Chapter 1

गायत्रीविचारः नारद उवाच सदाचारविधिर्देव भवता वर्णितः प्रभो । तस्याप्यतुलमाहात्म्यं सर्वपापविनाशनम् ॥ १ ॥ श्रुतं भवन्मुखाम्भोजच्युतं देवीकथामृतम् । व्रतानि यानि चोक्तानि चान्द्रायणमुखानि ते ॥ २ ॥ दुःखसाध्यानि जानीमः कर्तृसाध्यानि तानि च । तदस्मात्साम्प्रतं यत्तु सुखसाध्यं शरीरिणाम् ॥ ३ ॥ देवीप्रसादजनकं शुभानुष्ठानसिद्धिदम् । तत्कर्म वद मे स्वामिन् कृपापूर्वं सुरेश्वर ॥ ४ ॥ सदाचारविधौ यश्च गायत्रीविधिरीरितः । तस्मिन्मुख्यतमं किं स्यात्किं वा पुण्याधिकप्रदम् ॥ ५ ॥ ये गायत्रीगता वर्णास्तत्त्वसंख्यास्त्वयेरिताः । तेषां के ऋषयः प्रोक्ताः कानि छन्दांसि वै मुने ॥ ६ ॥ तेषां का देवताः प्रोक्ताः सर्वं कथय मे प्रभो । महत्कौतूहलं मे च मानसे परिवर्तते ॥ ७ ॥ श्रीनारायणाय उवाच कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादनुष्ठानादिकं तथा । गायत्रीमात्रनिष्ठस्तु कृतकृत्यो भवेद्‌द्विजः ॥ ८ ॥ सन्ध्यासु चार्घ्यदानं च गायत्रीजपमेव च । सहस्रत्रितयं कुर्वन्सुरैः पूज्यो भवेन्मुने ॥ ९ ॥ न्यासान्करोतु वा मा वा गायत्रीमेव चाभ्यसेत् । ध्यात्वा निर्व्याजया वृत्त्या सच्चिदानन्दरूपिणीम् ॥ १० ॥ यदक्षरैकसंसिद्धेः स्पर्धते ब्राह्मणोत्तमः । हरिशङ्‌करकञ्जोत्थसूर्यचन्द्रहुताशनैः ॥ ११ ॥ अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् वर्णऋष्यादिकांस्तथा । छन्दांसि देवतास्तद्वत्क्रमात्तत्त्वानि चैव हि ॥ १२ ॥ वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठः शुक्रः कण्वः पराशरः । विश्वामित्रो महातेजाः कपिलः शौनको महान् ॥ १३ ॥ याज्ञवल्क्यो भरद्वाजो जमदग्निस्तपोनिधिः । गौतमो मुद्‌गलश्चैव वेदव्यासश्च लोमशः ॥ १४ ॥ अगस्त्यः कौशिको वत्सः पुलस्त्यो माण्डुकस्तथा । दुर्वासास्तपसां श्रेष्ठो नारदः कश्यपस्तथा ॥ १५ ॥ इत्येते ऋषयः प्रोक्ता वर्णानां क्रमशो मुने । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्‌‌क्तिरेव च ॥ १६ ॥ त्रिष्टुभं जगती चैव तथातिजगती मता । शक्वर्यतिशक्वरी च धृतिश्चातिधृतिस्तथा ॥ १७ ॥ विराट्प्रस्तारपङ्‌‌क्तिश्च कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः सकृतिश्चैवाक्षरपङ्‌क्तिस्तथैव च ॥ १८ ॥ भूर्भुवः स्वरितिच्छन्दस्तथा ज्योतिष्मती स्मृतम् । इत्येतानि च छन्दांसि कीर्तितानि महामुने ॥ १९ ॥ दैवतानि शृणु प्राज्ञ तेषामेवानुपूर्वशः । आग्नेयं प्रथमं प्रोक्तं प्राजापत्यं द्वितीयकम् ॥ २० ॥ तृतीयं च तथा सौम्यमीशानं च चतुर्थकम् । सावित्रं पञ्चमं प्रोक्तं षष्ठमादित्यदैवतम् ॥ २१ ॥ बार्हस्पत्यं सप्तमं तु मैत्रावरुणमष्टमम् । नवमं भगदैवत्यं दशमं चार्यमेश्वरम् ॥ २२ ॥ गणेशमेकादशकं त्वाष्ट्रं द्वादशकं स्मृतम् । पौष्णं त्रयोदशं प्रोक्तमैन्द्राग्नं च चतुर्दशम् ॥ २३ ॥ वायव्यं पञ्चदशकं वामदैव्यं च षोडशम् । मैत्रावरुणिदैवत्यं प्रोक्तं सप्तदशाक्षरम् ॥ २४ ॥ अष्टादशं वैश्वदेवमूनविंशं तु मातृकम् । वैष्णवं विंशतितमं वसुदैवतमीरितम् ॥ २५ ॥ एकविंशतिसंख्याकं द्वाविंशं रुद्रदैवतम् । त्रयोविंशं च कौबेरमाश्विनं तत्त्वसंख्यकम् ॥ २६ ॥ चतुर्विंशतिवर्णानां देवतानां च सङ्‌ग्रहः । कथितः परमश्रेष्ठो महापापैकशोधनः । यदाकर्णनमात्रेण साङ्‌गं जाप्यफलं मुने ॥ २७ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे गायत्रीविचारो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

gāyatrīvicāraḥ nārada uvāca sadācāravidhirdeva bhavatā varṇitaḥ prabho | tasyāpyatulamāhātmyaṃ sarvapāpavināśanam || 1 || śrutaṃ bhavanmukhāmbhojacyutaṃ devīkathāmṛtam | vratāni yāni coktāni cāndrāyaṇamukhāni te || 2 || duḥkhasādhyāni jānīmaḥ kartṛsādhyāni tāni ca | tadasmātsāmprataṃ yattu sukhasādhyaṃ śarīriṇām || 3 || devīprasādajanakaṃ śubhānuṣṭhānasiddhidam | tatkarma vada me svāmin kṛpāpūrvaṃ sureśvara || 4 || sadācāravidhau yaśca gāyatrīvidhirīritaḥ | tasminmukhyatamaṃ kiṃ syātkiṃ vā puṇyādhikapradam || 5 || ye gāyatrīgatā varṇāstattvasaṃkhyāstvayeritāḥ | teṣāṃ ke ṛṣayaḥ proktāḥ kāni chandāṃsi vai mune || 6 || teṣāṃ kā devatāḥ proktāḥ sarvaṃ kathaya me prabho | mahatkautūhalaṃ me ca mānase parivartate || 7 || śrīnārāyaṇāya uvāca kuryādanyanna vā kuryādanuṣṭhānādikaṃ tathā | gāyatrīmātraniṣṭhastu kṛtakṛtyo bhaved‌dvijaḥ || 8 || sandhyāsu cārghyadānaṃ ca gāyatrījapameva ca | sahasratritayaṃ kurvansuraiḥ pūjyo bhavenmune || 9 || nyāsānkarotu vā mā vā gāyatrīmeva cābhyaset | dhyātvā nirvyājayā vṛttyā saccidānandarūpiṇīm || 10 || yadakṣaraikasaṃsiddheḥ spardhate brāhmaṇottamaḥ | hariśaṅ‌karakañjotthasūryacandrahutāśanaiḥ || 11 || athātaḥ śrūyatāṃ brahman varṇaṛṣyādikāṃstathā | chandāṃsi devatāstadvatkramāttattvāni caiva hi || 12 || vāmadevo'trirvasiṣṭhaḥ śukraḥ kaṇvaḥ parāśaraḥ | viśvāmitro mahātejāḥ kapilaḥ śaunako mahān || 13 || yājñavalkyo bharadvājo jamadagnistaponidhiḥ | gautamo mud‌galaścaiva vedavyāsaśca lomaśaḥ || 14 || agastyaḥ kauśiko vatsaḥ pulastyo māṇḍukastathā | durvāsāstapasāṃ śreṣṭho nāradaḥ kaśyapastathā || 15 || ityete ṛṣayaḥ proktā varṇānāṃ kramaśo mune | gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṅ‌‌ktireva ca || 16 || triṣṭubhaṃ jagatī caiva tathātijagatī matā | śakvaryatiśakvarī ca dhṛtiścātidhṛtistathā || 17 || virāṭprastārapaṅ‌‌ktiśca kṛtiḥ prakṛtirākṛtiḥ | vikṛtiḥ sakṛtiścaivākṣarapaṅ‌ktistathaiva ca || 18 || bhūrbhuvaḥ svariticchandastathā jyotiṣmatī smṛtam | ityetāni ca chandāṃsi kīrtitāni mahāmune || 19 || daivatāni śṛṇu prājña teṣāmevānupūrvaśaḥ | āgneyaṃ prathamaṃ proktaṃ prājāpatyaṃ dvitīyakam || 20 || tṛtīyaṃ ca tathā saumyamīśānaṃ ca caturthakam | sāvitraṃ pañcamaṃ proktaṃ ṣaṣṭhamādityadaivatam || 21 || bārhaspatyaṃ saptamaṃ tu maitrāvaruṇamaṣṭamam | navamaṃ bhagadaivatyaṃ daśamaṃ cāryameśvaram || 22 || gaṇeśamekādaśakaṃ tvāṣṭraṃ dvādaśakaṃ smṛtam | pauṣṇaṃ trayodaśaṃ proktamaindrāgnaṃ ca caturdaśam || 23 || vāyavyaṃ pañcadaśakaṃ vāmadaivyaṃ ca ṣoḍaśam | maitrāvaruṇidaivatyaṃ proktaṃ saptadaśākṣaram || 24 || aṣṭādaśaṃ vaiśvadevamūnaviṃśaṃ tu mātṛkam | vaiṣṇavaṃ viṃśatitamaṃ vasudaivatamīritam || 25 || ekaviṃśatisaṃkhyākaṃ dvāviṃśaṃ rudradaivatam | trayoviṃśaṃ ca kauberamāśvinaṃ tattvasaṃkhyakam || 26 || caturviṃśativarṇānāṃ devatānāṃ ca saṅ‌grahaḥ | kathitaḥ paramaśreṣṭho mahāpāpaikaśodhanaḥ | yadākarṇanamātreṇa sāṅ‌gaṃ jāpyaphalaṃ mune || 27 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe gāyatrīvicāro nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||