibhistuṅgaistāvādāya tvarānvitaḥ | atrāntare muniśreṣṭhastvājagāma mahātapāḥ || 41 || saśiṣyaḥ kauśikendro'sau niṣṭhuraḥ krūradarśanaḥ | viśvāmitra uvāca- yā tvayoktā purā rājan rājasūyasya dakṣiṇā || 42 || tāṃ dadasva mahābāho yadi satyaṃ puraskṛtam | hariścandra uvāca - namaskaromi rājarṣe gṛhāṇemāṃ svadakṣiṇām || 43 || rājasūyasya yāgasya yā mayoktā purānagha | viśvāmitra uvāca - kuto labdhamidaṃ dravyaṃ dakṣiṇārthe pradīyate || 44 || etadācakṣva rājendra yathā dravyaṃ tvayārjitam | rājovāca - kimanena mahābhāga kathitena tavānagha || 45 || śokastu vardhate vipra śrutenānena suvrata | ṛṣiruvāca - aśastaṃ naiva gṛhṇāmi śastameva prayaccha me || 46 || dravyasyāgamanaṃ rājan kathayasva yathātatham | rājovāca - mayā devī tu sā bhāryā vikrītā koṭisammitaiḥ | niṣkaiḥ putro rohitākhyo vikrīto'rbudasaṃkhyayā | vipraikādaśakoṭyastvaṃ suvarṇasya gṛhāṇa me || 48 || sūta uvāca - tadvittaṃ svaplamālakṣya dāravikrayasambhavam | śokābhibhūtaṃ rājānaṃ kupitaḥ kauśiko'bravīt || 49 || ṛṣiruvāca - rājasūyasya yajñasya naiṣā bhavati dakṣiṇā | anyadutpādaya kṣipraṃ sampūrṇā yena sā bhavet || 50 || kṣatrabandho mamemāṃ tvaṃ sadṛśīṃ yadi dakṣiṇām | manyase tarhi tatkṣipraṃ paśya tvaṃ me paraṃ balam || 51 || tapaso'sya sutaptasya brāhmaṇasyāmalasya ca | matprabhāvasya cograsya śuddhasyādhyayanasya ca || 52 || rājovāca - anyaddāsyāmi bhagavan kālaḥ kaścitpratīkṣyatām | adhunaivāsti vikrītā pat‍nī putraśca bālakaḥ || 53 || viśvāmitra uvāca - caturbhāgaḥ sthito yo'yaṃ divasasya narādhipa | eṣa eva pratīkṣyo me vaktavyaṃ nottaraṃ tvayā || 54 ||