Chapter 10

जनमेजय उवाच सन्देहोऽयं महानत्र पाराशर्य कथानके । नरनारायणौ शान्तौ वैष्णवांशौ तपोधनौ ॥ १ ॥ तीर्थाश्रयौ सत्त्वयुक्तौ वन्याशनपरौ सदा । धर्मपुत्रौ महात्मानौ तापसौ सत्यसंस्थितौ ॥ २ ॥ कथं रागसमायुक्तौ जातौ युद्धे परस्परम् । संग्रामं चक्रतुः कस्मात्त्यक्त्वा तपिमनुत्तमाम् ॥ ३ ॥ प्रह्लादेन समं पूर्णं दिव्यवर्षशतं किल । हित्वा शान्तिसुखं युद्धं कृतवन्तौ कथं मुनी ॥ ४ ॥ कथं तौ चक्रतुर्युद्धं प्रह्लादेन समं मुनी । कथयस्व महाभाग कारणं विग्रहस्य वै ॥ ५ ॥ (कामिनी कनकं कार्यं कारणं विग्रहस्य वै) ॥ युद्धबुद्धिः कथं जाता तयोश्च तद्विरक्तयोः । तथाविधं तपस्तप्तं ताभ्याञ्च केन हेतुना ॥ ६ ॥ मोहार्थं सुखभोगार्थं स्वर्गार्थं वा परन्तप । कृतमत्युत्कटं ताभ्यां तपः सर्वफलप्रदम् ॥ ७ ॥ मुनिभ्यां शान्तचित्ताभ्यां प्राप्तं किं फलमद्‌भुतम् । तपसा पीडितो देहः संग्रामेण पुनः पुनः ॥ ८ ॥ दिव्यवर्षशतं पूर्णं श्रमेण परिपीडितौ । न राज्यार्थे धने वापि न दारेषु गृहेषु च ॥ ९ ॥ किमर्थं तु कृतं युद्धं ताभ्यां तेन महात्मना । निरीहः पुरुषः कस्मात्प्रकुर्याद्युद्धमीदृशम् ॥ १० ॥ दुःखदं सर्वथा देहे जानन्धर्मं सनातनम् । सुबुद्धिः सुखदानीह कर्माणि कुरुते सदा ॥ ११ ॥ न दुःखदानि धर्मज्ञ स्थितिरेषा सनातनी । धर्मपुत्रौ हरेरंशौ सर्वज्ञौ सर्वभूषितौ ॥ १२ ॥ कृतवन्तौ कथं युद्धं दुःखं धर्मविनाशकम् । त्यक्त्वा तपः समाधीतं सुखारामं महत्फलम् ॥ १३ ॥ संयुगं दारुणं कृष्ण नैव मूर्खोऽपि वाञ्छति । श्रुतो मया ययातिस्तु च्युतः स्वर्गान्महीपतिः ॥ १४ ॥ अहङ्कारभवात्पापात्पातितः पृथिवीतले । यज्ञकृद्दानकर्ता च धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥ १५ ॥ शब्दोच्चारणमात्रेण पातितो वज्रपाणिना । अहङ्कारमृते युद्धं न भवत्येव निश्चयः ॥ १६ ॥ किं फलं तस्य युद्धस्य मुनेः पुण्यविनाशनम् । व्यास उवाच राजन् संसारमूलं हि त्रिविधः परिकीर्तितः ॥ १७ ॥ अहङ्कारस्तु सर्वज्ञैर्मुनिभिर्धर्मनिश्चये । स कथं मुनिना त्यक्तुं योग्यो देहभृता किल ॥ १८ ॥ कारणेन विना कार्यं न भवत्येव निश्चयः । तपो दानं तथा यज्ञाः सात्त्विकात्प्रभवन्ति ते ॥ १९ ॥ राजसाद्वा महाभाग तामसात्कलहस्तथा । क्रिया स्वल्पापि राजेन्द्र नाहङ्कारं विना क्वचित् ॥ २० ॥ शुभा वाप्यशुभा वापि प्रभवत्यपि निश्चयः । अहङ्काराद्‌ बन्धकारी नान्योऽस्ति जगतीतले ॥ २१ ॥ येनेदं रचितं विश्वं कथं तद्रहितं भवेत् । ब्रह्मा रुद्रस्तथा विष्णुरहङ्कारयुतास्त्वमी ॥ २२ ॥ अन्येषां चैव का वार्ता मुनीनां वसुधाधिप । अहङ्कारावृतं विश्वं भ्रमतीदं चराचरम् ॥ २३ ॥ पुनर्जन्म पुनर्मृत्युः सर्वं कर्मवशानुगम् । देवतिर्यङ्‌मनुष्याणां संसारेऽस्मिन्महीपते ॥ २४ ॥ रथाङ्गवदसर्वार्थं भ्रमणं सर्वदा स्मृतम् । विष्णोरप्यवताराणां संख्यां जानाति कः पुमान् ॥ २५ ॥ विततेऽस्मिंस्तु संसारे उत्तमाधमयोनिषु । नारायणो हरिः साक्षान्मात्स्यं वपुरुपाश्रितः ॥ २६ ॥ कामठं सौकरं चैव नारसिंहञ्च वामनम् । युगे युगे जगन्नाथो वासुदेवो जनार्दनः ॥ २७ ॥ अवतारानसंख्यातान्करोति विधियन्त्रितः । वैवस्वते महाराज सप्तमे भगवान्हरिः ॥ २८ ॥ मन्वन्तरेऽवतारान्वै चक्रे ताञ्छ्रुणु तत्त्वतः । भृगुशापान्महाराज विष्णुर्देववरः प्रभुः ॥ २९ ॥ अवताराननेकांस्तु कृतवानखिलेश्वरः । राजोवाच सन्देहोऽयं महाभाग हृदये मम जायते ॥ ३० ॥ भृगुणा भगवान्विष्णुः कथं शप्तः पितामह । हरिणा च मुनेस्तस्य विप्रियं किं कृतं मुने ॥ ३१ ॥ यद्रोषाद्‌ भृगुणा शप्तो विष्णुर्देवनमस्कृतः । व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि भृगोः शापस्य कारणम् ॥ ३२ ॥ पुरा कश्यपदायादो हिरण्यकशिपुर्नृपः । यदा तदा सुरैः सार्धं कृतं संख्यं परस्परम् ॥ ३३ ॥ कृते संख्ये जगत्सर्वं व्याकुलं समजायत । हते तस्मिन्नृपे राजा प्रह्लादः समजायत ॥ ३४ ॥ देवान्स पीडयामास प्रह्लादः शत्रुकर्षणः । संग्रामो ह्यभवद्‌ घोरः शक्रप्रह्लादयोस्तदा ॥ ३५ ॥ पूर्णं वर्षशतं राजँल्लोकविस्मयकारकम् । देवैर्युद्धं कृतं चोग्रं प्रह्रादस्तु पराजितः ॥ ३६ ॥ निर्वेदं परमं प्राप्तो ज्ञात्वा धर्मं सनातनम् । विरोचनसुतं राज्ये प्रतिष्ठाप्य बलिं नृप ॥ ३७ ॥ जगाम स तपस्तप्तुं पर्वते गन्धमादने । प्राप्य राज्यं बलिः श्रीमान्सुरैर्वैरं चकार ह ॥ ३८ ॥ यतः परस्परं युद्धं जातं परमदारुणम् । ततः सुरैर्जिता दैत्या इन्द्रेणामिततेजसा ॥ ३९ ॥ विष्णुना च सहायेन राज्यभ्रष्टाः कृता नृप । ततः पराजिता दैत्याः काव्यस्य शरणं गताः ॥ ४० ॥ किं त्वं न कुरुषे ब्रह्मन् साहाय्यं नः प्रतापवान् । स्थातुं न शक्नुमो ह्यत्र प्रविशामो रसातलम् ॥ ४१ ॥ यदि त्वं न सहायोऽसि त्रातुं मन्त्रविदुत्तम । व्यास उवाच इत्युक्तः सोऽब्रवीद्दैत्यान्काव्यः कारुणिको मुनिः ॥ ४२ ॥ मा भैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन भोऽसुराः । मन्त्रैस्तथौषधीभिश्च साहाय्यं वः सदैव हि ॥ ४३ ॥ करिष्यामि कृतोत्साहा भवन्तु विगतज्वराः । व्यास उवाच ततस्ते निर्भया जाता दैत्याः काव्यस्य संश्रयात् ॥ ४४ ॥ देवैः श्रुतस्तु वृत्तान्तः सर्वैश्चारमुखात्किल । तत्र संमन्त्र्य ते देवाः शक्रेण च परस्परम् ॥ ४५ ॥ मन्त्रं चक्रुः सुसंविग्नाः काव्यमन्त्रप्रभावतः । योद्धुं गच्छामहे तूर्णं यावन्न च्यावयन्ति वै ॥ ४६ ॥ प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे । दैत्याञ्जग्मुस्ततो देवाः संरुष्टाः शस्त्रपाणयः ॥ ४७ ॥ जग्मुस्तान्विष्णुसहिता दानवान् हरिणोदिताः । वध्यमानास्तु ते दैत्याः सन्त्रस्ता भयपीडिताः ॥ ४८ ॥ काव्यस्य शरणं जग्मू रक्ष रक्षेति चाब्रुवन् । ताञ्छुक्रः पीडितान्दृष्ट्वा देवैर्दैत्यान्महाबलान् ॥ ४९ ॥ मा भैष्टेति वचः प्राह मन्त्रौषधिबलाद्विभुः । दृष्ट्वा काव्यं सुराः सर्वे त्यक्त्वा तान्प्रययुः किल ॥ ५० ॥

janamejaya uvāca sandeho'yaṃ mahānatra pārāśarya kathānake | naranārāyaṇau śāntau vaiṣṇavāṃśau tapodhanau || 1 || tīrthāśrayau sattvayuktau vanyāśanaparau sadā | dharmaputrau mahātmānau tāpasau satyasaṃsthitau || 2 || kathaṃ rāgasamāyuktau jātau yuddhe parasparam | saṃgrāmaṃ cakratuḥ kasmāttyaktvā tapimanuttamām || 3 || prahlādena samaṃ pūrṇaṃ divyavarṣaśataṃ kila | hitvā śāntisukhaṃ yuddhaṃ kṛtavantau kathaṃ munī || 4 || kathaṃ tau cakraturyuddhaṃ prahlādena samaṃ munī | kathayasva mahābhāga kāraṇaṃ vigrahasya vai || 5 || (kāminī kanakaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ vigrahasya vai) || yuddhabuddhiḥ kathaṃ jātā tayośca tadviraktayoḥ | tathāvidhaṃ tapastaptaṃ tābhyāñca kena hetunā || 6 || mohārthaṃ sukhabhogārthaṃ svargārthaṃ vā parantapa | kṛtamatyutkaṭaṃ tābhyāṃ tapaḥ sarvaphalapradam || 7 || munibhyāṃ śāntacittābhyāṃ prāptaṃ kiṃ phalamad‌bhutam | tapasā pīḍito dehaḥ saṃgrāmeṇa punaḥ punaḥ || 8 || divyavarṣaśataṃ pūrṇaṃ śrameṇa paripīḍitau | na rājyārthe dhane vāpi na dāreṣu gṛheṣu ca || 9 || kimarthaṃ tu kṛtaṃ yuddhaṃ tābhyāṃ tena mahātmanā | nirīhaḥ puruṣaḥ kasmātprakuryādyuddhamīdṛśam || 10 || duḥkhadaṃ sarvathā dehe jānandharmaṃ sanātanam | subuddhiḥ sukhadānīha karmāṇi kurute sadā || 11 || na duḥkhadāni dharmajña sthitireṣā sanātanī | dharmaputrau hareraṃśau sarvajñau sarvabhūṣitau || 12 || kṛtavantau kathaṃ yuddhaṃ duḥkhaṃ dharmavināśakam | tyaktvā tapaḥ samādhītaṃ sukhārāmaṃ mahatphalam || 13 || saṃyugaṃ dāruṇaṃ kṛṣṇa naiva mūrkho'pi vāñchati | śruto mayā yayātistu cyutaḥ svargānmahīpatiḥ || 14 || ahaṅkārabhavātpāpātpātitaḥ pṛthivītale | yajñakṛddānakartā ca dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ || 15 || śabdoccāraṇamātreṇa pātito vajrapāṇinā | ahaṅkāramṛte yuddhaṃ na bhavatyeva niścayaḥ || 16 || kiṃ phalaṃ tasya yuddhasya muneḥ puṇyavināśanam | vyāsa uvāca rājan saṃsāramūlaṃ hi trividhaḥ parikīrtitaḥ || 17 || ahaṅkārastu sarvajñairmunibhirdharmaniścaye | sa kathaṃ muninā tyaktuṃ yogyo dehabhṛtā kila || 18 || kāraṇena vinā kāryaṃ na bhavatyeva niścayaḥ | tapo dānaṃ tathā yajñāḥ sāttvikātprabhavanti te || 19 || rājasādvā mahābhāga tāmasātkalahastathā | kriyā svalpāpi rājendra nāhaṅkāraṃ vinā kvacit || 20 || śubhā vāpyaśubhā vāpi prabhavatyapi niścayaḥ | ahaṅkārād‌ bandhakārī nānyo'sti jagatītale || 21 || yenedaṃ racitaṃ viśvaṃ kathaṃ tadrahitaṃ bhavet | brahmā rudrastathā viṣṇurahaṅkārayutāstvamī || 22 || anyeṣāṃ caiva kā vārtā munīnāṃ vasudhādhipa | ahaṅkārāvṛtaṃ viśvaṃ bhramatīdaṃ carācaram || 23 || punarjanma punarmṛtyuḥ sarvaṃ karmavaśānugam | devatiryaṅ‌manuṣyāṇāṃ saṃsāre'sminmahīpate || 24 || rathāṅgavadasarvārthaṃ bhramaṇaṃ sarvadā smṛtam | viṣṇorapyavatārāṇāṃ saṃkhyāṃ jānāti kaḥ pumān || 25 || vitate'smiṃstu saṃsāre uttamādhamayoniṣu | nārāyaṇo hariḥ sākṣānmātsyaṃ vapurupāśritaḥ || 26 || kāmaṭhaṃ saukaraṃ caiva nārasiṃhañca vāmanam | yuge yuge jagannātho vāsudevo janārdanaḥ || 27 || avatārānasaṃkhyātānkaroti vidhiyantritaḥ | vaivasvate mahārāja saptame bhagavānhariḥ || 28 || manvantare'vatārānvai cakre tāñchruṇu tattvataḥ | bhṛguśāpānmahārāja viṣṇurdevavaraḥ prabhuḥ || 29 || avatārānanekāṃstu kṛtavānakhileśvaraḥ | rājovāca sandeho'yaṃ mahābhāga hṛdaye mama jāyate || 30 || bhṛguṇā bhagavānviṣṇuḥ kathaṃ śaptaḥ pitāmaha | hariṇā ca munestasya vipriyaṃ kiṃ kṛtaṃ mune || 31 || yadroṣād‌ bhṛguṇā śapto viṣṇurdevanamaskṛtaḥ | vyāsa uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi bhṛgoḥ śāpasya kāraṇam || 32 || purā kaśyapadāyādo hiraṇyakaśipurnṛpaḥ | yadā tadā suraiḥ sārdhaṃ kṛtaṃ saṃkhyaṃ parasparam || 33 || kṛte saṃkhye jagatsarvaṃ vyākulaṃ samajāyata | hate tasminnṛpe rājā prahlādaḥ samajāyata || 34 || devānsa pīḍayāmāsa prahlādaḥ śatrukarṣaṇaḥ | saṃgrāmo hyabhavad‌ ghoraḥ śakraprahlādayostadā || 35 || pūrṇaṃ varṣaśataṃ rāja~llokavismayakārakam | devairyuddhaṃ kṛtaṃ cograṃ prahrādastu parājitaḥ || 36 || nirvedaṃ paramaṃ prāpto jñātvā dharmaṃ sanātanam | virocanasutaṃ rājye pratiṣṭhāpya baliṃ nṛpa || 37 || jagāma sa tapastaptuṃ parvate gandhamādane | prāpya rājyaṃ baliḥ śrīmānsurairvairaṃ cakāra ha || 38 || yataḥ parasparaṃ yuddhaṃ jātaṃ paramadāruṇam | tataḥ surairjitā daityā indreṇāmitatejasā || 39 || viṣṇunā ca sahāyena rājyabhraṣṭāḥ kṛtā nṛpa | tataḥ parājitā daityāḥ kāvyasya śaraṇaṃ gatāḥ || 40 || kiṃ tvaṃ na kuruṣe brahman sāhāyyaṃ naḥ pratāpavān | sthātuṃ na śaknumo hyatra praviśāmo rasātalam || 41 || yadi tvaṃ na sahāyo'si trātuṃ mantraviduttama | vyāsa uvāca ityuktaḥ so'bravīddaityānkāvyaḥ kāruṇiko muniḥ || 42 || mā bhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena bho'surāḥ | mantraistathauṣadhībhiśca sāhāyyaṃ vaḥ sadaiva hi || 43 || kariṣyāmi kṛtotsāhā bhavantu vigatajvarāḥ | vyāsa uvāca tataste nirbhayā jātā daityāḥ kāvyasya saṃśrayāt || 44 || devaiḥ śrutastu vṛttāntaḥ sarvaiścāramukhātkila | tatra saṃmantrya te devāḥ śakreṇa ca parasparam || 45 || mantraṃ cakruḥ susaṃvignāḥ kāvyamantraprabhāvataḥ | yoddhuṃ gacchāmahe tūrṇaṃ yāvanna cyāvayanti vai || 46 || prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe | daityāñjagmustato devāḥ saṃruṣṭāḥ śastrapāṇayaḥ || 47 || jagmustānviṣṇusahitā dānavān hariṇoditāḥ | vadhyamānāstu te daityāḥ santrastā bhayapīḍitāḥ || 48 || kāvyasya śaraṇaṃ jagmū rakṣa rakṣeti cābruvan | tāñchukraḥ pīḍitāndṛṣṭvā devairdaityānmahābalān || 49 || mā bhaiṣṭeti vacaḥ prāha mantrauṣadhibalādvibhuḥ | dṛṣṭvā kāvyaṃ surāḥ sarve tyaktvā tānprayayuḥ kila || 50 ||