Chapter 20

श्रीनारायण उवाच ततोऽधस्ताद्विवरकं तलातलमुदीरितम् । दानवेन्द्रो मयो नाम त्रिपुराधिपतिर्महान् ॥ १ ॥ त्रिलोक्याः शङ्करेणायं पालितो दग्धपूस्त्रयः । देवदेवप्रसादात्तु लब्धराज्यसुखास्पदः ॥ २ ॥ आचार्यो मायिनां सोऽयं नानामायाविशारदः । पूज्यते राक्षसैर्घोरैः सर्वकार्यसमृद्धये ॥ ३ ॥ ततोऽधस्तास्तुविख्यातं महातलमिति स्फुटम् । सर्पाणां काद्रवेयाणां गणः क्रोधवशो महान् ॥ ४ ॥ अनेकशिरसां विप्र प्रधानान्कीर्तयामि ते । कुहकस्तक्षकश्चैव सुषेणः कालियस्तथा ॥ ५ ॥ महाभोगा महासत्त्वाः क्रूराः क्रूरस्वजातयः । पतत्रिराजाधिपतेरुद्विग्नाः सर्व एव ते ॥ ६ ॥ स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बस्य च सङ्गताः । प्रमत्ता विहरन्त्येव नानाक्रीडाविशारदाः ॥ ७ ॥ ततोऽधस्ताच्च विवरे रसातलसमाह्वये । दैतेया निवसन्त्येव पणयो दानवाश्च ये ॥ ८ ॥ निवातकवचा नाम हिरण्यपुरवासिनः । कालेया इति च प्रोक्ताः प्रत्यनीका हविर्भुजाम् ॥ ९ ॥ महौजसश्चोत्पत्त्यैव महासाहसिनस्तथा । सकलेशस्य च हरेस्तेजसा हतविक्रमाः ॥ १० ॥ बिलेशया इव सदा विवरे निवसन्ति हि । ये वै वाग्भिः सरमया शक्रदूत्या निरन्तरम् ॥ ११ ॥ मन्त्रवर्णाभिरसुरास्ताडिता बिभ्यति स्म ह । ततोऽप्यधस्तात्पाताले नागलोकाधिपालकाः ॥ १२ ॥ वासुकिप्रमुखाः शङ्खः कुलिकः श्वेत एव च । धनञ्जयो महाशङ्खो धृतराष्ट्रस्तथैव च ॥ १३ ॥ शङ्खचूडः कम्बलाश्वतरो देवोपदत्तकः । महामर्षा महाभोगा निवसन्ति विषोल्बणाः ॥ १४ ॥ पञ्चमस्तकवन्तश्च फणासप्तकभूषिताः । केचिद्दशफणाः केचिच्छतशीर्षास्तथापरे ॥ १५ ॥ सहस्रशिरसः केऽपि रोचिष्णुमणिधारकाः । पातालरन्ध्रतिमिरनिकरं स्वमरीचिभिः ॥ १६ ॥ विधमन्ति च देवर्षे सदा सञ्जातमन्यवः । अस्य मूलप्रदेशे हि त्रिंशत्साहस्रकेऽन्तरे ॥ १७ ॥ योजनैः परिसंख्याते तामसी भगवत्कला । अनन्ताख्या समास्ते हि सर्वदेवप्रपूजिता ॥ १८ ॥ अहमित्यभिमानस्य लक्षणं यं प्रचक्षते । सङ्कर्षणं सात्वतीयाः कर्षणं द्रष्ट्टदृश्ययोः ॥ १९ ॥ इदं भूमण्डलं यस्य सहस्रशिरसः प्रभोः । अनन्तमूर्तेः शेषस्य ध्रियमाणं च शीर्षके ॥ २० ॥ पृध्वीगोलमशेषं हि सिद्धार्थ इव लक्ष्यते । यस्य कालेन देवस्य सञ्जिहीर्षोः समं विभोः ॥ २१ ॥ चराचरं भ्रुवोरन्तर्विवरादुदपद्यत । साङ्कर्षणो नाम रुद्रो व्यूहैकादशशोभितः ॥ २२ ॥ त्रिलोचनश्च त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्स्वयम् । उदतिष्ठन्महासत्त्वो महाभूतक्षयङ्करः ॥ २३ ॥ यस्याङ्घ्रिकमलद्वन्द्वशोणाच्छनखमण्डले । विराजन्मणिबिम्बेषु महाहिपतयोऽनिशम् ॥ २४ ॥ एकान्तभक्तियोगेन सह सात्त्वतपुङ्गवैः । प्रणमन्तः स्वमूर्ध्ना ते स्वमुखानि समीक्षते ॥ २५ ॥ स्फुरत्कुण्डलमाणिक्यप्रभामण्डलभाञ्ज्यपि । सुकपोलानि चारूणि गण्डस्थलद्युमन्ति च ॥ २६ ॥ नागराजकुमार्योऽपि चार्वङ्गविलसत्त्विषः । विशदैर्विपुलैस्तद्वद्धवलैः सुभगैस्तथा ॥ २७ ॥ रुचिरैर्भुजदण्डैश्च शोभमाना इतस्ततः । चन्दनागुरुकाश्मीरपङ्कलेपेन भूषिताः ॥ २८ ॥ तदभिमर्षसञ्जातकामावेशसमायुताः । ललितस्मितसंयुक्ताः सव्रीडं लोकयन्ति च ॥ २९ ॥ अनुरागमदोन्मत्तविघूर्णारुणलोचनम् । करुणावलोकनेत्रं च आशासानास्तथाशिषः ॥ ३० ॥ सोऽनन्तो भगवान्देवोऽनन्तसत्त्वो महाशयः । अनन्तगुणवार्धिश्च आदिदेवो महाद्युतिः ॥ ३१ ॥ संहृतामर्षरोषादिवेगो लोकशुभाय च । आस्ते महासत्त्वनिधिः सर्वदेवप्रपूजितः ॥ ३२ ॥ ध्यायमानः सुरैः सिद्धैरसुरैश्चोरगैस्तथा । विद्याधरैश्च गन्धर्वैर्मुनिसङ्घैश्च नित्यशः ॥ ३३ ॥ अनारतमदोन्मत्तलोकविह्वललोचनः । वाक्यामृतेन विबुधान्स्वपार्षदगणानपि ॥ ३४ ॥ आप्यायमानः स विभुर्वैजयन्तीं स्रजं दधत् । अम्लानाभिनवैः स्वच्छैस्तुलसीदलसञ्चयैः ॥ ३५ ॥ माद्यन्मधुकरव्रातघोषश्रीसंयुतां सदा । नीलवासा देवदेव एककुण्डलभूषितः ॥ ३६ ॥ हलस्य ककुदि न्यस्तसुपीवरभुजोऽव्ययः । महेन्द्रः काञ्चनीं यद्वद्वरत्रां च मतङ्गमः । उदारलीलो देवेशो वर्णितः सात्त्वतर्षभैः ॥ ३७ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे तलातलादिलोकवर्णनेऽनन्तवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥

śrīnārāyaṇa uvāca tato'dhastādvivarakaṃ talātalamudīritam | dānavendro mayo nāma tripurādhipatirmahān || 1 || trilokyāḥ śaṅkareṇāyaṃ pālito dagdhapūstrayaḥ | devadevaprasādāttu labdharājyasukhāspadaḥ || 2 || ācāryo māyināṃ so'yaṃ nānāmāyāviśāradaḥ | pūjyate rākṣasairghoraiḥ sarvakāryasamṛddhaye || 3 || tato'dhastāstuvikhyātaṃ mahātalamiti sphuṭam | sarpāṇāṃ kādraveyāṇāṃ gaṇaḥ krodhavaśo mahān || 4 || anekaśirasāṃ vipra pradhānānkīrtayāmi te | kuhakastakṣakaścaiva suṣeṇaḥ kāliyastathā || 5 || mahābhogā mahāsattvāḥ krūrāḥ krūrasvajātayaḥ | patatrirājādhipaterudvignāḥ sarva eva te || 6 || svakalatrāpatyasuhṛtkuṭumbasya ca saṅgatāḥ | pramattā viharantyeva nānākrīḍāviśāradāḥ || 7 || tato'dhastācca vivare rasātalasamāhvaye | daiteyā nivasantyeva paṇayo dānavāśca ye || 8 || nivātakavacā nāma hiraṇyapuravāsinaḥ | kāleyā iti ca proktāḥ pratyanīkā havirbhujām || 9 || mahaujasaścotpattyaiva mahāsāhasinastathā | sakaleśasya ca harestejasā hatavikramāḥ || 10 || bileśayā iva sadā vivare nivasanti hi | ye vai vāgbhiḥ saramayā śakradūtyā nirantaram || 11 || mantravarṇābhirasurāstāḍitā bibhyati sma ha | tato'pyadhastātpātāle nāgalokādhipālakāḥ || 12 || vāsukipramukhāḥ śaṅkhaḥ kulikaḥ śveta eva ca | dhanañjayo mahāśaṅkho dhṛtarāṣṭrastathaiva ca || 13 || śaṅkhacūḍaḥ kambalāśvataro devopadattakaḥ | mahāmarṣā mahābhogā nivasanti viṣolbaṇāḥ || 14 || pañcamastakavantaśca phaṇāsaptakabhūṣitāḥ | keciddaśaphaṇāḥ kecicchataśīrṣāstathāpare || 15 || sahasraśirasaḥ ke'pi rociṣṇumaṇidhārakāḥ | pātālarandhratimiranikaraṃ svamarīcibhiḥ || 16 || vidhamanti ca devarṣe sadā sañjātamanyavaḥ | asya mūlapradeśe hi triṃśatsāhasrake'ntare || 17 || yojanaiḥ parisaṃkhyāte tāmasī bhagavatkalā | anantākhyā samāste hi sarvadevaprapūjitā || 18 || ahamityabhimānasya lakṣaṇaṃ yaṃ pracakṣate | saṅkarṣaṇaṃ sātvatīyāḥ karṣaṇaṃ draṣṭṭadṛśyayoḥ || 19 || idaṃ bhūmaṇḍalaṃ yasya sahasraśirasaḥ prabhoḥ | anantamūrteḥ śeṣasya dhriyamāṇaṃ ca śīrṣake || 20 || pṛdhvīgolamaśeṣaṃ hi siddhārtha iva lakṣyate | yasya kālena devasya sañjihīrṣoḥ samaṃ vibhoḥ || 21 || carācaraṃ bhruvorantarvivarādudapadyata | sāṅkarṣaṇo nāma rudro vyūhaikādaśaśobhitaḥ || 22 || trilocanaśca triśikhaṃ śūlamuttambhayansvayam | udatiṣṭhanmahāsattvo mahābhūtakṣayaṅkaraḥ || 23 || yasyāṅghrikamaladvandvaśoṇācchanakhamaṇḍale | virājanmaṇibimbeṣu mahāhipatayo'niśam || 24 || ekāntabhaktiyogena saha sāttvatapuṅgavaiḥ | praṇamantaḥ svamūrdhnā te svamukhāni samīkṣate || 25 || sphuratkuṇḍalamāṇikyaprabhāmaṇḍalabhāñjyapi | sukapolāni cārūṇi gaṇḍasthaladyumanti ca || 26 || nāgarājakumāryo'pi cārvaṅgavilasattviṣaḥ | viśadairvipulaistadvaddhavalaiḥ subhagaistathā || 27 || rucirairbhujadaṇḍaiśca śobhamānā itastataḥ | candanāgurukāśmīrapaṅkalepena bhūṣitāḥ || 28 || tadabhimarṣasañjātakāmāveśasamāyutāḥ | lalitasmitasaṃyuktāḥ savrīḍaṃ lokayanti ca || 29 || anurāgamadonmattavighūrṇāruṇalocanam | karuṇāvalokanetraṃ ca āśāsānāstathāśiṣaḥ || 30 || so'nanto bhagavāndevo'nantasattvo mahāśayaḥ | anantaguṇavārdhiśca ādidevo mahādyutiḥ || 31 || saṃhṛtāmarṣaroṣādivego lokaśubhāya ca | āste mahāsattvanidhiḥ sarvadevaprapūjitaḥ || 32 || dhyāyamānaḥ suraiḥ siddhairasuraiścoragaistathā | vidyādharaiśca gandharvairmunisaṅghaiśca nityaśaḥ || 33 || anāratamadonmattalokavihvalalocanaḥ | vākyāmṛtena vibudhānsvapārṣadagaṇānapi || 34 || āpyāyamānaḥ sa vibhurvaijayantīṃ srajaṃ dadhat | amlānābhinavaiḥ svacchaistulasīdalasañcayaiḥ || 35 || mādyanmadhukaravrātaghoṣaśrīsaṃyutāṃ sadā | nīlavāsā devadeva ekakuṇḍalabhūṣitaḥ || 36 || halasya kakudi nyastasupīvarabhujo'vyayaḥ | mahendraḥ kāñcanīṃ yadvadvaratrāṃ ca mataṅgamaḥ | udāralīlo deveśo varṇitaḥ sāttvatarṣabhaiḥ || 37 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe talātalādilokavarṇane'nantavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20 ||