Chapter 29

व्यास उवाच वरदानमिदं तस्य दानवस्य शिवार्पितम् । अत्यद्‌भुततरं राजञ्छ्रुणु तत्प्रब्रवीम्यहम् ॥ १ ॥ तस्य देहाद्‌रक्तबिन्दुर्यदा पतति भूतले । समुत्पतन्ति दैतेयास्तद्‌रूपास्तत्पराक्रमाः ॥ २ ॥ असंख्याता महावीर्या दानवा रक्तसम्भवाः । प्रभवन्त्विति रुद्रेण दत्तोऽस्त्यत्यद्‌भुतो वरः ॥ ३ ॥ स तेन वरदानेन दर्पितः क्रोधसंयुतः । अभ्यगात्तरसा संख्ये हन्तुं देवीं सकालिकाम् ॥ ४ ॥ स दृष्ट्वा वैष्णवीं शक्तिं गरुडोपरिसंस्थिताम् । शक्त्या जघान दैत्येन्द्रस्तां वै कमललोचनाम् ॥ ५ ॥ गदया वारयामास शक्तिः सा शक्तिसंयुता । अताडयच्च चक्रेण रक्तबीजं महासुरम् ॥ ६ ॥ रथाङ्गहतदेहात्तु बहु सुस्राव शोणितम् । वज्राहतगिरेः शृङ्गान्निर्झरा इव गैरिका ॥ ७ ॥ यत्र यत्र यदा भूमौ पतन्ति रक्तबिन्दवः । समुत्तस्थुस्तदाकाराः पुरुषाश्च सहस्रशः ॥ ८ ॥ ऐन्द्री तमसुरं घोरं वज्रेणाभिजघान च । रक्तबीजं क्रुधाऽऽविष्टा निःससार च शोणितम् ॥ ९ ॥ ततस्तत्क्षतजाज्जाता रक्तबीजा ह्यनेकशः । तद्वीर्याश्च तदाकारा सायुधा युद्धदुर्मदाः ॥ १० ॥ ब्रह्माणी ब्रह्मदण्डेन कुपिता ह्यहनद्‌ भृशम् । माहेश्वरी त्रिशूलेन दारयामास दानवम् ॥ ११ ॥ नारसिंही नखाघातैस्तं विव्याध महासुरम् । अहनत्तुण्डघातेन क्रुद्धा तं राक्षसाधमम् ॥ १२ ॥ कौमारी च तथा शक्त्या वक्षस्येनमताडयत् । सोऽपि क्रुद्धः शरासारैर्बिभेद निशितैश्च ताः ॥ १३ ॥ गदाशक्तिप्रहारैस्तु मातॄः सर्वाः पृथक्पृथक् । शक्तयस्तं शराघातैर्विव्यधुस्तत्प्रकोपिताः ॥ १४ ॥ तस्य शस्त्राणि चिच्छेद चण्डिका स्वशरैः शितैः । जघानान्यैश्च विशिखैस्तं देवी कुपिता भृशम् ॥ १५ ॥ तस्य देहाच्च सुस्राव रुधिरं बहुधा तु यत् । तस्मात्तत्सदृशाः शूराः प्रादुरासन्सहस्रशः ॥ १६ ॥ रक्तबीजैर्जगद्व्याप्तं रुधिरौघसमुद्‌भवैः । सन्नद्धैः सायुधैः कामं कुर्वद्‌भिर्युद्धमद्‌भुतम् ॥ १७ ॥ प्रहरन्तश्च तान्दृष्ट्वा रक्तबीजाननेकशः । भयभीताः सुरास्त्रेसुर्विषण्णाः शोककर्षिताः ॥ १८ ॥ कथमद्य क्षयं दैत्या गमिष्यन्ति सहस्रशः । महाकाया महावीर्या दानवा रक्तसम्भवाः ॥ १९ ॥ एकैव चण्डिकात्रास्ति तथा काली च मातरः । एताभिर्दानवाः सर्वे जेतव्याः कष्टमेव तत् ॥ २० ॥ निशुम्भो वाथ शुम्भो वा सहसा बलसंवृतः । आगमिष्यति संग्रामे ततोऽनर्थो महान्भवेत् ॥ २१ ॥ व्यास उवाच एवं देवा भयोद्विग्नाश्चिन्तामापुर्महत्तराम् । यदा तदाम्बिका प्राह कालीं कमललोचनाम् ॥ २२ ॥ चामुण्डे कुरु विस्तीर्णं वदनं त्वरिता भृशम् । मच्छस्त्रपातसम्भूतं रुधिरं पिब सत्वरा ॥ २३ ॥ भक्षयन्ती चर रणे दानवानद्य कामतः । हनिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्गदासिमुसलैस्तथा ॥ २४ ॥ तथा कुरु विशालाक्षि पानं तद्‌रुधिरस्य च । बिन्दुमात्रं यथा भूम्यां न पतेदपि साम्प्रतम् ॥ २५ ॥ भक्ष्यमाणास्तदा दैत्या न चोत्पत्स्यन्ति चापरे । एवमेषां क्षयो नूनं भविष्यति न चान्यथा ॥ २६ ॥ घातयिष्याम्यहं दैत्यं त्वं भक्षय च सत्वरा । पिबन्ती क्षतजं सर्वं यतमानारिसंक्षये ॥ २७ ॥ इत्थं दैत्यक्षयं कृत्वा दत्त्वा राज्यं सुरालयम् । इन्द्राय सुस्थिरं सर्वं गमिष्यामो यथासुखम् ॥ २८ ॥ व्यास उवाच इत्युक्ताम्बिकया देवी चामुण्डा चण्डविक्रमा । पपौ च क्षतजं सर्वं रक्तबीजशरीरजम् ॥ २९ ॥ अम्बिका तं जघानाशु खड्गेन मुसलेन च । चखाद देहशकलांश्चामुण्डा तान्कृशोदरी ॥ ३० ॥ सोऽपि क्रुद्धो गदाघातैश्चामुण्डां समघातयत् । तथापि सा पपावाशु क्षतजं तमभक्षयत् ॥ ३१ ॥ येऽन्ये रुधिरजाः क्रूरा रक्तबीजा महाबलाः । तेऽपि निष्पातिताः सर्वे भक्षिता गतशोणिताः ॥ ३२ ॥ कृत्रिमा भक्षिताः सर्वे यस्तु स्वाभाविकोऽसुरः । सोऽपि प्रपातितो हत्वा खड्गेनातिविखण्डितः ॥ ३३ ॥ रक्तबीजे हते रौद्रे ये चान्ये दानवा रणे । पलायनं ततः कृत्वा गतास्ते भयकम्पिताः ॥ ३४ ॥ हाहेति विब्रुवन्तस्ते शुम्भं प्रोचुः सविह्वलाः । रुथिरारक्तदेहाश्च विगतास्त्रा विचेतसः ॥ ३५ ॥ राजन्नम्बिकया रक्तबीजोऽसौ विनिपातितः । चामुण्डा तस्य देहात्तु पपौ सर्वं च शोणितम् ॥ ३६ ॥ ये चान्ये दानवाः शूरा वाहनेनातिरंहसा । सिंहेन निहताः सर्वे काल्या च भक्षिताः परे ॥ ३७ ॥ वयं त्वां कथितुं राजन्नागता युद्धचेष्टितम् । चरितञ्च तथा देव्याः संग्रामे परमाद्‌भुतम् ॥ ३८ ॥ अजेयेयं महाराज सर्वथा दैत्यदानवैः । गन्धर्वासुरयक्षैश्च पन्नगोरगराक्षसैः ॥ ३९ ॥ अन्यास्तत्रागता देव्य इन्द्राणीप्रमुखा भृशम् । युध्यमाना महाराज वाहनैरायुधैर्युताः ॥ ४० ॥ ताभिः सर्वं हतं सैन्यं दानवानां वरायुधैः । रक्तबीजोऽपि राजेन्द्र तरसा विनिपातितः ॥ ४१ ॥ एकापि दुःसहा देवी किं पुनस्ताभिरन्विता । सिंहोऽपि हन्ति संग्रामे राक्षसानमितप्रभः ॥ ४२ ॥ अतो विचार्य सचिवैर्यद्युक्तं तद्विधीयताम् । न वैरमनया युक्तं सन्धिरेव सुखप्रदः ॥ ४३ ॥ आश्चर्यमेतदखिलं यन्नारी हन्ति राक्षसान् । रक्तबीजोऽपि निहतः पीतं तस्यापि शोणितम् ॥ ४४ ॥ अन्ये निपातिता दैत्याः संग्रामेऽम्बिकया नृप । चामुण्डया च मांसं वै भक्षितं सकलं रणे ॥ ४५ ॥ वरं पातालगमनं तस्याः सेवाथवा वरा । न तु युद्धं महाराज कार्यमम्बिकया सह ॥ ४६ ॥ न नारी प्राकृता ह्येषा देवकार्यार्थसाधिनी । मायेयं प्रबला देवी क्षपयन्तीयमुत्थिता ॥ ४७ ॥ व्यास उवाच इति तेषां वचस्तथ्यं श्रुत्वा कालविमोहितः । मुमूर्षुः प्रत्युवाचेदं शुम्भः प्रस्फुरिताधरः ॥ ४८ ॥ शुम्भ उवाच यूयं गच्छत पातालं शरणं वा भयातुराः । हनिष्याम्यहमद्यैव ताञ्च ताश्च समुद्यतः ॥ ४९ ॥ जित्वा सर्वान्सुरानाजौ कृत्वा राज्यं सुपुष्कलम् । कथं नारीभयोद्विग्नः पातालं प्रविशाम्यहम् ॥ ५० ॥ निहत्य पार्षदान्सर्वान् रक्तबीजमुखान् रणे । प्राणत्राणाय गच्छामि हित्वा किं विपुलं यशः ॥ ५१ ॥ मरणं त्वनिवार्यं वै प्राणिनां कालकल्पितम् । तद्‌भयं जन्मनोपात्तं त्यजेत्को दुर्लभं यशः ॥ ५२ ॥ निशुम्भाहं गमिष्यामि रथारूढो रणाजिरे । हत्वा तामागमिष्यामि नागमिष्यामि चान्यथा ॥ ५३ ॥ त्वं तु सेनायुतो वीर पार्ष्णिग्राहो भवस्व मे । तरसा तां शरैस्तीक्ष्णैर्नारीं नय यमालये ॥ ५४ ॥ निशुम्भ उवाच अहमद्य हनिष्यामि गत्वा दुष्टाञ्च कालिकाम् । आगमिष्याम्यहं शीघ्रं गृहीत्वा तामथाम्बिकाम् ॥ ५५ ॥ मा चिन्तां कुरु राजेन्द्र वराकायास्तु कारणे । क्वैषा बाला क्व मे बाहुवीर्यं विश्ववशङ्करम् ॥ ५६ ॥ त्यक्त्वाऽऽर्तिं विपुलां भ्रातर्भुंक्ष भोगाननुत्तमान् । आनयिष्याम्यहं कामं मानिनीं मानसंयुताम् ॥ ५७ ॥ मयि तिष्ठति ते राजन्न युक्तं गमनं रणे । गत्वाहमानयिष्यामि तवार्थे वै जयश्रियम् ॥ ५८ ॥ व्यास उवाच इत्युक्त्वा भ्रातरं ज्येष्ठं कनीयान्बलगर्वितः । रथमास्थाय विपुलं सन्नद्धः स्वबलावृतः ॥ ५९ ॥ जगाम तरसा तूर्णं सङ्गरे कृतमङ्गलः । संस्तुतो बन्दिसूतैश्च सायुधः सपरिष्करः ॥ ६० ॥

vyāsa uvāca varadānamidaṃ tasya dānavasya śivārpitam | atyad‌bhutataraṃ rājañchruṇu tatprabravīmyaham || 1 || tasya dehād‌raktabinduryadā patati bhūtale | samutpatanti daiteyāstad‌rūpāstatparākramāḥ || 2 || asaṃkhyātā mahāvīryā dānavā raktasambhavāḥ | prabhavantviti rudreṇa datto'styatyad‌bhuto varaḥ || 3 || sa tena varadānena darpitaḥ krodhasaṃyutaḥ | abhyagāttarasā saṃkhye hantuṃ devīṃ sakālikām || 4 || sa dṛṣṭvā vaiṣṇavīṃ śaktiṃ garuḍoparisaṃsthitām | śaktyā jaghāna daityendrastāṃ vai kamalalocanām || 5 || gadayā vārayāmāsa śaktiḥ sā śaktisaṃyutā | atāḍayacca cakreṇa raktabījaṃ mahāsuram || 6 || rathāṅgahatadehāttu bahu susrāva śoṇitam | vajrāhatagireḥ śṛṅgānnirjharā iva gairikā || 7 || yatra yatra yadā bhūmau patanti raktabindavaḥ | samuttasthustadākārāḥ puruṣāśca sahasraśaḥ || 8 || aindrī tamasuraṃ ghoraṃ vajreṇābhijaghāna ca | raktabījaṃ krudhā''viṣṭā niḥsasāra ca śoṇitam || 9 || tatastatkṣatajājjātā raktabījā hyanekaśaḥ | tadvīryāśca tadākārā sāyudhā yuddhadurmadāḥ || 10 || brahmāṇī brahmadaṇḍena kupitā hyahanad‌ bhṛśam | māheśvarī triśūlena dārayāmāsa dānavam || 11 || nārasiṃhī nakhāghātaistaṃ vivyādha mahāsuram | ahanattuṇḍaghātena kruddhā taṃ rākṣasādhamam || 12 || kaumārī ca tathā śaktyā vakṣasyenamatāḍayat | so'pi kruddhaḥ śarāsārairbibheda niśitaiśca tāḥ || 13 || gadāśaktiprahāraistu mātṝḥ sarvāḥ pṛthakpṛthak | śaktayastaṃ śarāghātairvivyadhustatprakopitāḥ || 14 || tasya śastrāṇi ciccheda caṇḍikā svaśaraiḥ śitaiḥ | jaghānānyaiśca viśikhaistaṃ devī kupitā bhṛśam || 15 || tasya dehācca susrāva rudhiraṃ bahudhā tu yat | tasmāttatsadṛśāḥ śūrāḥ prādurāsansahasraśaḥ || 16 || raktabījairjagadvyāptaṃ rudhiraughasamud‌bhavaiḥ | sannaddhaiḥ sāyudhaiḥ kāmaṃ kurvad‌bhiryuddhamad‌bhutam || 17 || praharantaśca tāndṛṣṭvā raktabījānanekaśaḥ | bhayabhītāḥ surāstresurviṣaṇṇāḥ śokakarṣitāḥ || 18 || kathamadya kṣayaṃ daityā gamiṣyanti sahasraśaḥ | mahākāyā mahāvīryā dānavā raktasambhavāḥ || 19 || ekaiva caṇḍikātrāsti tathā kālī ca mātaraḥ | etābhirdānavāḥ sarve jetavyāḥ kaṣṭameva tat || 20 || niśumbho vātha śumbho vā sahasā balasaṃvṛtaḥ | āgamiṣyati saṃgrāme tato'nartho mahānbhavet || 21 || vyāsa uvāca evaṃ devā bhayodvignāścintāmāpurmahattarām | yadā tadāmbikā prāha kālīṃ kamalalocanām || 22 || cāmuṇḍe kuru vistīrṇaṃ vadanaṃ tvaritā bhṛśam | macchastrapātasambhūtaṃ rudhiraṃ piba satvarā || 23 || bhakṣayantī cara raṇe dānavānadya kāmataḥ | haniṣyāmi śaraistīkṣṇairgadāsimusalaistathā || 24 || tathā kuru viśālākṣi pānaṃ tad‌rudhirasya ca | bindumātraṃ yathā bhūmyāṃ na patedapi sāmpratam || 25 || bhakṣyamāṇāstadā daityā na cotpatsyanti cāpare | evameṣāṃ kṣayo nūnaṃ bhaviṣyati na cānyathā || 26 || ghātayiṣyāmyahaṃ daityaṃ tvaṃ bhakṣaya ca satvarā | pibantī kṣatajaṃ sarvaṃ yatamānārisaṃkṣaye || 27 || itthaṃ daityakṣayaṃ kṛtvā dattvā rājyaṃ surālayam | indrāya susthiraṃ sarvaṃ gamiṣyāmo yathāsukham || 28 || vyāsa uvāca ityuktāmbikayā devī cāmuṇḍā caṇḍavikramā | papau ca kṣatajaṃ sarvaṃ raktabījaśarīrajam || 29 || ambikā taṃ jaghānāśu khaḍgena musalena ca | cakhāda dehaśakalāṃścāmuṇḍā tānkṛśodarī || 30 || so'pi kruddho gadāghātaiścāmuṇḍāṃ samaghātayat | tathāpi sā papāvāśu kṣatajaṃ tamabhakṣayat || 31 || ye'nye rudhirajāḥ krūrā raktabījā mahābalāḥ | te'pi niṣpātitāḥ sarve bhakṣitā gataśoṇitāḥ || 32 || kṛtrimā bhakṣitāḥ sarve yastu svābhāviko'suraḥ | so'pi prapātito hatvā khaḍgenātivikhaṇḍitaḥ || 33 || raktabīje hate raudre ye cānye dānavā raṇe | palāyanaṃ tataḥ kṛtvā gatāste bhayakampitāḥ || 34 || hāheti vibruvantaste śumbhaṃ procuḥ savihvalāḥ | ruthirāraktadehāśca vigatāstrā vicetasaḥ || 35 || rājannambikayā raktabījo'sau vinipātitaḥ | cāmuṇḍā tasya dehāttu papau sarvaṃ ca śoṇitam || 36 || ye cānye dānavāḥ śūrā vāhanenātiraṃhasā | siṃhena nihatāḥ sarve kālyā ca bhakṣitāḥ pare || 37 || vayaṃ tvāṃ kathituṃ rājannāgatā yuddhaceṣṭitam | caritañca tathā devyāḥ saṃgrāme paramād‌bhutam || 38 || ajeyeyaṃ mahārāja sarvathā daityadānavaiḥ | gandharvāsurayakṣaiśca pannagoragarākṣasaiḥ || 39 || anyāstatrāgatā devya indrāṇīpramukhā bhṛśam | yudhyamānā mahārāja vāhanairāyudhairyutāḥ || 40 || tābhiḥ sarvaṃ hataṃ sainyaṃ dānavānāṃ varāyudhaiḥ | raktabījo'pi rājendra tarasā vinipātitaḥ || 41 || ekāpi duḥsahā devī kiṃ punastābhiranvitā | siṃho'pi hanti saṃgrāme rākṣasānamitaprabhaḥ || 42 || ato vicārya sacivairyadyuktaṃ tadvidhīyatām | na vairamanayā yuktaṃ sandhireva sukhapradaḥ || 43 || āścaryametadakhilaṃ yannārī hanti rākṣasān | raktabījo'pi nihataḥ pītaṃ tasyāpi śoṇitam || 44 || anye nipātitā daityāḥ saṃgrāme'mbikayā nṛpa | cāmuṇḍayā ca māṃsaṃ vai bhakṣitaṃ sakalaṃ raṇe || 45 || varaṃ pātālagamanaṃ tasyāḥ sevāthavā varā | na tu yuddhaṃ mahārāja kāryamambikayā saha || 46 || na nārī prākṛtā hyeṣā devakāryārthasādhinī | māyeyaṃ prabalā devī kṣapayantīyamutthitā || 47 || vyāsa uvāca iti teṣāṃ vacastathyaṃ śrutvā kālavimohitaḥ | mumūrṣuḥ pratyuvācedaṃ śumbhaḥ prasphuritādharaḥ || 48 || śumbha uvāca yūyaṃ gacchata pātālaṃ śaraṇaṃ vā bhayāturāḥ | haniṣyāmyahamadyaiva tāñca tāśca samudyataḥ || 49 || jitvā sarvānsurānājau kṛtvā rājyaṃ supuṣkalam | kathaṃ nārībhayodvignaḥ pātālaṃ praviśāmyaham || 50 || nihatya pārṣadānsarvān raktabījamukhān raṇe | prāṇatrāṇāya gacchāmi hitvā kiṃ vipulaṃ yaśaḥ || 51 || maraṇaṃ tvanivāryaṃ vai prāṇināṃ kālakalpitam | tad‌bhayaṃ janmanopāttaṃ tyajetko durlabhaṃ yaśaḥ || 52 || niśumbhāhaṃ gamiṣyāmi rathārūḍho raṇājire | hatvā tāmāgamiṣyāmi nāgamiṣyāmi cānyathā || 53 || tvaṃ tu senāyuto vīra pārṣṇigrāho bhavasva me | tarasā tāṃ śaraistīkṣṇairnārīṃ naya yamālaye || 54 || niśumbha uvāca ahamadya haniṣyāmi gatvā duṣṭāñca kālikām | āgamiṣyāmyahaṃ śīghraṃ gṛhītvā tāmathāmbikām || 55 || mā cintāṃ kuru rājendra varākāyāstu kāraṇe | kvaiṣā bālā kva me bāhuvīryaṃ viśvavaśaṅkaram || 56 || tyaktvā''rtiṃ vipulāṃ bhrātarbhuṃkṣa bhogānanuttamān | ānayiṣyāmyahaṃ kāmaṃ māninīṃ mānasaṃyutām || 57 || mayi tiṣṭhati te rājanna yuktaṃ gamanaṃ raṇe | gatvāhamānayiṣyāmi tavārthe vai jayaśriyam || 58 || vyāsa uvāca ityuktvā bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ kanīyānbalagarvitaḥ | rathamāsthāya vipulaṃ sannaddhaḥ svabalāvṛtaḥ || 59 || jagāma tarasā tūrṇaṃ saṅgare kṛtamaṅgalaḥ | saṃstuto bandisūtaiśca sāyudhaḥ sapariṣkaraḥ || 60 ||