Chapter 43

नारद उवाच नारायण महाभाग नारायण महाप्रभो । रूपेणैव गुणेनैव यशसा तेजसा त्विषा ॥ १ ॥ त्वमेव ज्ञानिनां श्रेष्ठः सिद्धानां योगिनां मुने । तपस्विनां मुनीनां च परो वेदविदांवर ॥ २ ॥ महालक्ष्म्या उपाख्यानं विज्ञातं महदद्‍भुतम् । अन्यत्किञ्चिदुपाख्यानं निगूढं वद साम्प्रतम् ॥ ३ ॥ अतीव गोपनीयं यदुपयुक्तं च सर्वतः । अप्रकाश्यं पुराणेषु वेदोक्तं धर्मसंयुतम् ॥ ४ ॥ श्रीनारायण उवाच नानाप्रकारमाख्यानमप्रकाश्यं पुराणतः । श्रुतं कतिविधं गूढमास्ते ब्रह्मन् सुदुर्लभम् ॥ ५ ॥ तेषु यत्सारभूतं च श्रोतुं किं वा त्वमिच्छसि । तन्मे ब्रूहि महाभाग पश्चाद्वक्ष्यामि तत्पुनः ॥ ६ ॥ नारद उवाच स्वाहा देवी हविर्दाने प्रशस्ता सर्वकर्मसु । पितृदाने स्वधा शस्ता दक्षिणा सर्वतो वरा ॥ ७ ॥ एतासां चरितं जन्मफलं प्राधान्यमेव च । श्रोतुमिच्छामि त्वद्वक्त्राद्‌वद वेदविदांवर ॥ ८ ॥ सूत उवाच नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिसत्तमः । कथां कथितुमारेभे पुराणोक्तां पुरातनीम् ॥ ९ ॥ श्रीनारायण उवाच सृष्टेः प्रथमतो देवाः स्वाहारार्थं ययुः पुरा । ब्रह्मलोकं ब्रह्मसभामाजग्मुः सुमनोहराम् ॥ १० ॥ गत्वा निवेदनं चक्रुराहारहेतुकं मुने । ब्रह्मा श्रुत्वा प्रतिज्ञाय निषेवे श्रीहरिं परम् ॥ ११ ॥ नारद उवाच यज्ञरूपो हि भगवान् कलया च बभूव ह । यज्ञे यद्यद्धविर्दानं दत्तं तेभ्यश्च ब्राह्मणैः ॥ १२ ॥ श्रीनारायण उवाच हविर्ददति विप्राश्च भक्त्या च क्षत्रियादयः । सुरा नैव प्राप्नुवन्ति तद्दानं मुनिपुङ्‌गव ॥ १३ ॥ देवा विषण्णास्ते सर्वे तत्सभां च ययुः पुनः । गत्वा निवेदनं चक्रुराहाराभावहेतुकम् ॥ १४ ॥ ब्रह्मा श्रुत्वा तु ध्यानेन श्रीकृष्णं शरणं ययौ । पूजाञ्चकार प्रकृतेध्यानेनैव तदाज्ञया ॥ १५ ॥ प्रकृतेः कलया चैव सर्वशक्तिस्वरूपिणी । अतीव सुन्दरी श्यामा रमणीया मनोहरा ॥ १६ ॥ ईषद्धास्यप्रसन्नास्या भक्तानुग्रहकातरा । उवाचेति विधेरग्रे पद्मयोने वरं वृणु ॥ १७ ॥ विधिस्तद्वचनं श्रुत्वा सम्भ्रमात्समुवाच ताम् । प्रजापतिरुवाच त्वमग्नेर्दाहिका शक्तिर्भव यातीव सुन्दरी ॥ १८ ॥ दग्धुं न शक्तः प्रकृतीर्हुताशश्च त्वया विना । त्वन्नामोच्चार्य मन्त्रान्ते यो दास्यति हविर्नरः ॥ १९ ॥ सुरेभ्यस्तत्प्राप्नुवन्ति सुराः सानन्दपूर्वकम् । अग्नेः सम्पत्स्वरूपा च श्रीरूपा सा गृहेश्वरी ॥ २० ॥ देवानां पूजिता शश्वन्नरादीनां भवाम्बिके । ब्रह्मणश्च वचः श्रुत्वा सा विषण्णा बभूव ह ॥ २१ ॥ तमुवाच ततो देवी स्वाभिप्रायं स्वयम्भुवम् । स्वाहोवाच अहं कृष्णं भजिष्यामि तपसा सुचिरेण च ॥ २२ ॥ ब्रह्मंस्तदन्यं यत्किञ्चित्स्वप्नवद्‌ भ्रममेव च । विधाता जगतस्त्वं च शम्भुर्मृत्युञ्जयो विभुः ॥ २३ ॥ बिभर्ति शेषो विश्वं च धर्मः साक्षी च धर्मिणाम् । सर्वाद्यपूज्यो देवानां गणेषु च गणेश्वरः ॥ २४ ॥ प्रकृतिः सर्वसम्पूज्या यत्प्रसादात्पुराभवत् । ऋषयो मुनयश्चैव पूजिता यन्निषेवया ॥ २५ ॥ तत्पादपद्मं नियतं भावेन चिन्तयाम्यहम् । पद्मास्या पाद्यमित्युक्त्वा पद्मनाभानुसारतः ॥ २६ ॥ जगाम तपसे देवी ध्यात्वा कृष्णं निरामयम् । तपस्तेपे वर्षलक्षमेकपादेन पद्मजा ॥ २७ ॥ तदा ददर्श श्रीकृष्णं निर्गुणं प्रकृतेः परम् । अतीव कमनीयं च रूपं दृष्ट्वा च रूपिणी ॥ २८ ॥ मूर्च्छां सम्प्राप कालेन कामेशस्य च कामुकी । विज्ञाय तदभिप्रायं सर्वज्ञस्तामुवाच ह ॥ २९ ॥ समुत्थाप्य च तां क्रोडे क्षीणाङ्‌गीं तपसा चिरम् । श्रीभगवानुवाच वाराहे वै त्वमंशेन मम पत्‍नी भविष्यसि ॥ ३० ॥ नाम्ना नाग्नजिती कन्या कान्ते नग्नजितस्य च । अधुनाग्नेर्दाहिका त्वं भव पत्‍नी च भामिनी ॥ ३१ ॥ मन्त्राङ्‌गरूपा पूज्या च मत्प्रसादाद्‌ भविष्यसि । वह्निस्त्वां भक्तिभावेन सम्पूज्य च गृहेश्वरीम् ॥ ३२ ॥ रमिष्यति त्वया सार्धं रामया रमणीयया । इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो देवीं सम्भाष्य नारद ॥ ३३ ॥ तत्राजगाम सन्त्रस्तो वह्निर्ब्रह्मनिदेशतः । सामवेदोक्तध्यानेन ध्यात्वा तां जगदम्बिकाम् ॥ ३४ ॥ सम्पूज्य परितुष्टाव पाणिं जग्राह मन्त्रतः । तदा दिव्यं वर्षशतं स रेमे रामया सह ॥ ३५ ॥ अतीव निर्जने देशे सम्भोगसुखदे सदा । बभूव गर्भस्तस्यां च हुताशस्य च तेजसा ॥ ३६ ॥ तं दधार च सा देवी दिव्यं द्वादशवत्सरम् । ततः सुषाव पुत्रांश्च रमणीयान्मनोहरान् ॥ ३७ ॥ दक्षिणाग्निगार्हपत्याहवनीयान् क्रमेण च । ऋषयो मुनयश्चैव ब्राह्मणाः क्षत्रियादयः ॥ ३८ ॥ स्वाहान्तं मन्त्रमुच्चार्य हविर्दानं च चक्रिरे । स्वाहायुक्तं च मन्त्रं च यो गृह्णाति प्रशस्तकम् ॥ ३९ ॥ सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य मन्त्रग्रहणमात्रतः । विषहीनो यथा सर्पो वेदहीनो यथा द्विजः ॥ ४० ॥ पतिसेवाविहीना स्त्री विद्याहीनो यथा पुमान् । फलशाखाविहीनश्च यथा वृक्षो हि निन्दितः ॥ ४१ ॥ स्वाहाहीनस्तथा मन्त्रो न हुतः फलदायकः । परितुष्टा द्विजाः सर्वे देवाः सम्प्रापुराहुतीः ॥ ४२ ॥ स्वाहान्तेनैव मन्त्रेण सफलं सर्वमेव च । इत्येवं कथितं सर्वं स्वाहोपाख्यानमुत्तमम् ॥ ४३ ॥ सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । नारद उवाच स्वाहापूजाविधानं च ध्यानं स्तोत्रं मुनीश्वर ॥ ४४ ॥ सम्पूज्य वह्निस्तुष्टाव येन तद्वद मे प्रभो । श्रीनारायण उवाच ध्यानं च सामवेदोक्तं स्तोत्रपूजाविधानकम् ॥ ४५ ॥ वदामि श्रूयतां ब्रह्मन् सावधानो मुनीश्वर । सर्वयज्ञारम्भकाले शालग्रामे घटेऽथवा ॥ ४६ ॥ स्वाहां सम्पूज्य यत्‍नेन यज्ञं कुर्यात्कलाप्तये । स्वाहां मन्त्राङ्‌गयुक्तां च मन्त्रसिद्धिस्वरूपिणीम् ॥ ४७ ॥ सिद्धां च सिद्धिदां नॄणां कर्मणां फलदां शुभाम् । इति ध्यात्वा च मूलेन दत्त्वा पाद्यादिकं नरः ॥ ४८ ॥ सर्वसिद्धिं लभेत्स्तुत्वा मूलमन्त्रं मुने शृणु । ॐ ह्रीं श्रीं वह्निजायायै देव्यै स्वाहेत्यनेन च ॥ ४९ ॥ यः पूजयेच्च तां भक्त्या सर्वेष्टं सम्भवेद्‌ ध्रुवम् । वह्निरुवाच स्वाहा वह्निप्रिया वह्निजाया सन्तोषकारिणी ॥ ५० ॥ शक्तिः क्रिया कालदात्री परिपाककरी ध्रुवा । गतिः सदा नराणां च दाहिका दहनक्षमा ॥ ५१ ॥ संसारसाररूपा च घोरसंसारतारिणी । देवजीवनरूपा च देवपोषणकारिणी ॥ ५२ ॥ षोडशैतानि नामानि यः पठेद्‍भक्तिसंयुतः । सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य इह लोके परत्र च ॥ ५३ ॥ नाङ्‌गहीनं भवेत्तस्य सर्वं कर्म सुशोभनम् । अपुत्रो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्प्रियाम् ॥ ५४ ॥ रम्भोपमां स्वकान्तां च सम्प्राप्य सुखमाप्नुयात् ॥ ५५ ॥

nārada uvāca nārāyaṇa mahābhāga nārāyaṇa mahāprabho | rūpeṇaiva guṇenaiva yaśasā tejasā tviṣā || 1 || tvameva jñānināṃ śreṣṭhaḥ siddhānāṃ yogināṃ mune | tapasvināṃ munīnāṃ ca paro vedavidāṃvara || 2 || mahālakṣmyā upākhyānaṃ vijñātaṃ mahadad‍bhutam | anyatkiñcidupākhyānaṃ nigūḍhaṃ vada sāmpratam || 3 || atīva gopanīyaṃ yadupayuktaṃ ca sarvataḥ | aprakāśyaṃ purāṇeṣu vedoktaṃ dharmasaṃyutam || 4 || śrīnārāyaṇa uvāca nānāprakāramākhyānamaprakāśyaṃ purāṇataḥ | śrutaṃ katividhaṃ gūḍhamāste brahman sudurlabham || 5 || teṣu yatsārabhūtaṃ ca śrotuṃ kiṃ vā tvamicchasi | tanme brūhi mahābhāga paścādvakṣyāmi tatpunaḥ || 6 || nārada uvāca svāhā devī havirdāne praśastā sarvakarmasu | pitṛdāne svadhā śastā dakṣiṇā sarvato varā || 7 || etāsāṃ caritaṃ janmaphalaṃ prādhānyameva ca | śrotumicchāmi tvadvaktrād‌vada vedavidāṃvara || 8 || sūta uvāca nāradasya vacaḥ śrutvā prahasya munisattamaḥ | kathāṃ kathitumārebhe purāṇoktāṃ purātanīm || 9 || śrīnārāyaṇa uvāca sṛṣṭeḥ prathamato devāḥ svāhārārthaṃ yayuḥ purā | brahmalokaṃ brahmasabhāmājagmuḥ sumanoharām || 10 || gatvā nivedanaṃ cakrurāhārahetukaṃ mune | brahmā śrutvā pratijñāya niṣeve śrīhariṃ param || 11 || nārada uvāca yajñarūpo hi bhagavān kalayā ca babhūva ha | yajñe yadyaddhavirdānaṃ dattaṃ tebhyaśca brāhmaṇaiḥ || 12 || śrīnārāyaṇa uvāca havirdadati viprāśca bhaktyā ca kṣatriyādayaḥ | surā naiva prāpnuvanti taddānaṃ munipuṅ‌gava || 13 || devā viṣaṇṇāste sarve tatsabhāṃ ca yayuḥ punaḥ | gatvā nivedanaṃ cakrurāhārābhāvahetukam || 14 || brahmā śrutvā tu dhyānena śrīkṛṣṇaṃ śaraṇaṃ yayau | pūjāñcakāra prakṛtedhyānenaiva tadājñayā || 15 || prakṛteḥ kalayā caiva sarvaśaktisvarūpiṇī | atīva sundarī śyāmā ramaṇīyā manoharā || 16 || īṣaddhāsyaprasannāsyā bhaktānugrahakātarā | uvāceti vidheragre padmayone varaṃ vṛṇu || 17 || vidhistadvacanaṃ śrutvā sambhramātsamuvāca tām | prajāpatiruvāca tvamagnerdāhikā śaktirbhava yātīva sundarī || 18 || dagdhuṃ na śaktaḥ prakṛtīrhutāśaśca tvayā vinā | tvannāmoccārya mantrānte yo dāsyati havirnaraḥ || 19 || surebhyastatprāpnuvanti surāḥ sānandapūrvakam | agneḥ sampatsvarūpā ca śrīrūpā sā gṛheśvarī || 20 || devānāṃ pūjitā śaśvannarādīnāṃ bhavāmbike | brahmaṇaśca vacaḥ śrutvā sā viṣaṇṇā babhūva ha || 21 || tamuvāca tato devī svābhiprāyaṃ svayambhuvam | svāhovāca ahaṃ kṛṣṇaṃ bhajiṣyāmi tapasā sucireṇa ca || 22 || brahmaṃstadanyaṃ yatkiñcitsvapnavad‌ bhramameva ca | vidhātā jagatastvaṃ ca śambhurmṛtyuñjayo vibhuḥ || 23 || bibharti śeṣo viśvaṃ ca dharmaḥ sākṣī ca dharmiṇām | sarvādyapūjyo devānāṃ gaṇeṣu ca gaṇeśvaraḥ || 24 || prakṛtiḥ sarvasampūjyā yatprasādātpurābhavat | ṛṣayo munayaścaiva pūjitā yanniṣevayā || 25 || tatpādapadmaṃ niyataṃ bhāvena cintayāmyaham | padmāsyā pādyamityuktvā padmanābhānusārataḥ || 26 || jagāma tapase devī dhyātvā kṛṣṇaṃ nirāmayam | tapastepe varṣalakṣamekapādena padmajā || 27 || tadā dadarśa śrīkṛṣṇaṃ nirguṇaṃ prakṛteḥ param | atīva kamanīyaṃ ca rūpaṃ dṛṣṭvā ca rūpiṇī || 28 || mūrcchāṃ samprāpa kālena kāmeśasya ca kāmukī | vijñāya tadabhiprāyaṃ sarvajñastāmuvāca ha || 29 || samutthāpya ca tāṃ kroḍe kṣīṇāṅ‌gīṃ tapasā ciram | śrībhagavānuvāca vārāhe vai tvamaṃśena mama pat‍nī bhaviṣyasi || 30 || nāmnā nāgnajitī kanyā kānte nagnajitasya ca | adhunāgnerdāhikā tvaṃ bhava pat‍nī ca bhāminī || 31 || mantrāṅ‌garūpā pūjyā ca matprasādād‌ bhaviṣyasi | vahnistvāṃ bhaktibhāvena sampūjya ca gṛheśvarīm || 32 || ramiṣyati tvayā sārdhaṃ rāmayā ramaṇīyayā | ityuktvāntardadhe devo devīṃ sambhāṣya nārada || 33 || tatrājagāma santrasto vahnirbrahmanideśataḥ | sāmavedoktadhyānena dhyātvā tāṃ jagadambikām || 34 || sampūjya parituṣṭāva pāṇiṃ jagrāha mantrataḥ | tadā divyaṃ varṣaśataṃ sa reme rāmayā saha || 35 || atīva nirjane deśe sambhogasukhade sadā | babhūva garbhastasyāṃ ca hutāśasya ca tejasā || 36 || taṃ dadhāra ca sā devī divyaṃ dvādaśavatsaram | tataḥ suṣāva putrāṃśca ramaṇīyānmanoharān || 37 || dakṣiṇāgnigārhapatyāhavanīyān krameṇa ca | ṛṣayo munayaścaiva brāhmaṇāḥ kṣatriyādayaḥ || 38 || svāhāntaṃ mantramuccārya havirdānaṃ ca cakrire | svāhāyuktaṃ ca mantraṃ ca yo gṛhṇāti praśastakam || 39 || sarvasiddhirbhavettasya mantragrahaṇamātrataḥ | viṣahīno yathā sarpo vedahīno yathā dvijaḥ || 40 || patisevāvihīnā strī vidyāhīno yathā pumān | phalaśākhāvihīnaśca yathā vṛkṣo hi ninditaḥ || 41 || svāhāhīnastathā mantro na hutaḥ phaladāyakaḥ | parituṣṭā dvijāḥ sarve devāḥ samprāpurāhutīḥ || 42 || svāhāntenaiva mantreṇa saphalaṃ sarvameva ca | ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ svāhopākhyānamuttamam || 43 || sukhadaṃ mokṣadaṃ sāraṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi | nārada uvāca svāhāpūjāvidhānaṃ ca dhyānaṃ stotraṃ munīśvara || 44 || sampūjya vahnistuṣṭāva yena tadvada me prabho | śrīnārāyaṇa uvāca dhyānaṃ ca sāmavedoktaṃ stotrapūjāvidhānakam || 45 || vadāmi śrūyatāṃ brahman sāvadhāno munīśvara | sarvayajñārambhakāle śālagrāme ghaṭe'thavā || 46 || svāhāṃ sampūjya yat‍nena yajñaṃ kuryātkalāptaye | svāhāṃ mantrāṅ‌gayuktāṃ ca mantrasiddhisvarūpiṇīm || 47 || siddhāṃ ca siddhidāṃ nṝṇāṃ karmaṇāṃ phaladāṃ śubhām | iti dhyātvā ca mūlena dattvā pādyādikaṃ naraḥ || 48 || sarvasiddhiṃ labhetstutvā mūlamantraṃ mune śṛṇu | oṃ hrīṃ śrīṃ vahnijāyāyai devyai svāhetyanena ca || 49 || yaḥ pūjayecca tāṃ bhaktyā sarveṣṭaṃ sambhaved‌ dhruvam | vahniruvāca svāhā vahnipriyā vahnijāyā santoṣakāriṇī || 50 || śaktiḥ kriyā kāladātrī paripākakarī dhruvā | gatiḥ sadā narāṇāṃ ca dāhikā dahanakṣamā || 51 || saṃsārasārarūpā ca ghorasaṃsāratāriṇī | devajīvanarūpā ca devapoṣaṇakāriṇī || 52 || ṣoḍaśaitāni nāmāni yaḥ paṭhed‍bhaktisaṃyutaḥ | sarvasiddhirbhavettasya iha loke paratra ca || 53 || nāṅ‌gahīnaṃ bhavettasya sarvaṃ karma suśobhanam | aputro labhate putraṃ bhāryāhīno labhetpriyām || 54 || rambhopamāṃ svakāntāṃ ca samprāpya sukhamāpnuyāt || 55 ||