Chapter 9

श्रीनारायण उवाच इदं शिरोव्रतं चीर्णं विधिवद्यैर्द्विजातिभिः । तेषामेव परां विद्यां वदेदज्ञानबाधिकाम् ॥ १ ॥ विधिवच्छ्रद्धया सार्धं न चीर्णं यैः शिरोव्रतम् । श्रौतस्मार्तसमाचारस्तेषामनुपकारकः ॥ २ ॥ शिरोव्रतसमाचारादेव ब्रह्मादिदेवताः । देवता अभवन्विद्वन् खलु नान्येन हेतुना ॥ ३ ॥ शिरोव्रतस्य माहात्म्यं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च देवताः सकला अपि ॥ ४ ॥ सर्वपातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः । शिरोव्रतमिदं येन चरितं विधिवद्‌बुधैः ॥ ५ ॥ शिरोव्रतमिदं नाम शिरस्याथर्वणश्रुतेः । यदुक्तं तद्धि नैवान्यत्तत्तु पुण्येन लभ्यते ॥ ६ ॥ शाखाभेदेषु नामानि व्रतस्यास्य विभेदतः । पठ्यन्ते मुनिशार्दूल शाखास्वेकव्रतं हि तत् ॥ ७ ॥ सर्वशाखासु वस्त्वेकं शिवाख्यं सत्यचिद्‌घनम् । तथा तद्विषयं ज्ञानं तथैव च शिरोतव्रतम् ॥ ८ ॥ शिरोव्रतविहीनस्तु सर्वधर्मविवर्जितः । अपि सर्वासु विद्यासु सोऽधिकारी न संशयः ॥ ९ ॥ शिरोव्रतमिदं कार्यं पापकान्तारदाहकम् । साधनं सर्वविद्यानां यतस्तत्सम्यगाचरेत् ॥ १० ॥ श्रुतिराथर्वणी सूक्ष्मा सूक्ष्मार्थस्य प्रकाशिनी । यदुवाच व्रतं प्रीत्या तन्नित्यं सम्यगाचरेत् ॥ ११ ॥ अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैः षड्‌भिः शुद्धेन भस्मना । सर्वाङ्‌गोद्धूलनं कुर्याच्छिरोव्रतसमाह्वयम् ॥ १२ ॥ एतच्छिरोव्रतं कुर्यात्सन्ध्याकालेषु सादरम् । यावद्विद्योदयस्तावत्तस्य विद्या खलूत्तमा ॥ १३ ॥ द्वादशाब्दमथाब्दं वा तदर्धं च तदर्धकम् । प्रकुर्याद्‌द्वादशाहं वा सङ्‌कल्पेन शिरोव्रतम् ॥ १४ ॥ शिरोव्रतेन यः स्नातस्तं तु नोपदिशेत्तु यः । तस्य विद्या विनष्टा स्यान्निर्घृणः स गुरुः खलु ॥ १५ ॥ ब्रह्मविद्यागुरुः साक्षान्मुनिः कारुणिकः खलु । यथा सर्वेश्वरः श्रीमान्मृदुः कारुणिकः खलु ॥ १६ ॥ जन्मान्तरसहस्रेषु नरा ये धर्मचारिणः । तेषामेव खलु श्रद्धा जायते न कदाचन ॥ १७ ॥ प्रत्युताज्ञानबाहुल्याद्‌द्वेष एव विजायते । अतः प्रद्वेषयुक्तस्य न भवेदात्मवेदनम् ॥ १८ ॥ ब्रह्मविद्योपदेशस्य साक्षादेवाधिकारिणः । त एव नेतरे विद्वन् ये तु स्नाताः शिरोव्रतैः ॥ १९ ॥ व्रतं पाशुपतं चीर्णं यैर्द्विजैरादरेण तु । तेषामेवोपदेष्टव्यमिति वेदानुशासनम् ॥ २० ॥ यः पशुस्तत्पशुत्वं च व्रतेनानेन सन्त्यजेत् । तान्हत्वा न स पापीयान्भवेद्वेदान्तनिश्चयः ॥ २१ ॥ त्रिपुण्ड्रधारणं प्रोक्तं जाबालैरादरेण तु । त्रियम्बकेन मन्त्रेण सतारेण शिवेन च ॥ २२ ॥ त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं गहस्थाश्रममाश्रितः । ओङ्‌कारेण त्रिरुक्तेन सहंसेन त्रिपुण्ड्रकम् ॥ २३ ॥ धारयेद्‌‍भिक्षुको नित्यमिति जाबालिकी श्रुतिः । त्रियम्बकेन मन्त्रेण प्रणवेन शिवेन च ॥ २४ ॥ गृहस्थश्च वानप्रस्थो धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम् । मेधावीत्यादिना वापि ब्रह्मचारी दिने दिने ॥ २५ ॥ भस्मना सजलेनापि धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम् । ब्राह्मणो विधिनोत्पन्नस्त्रिपुण्ड्रभस्मनैव तु ॥ २६ ॥ ललाटे धारयेन्नित्यं तिर्यग्भस्मावगुण्ठनम् । (महादेवस्य सम्बन्धात्तद्धर्मेऽप्यस्ति सङ्‌गतिः ।) सम्यक् त्रिपुण्ड्रधर्मं च ब्राह्मणो नित्यमाचरेत् ॥ २७ ॥ आदिब्राह्मणभूतेन त्रिपुण्ड्रं भस्मना धृतम् । यतोऽत एव विप्रस्तु त्रिपुण्ड्रं धारयेत्सदा ॥ २८ ॥ भस्मना वेदसिद्धेन त्रिपुण्ड्रं देहगुण्ठनम् । रुद्रलिङ्‌गार्चनं वापि मोहतोऽपि च न त्यजेत् ॥ २९ ॥ त्रियम्बकेन मन्त्रेण सतारेण तथैव च । पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण प्रणवेन तथैव च ॥ ३० ॥ ललाटे हृदये चैव दोर्द्वन्द्वे च महामुने । त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं संन्यासाश्रममाश्रितः ॥ ३१ ॥ त्रियायुषेण मन्त्रेण मेधावीत्यादिनाथवा । गौणेन भस्मना धार्यं त्रिपुण्ड्रं ब्रह्मचारिणा ॥ ३२ ॥ नमोऽन्तेन शिवेनैव शूद्रः शुश्रूषणे रतः । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च नित्यं भक्त्या समाचरेत् ॥ ३३ ॥ अन्येषामपि सर्वेषां विना मन्त्रेण सुव्रत । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च कर्तव्यं भक्तितो मुने ॥ ३४ ॥ भूत्यैवोद्धूलनं तिर्यक् त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् । वरेण्यं सर्वधर्मेभ्यस्तस्मान्नित्यं समाचरेत् ॥ ३५ ॥ भस्माग्निहोत्रजं वाथ विरजाग्निसमुद्‍भवम् । आदरेण समादाय शुद्धे पात्रे निधाय तत् ॥ ३६ ॥ प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च द्विराचम्य समाहितः । गृहीत्वा भस्म तत्पञ्चब्रह्ममन्त्रैः शनैः शनैः ॥ ३७ ॥ प्राणायामत्रयं कृत्वा अग्निरित्यादिमन्त्रितम् । तैरेव सप्तभिर्मन्त्रैस्त्रिवारमभिमन्त्रयेत् ॥ ३८ ॥ ओमापोज्योतिरित्युक्त्वा ध्यात्वा मन्त्रानुदीरयेत् । सितेन भस्मना पूर्वं समुद्धूल्य शरीरकम् ॥ ३९ ॥ विपापो विरजो मर्त्यो जायते नात्र संशयः । ततो ध्यात्वा महाविष्णुं जगन्नाथं जलाधिपम् ॥ ४० ॥ संयोज्य भस्मना तोयमग्निरित्यादिभिः पुनः । विमृज्य साम्बं ध्यात्वा च समुद्धूल्योर्ध्वमस्तकम् ॥ ४१ ॥ तेन भावनया ब्राह्मभूतेन सितभस्मना । ललाटवक्षःस्कन्धेषु स्वाश्रमोचितमन्त्रतः ॥ ४२ ॥ मध्यमानामिकाङ्‌गुष्ठैरनुलोमविलोमतः । त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं त्रिकालेष्वपि भक्तितः ॥ ४३ ॥

śrīnārāyaṇa uvāca idaṃ śirovrataṃ cīrṇaṃ vidhivadyairdvijātibhiḥ | teṣāmeva parāṃ vidyāṃ vadedajñānabādhikām || 1 || vidhivacchraddhayā sārdhaṃ na cīrṇaṃ yaiḥ śirovratam | śrautasmārtasamācārasteṣāmanupakārakaḥ || 2 || śirovratasamācārādeva brahmādidevatāḥ | devatā abhavanvidvan khalu nānyena hetunā || 3 || śirovratasya māhātmyaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam | brahmā viṣṇuśca rudraśca devatāḥ sakalā api || 4 || sarvapātakayukto'pi mucyate sarvapātakaiḥ | śirovratamidaṃ yena caritaṃ vidhivad‌budhaiḥ || 5 || śirovratamidaṃ nāma śirasyātharvaṇaśruteḥ | yaduktaṃ taddhi naivānyattattu puṇyena labhyate || 6 || śākhābhedeṣu nāmāni vratasyāsya vibhedataḥ | paṭhyante muniśārdūla śākhāsvekavrataṃ hi tat || 7 || sarvaśākhāsu vastvekaṃ śivākhyaṃ satyacid‌ghanam | tathā tadviṣayaṃ jñānaṃ tathaiva ca śirotavratam || 8 || śirovratavihīnastu sarvadharmavivarjitaḥ | api sarvāsu vidyāsu so'dhikārī na saṃśayaḥ || 9 || śirovratamidaṃ kāryaṃ pāpakāntāradāhakam | sādhanaṃ sarvavidyānāṃ yatastatsamyagācaret || 10 || śrutirātharvaṇī sūkṣmā sūkṣmārthasya prakāśinī | yaduvāca vrataṃ prītyā tannityaṃ samyagācaret || 11 || agnirityādibhirmantraiḥ ṣaḍ‌bhiḥ śuddhena bhasmanā | sarvāṅ‌goddhūlanaṃ kuryācchirovratasamāhvayam || 12 || etacchirovrataṃ kuryātsandhyākāleṣu sādaram | yāvadvidyodayastāvattasya vidyā khalūttamā || 13 || dvādaśābdamathābdaṃ vā tadardhaṃ ca tadardhakam | prakuryād‌dvādaśāhaṃ vā saṅ‌kalpena śirovratam || 14 || śirovratena yaḥ snātastaṃ tu nopadiśettu yaḥ | tasya vidyā vinaṣṭā syānnirghṛṇaḥ sa guruḥ khalu || 15 || brahmavidyāguruḥ sākṣānmuniḥ kāruṇikaḥ khalu | yathā sarveśvaraḥ śrīmānmṛduḥ kāruṇikaḥ khalu || 16 || janmāntarasahasreṣu narā ye dharmacāriṇaḥ | teṣāmeva khalu śraddhā jāyate na kadācana || 17 || pratyutājñānabāhulyād‌dveṣa eva vijāyate | ataḥ pradveṣayuktasya na bhavedātmavedanam || 18 || brahmavidyopadeśasya sākṣādevādhikāriṇaḥ | ta eva netare vidvan ye tu snātāḥ śirovrataiḥ || 19 || vrataṃ pāśupataṃ cīrṇaṃ yairdvijairādareṇa tu | teṣāmevopadeṣṭavyamiti vedānuśāsanam || 20 || yaḥ paśustatpaśutvaṃ ca vratenānena santyajet | tānhatvā na sa pāpīyānbhavedvedāntaniścayaḥ || 21 || tripuṇḍradhāraṇaṃ proktaṃ jābālairādareṇa tu | triyambakena mantreṇa satāreṇa śivena ca || 22 || tripuṇḍraṃ dhārayennityaṃ gahasthāśramamāśritaḥ | oṅ‌kāreṇa triruktena sahaṃsena tripuṇḍrakam || 23 || dhārayed‌‍bhikṣuko nityamiti jābālikī śrutiḥ | triyambakena mantreṇa praṇavena śivena ca || 24 || gṛhasthaśca vānaprastho dhārayecca tripuṇḍrakam | medhāvītyādinā vāpi brahmacārī dine dine || 25 || bhasmanā sajalenāpi dhārayecca tripuṇḍrakam | brāhmaṇo vidhinotpannastripuṇḍrabhasmanaiva tu || 26 || lalāṭe dhārayennityaṃ tiryagbhasmāvaguṇṭhanam | (mahādevasya sambandhāttaddharme'pyasti saṅ‌gatiḥ |) samyak tripuṇḍradharmaṃ ca brāhmaṇo nityamācaret || 27 || ādibrāhmaṇabhūtena tripuṇḍraṃ bhasmanā dhṛtam | yato'ta eva viprastu tripuṇḍraṃ dhārayetsadā || 28 || bhasmanā vedasiddhena tripuṇḍraṃ dehaguṇṭhanam | rudraliṅ‌gārcanaṃ vāpi mohato'pi ca na tyajet || 29 || triyambakena mantreṇa satāreṇa tathaiva ca | pañcākṣareṇa mantreṇa praṇavena tathaiva ca || 30 || lalāṭe hṛdaye caiva dordvandve ca mahāmune | tripuṇḍraṃ dhārayennityaṃ saṃnyāsāśramamāśritaḥ || 31 || triyāyuṣeṇa mantreṇa medhāvītyādināthavā | gauṇena bhasmanā dhāryaṃ tripuṇḍraṃ brahmacāriṇā || 32 || namo'ntena śivenaiva śūdraḥ śuśrūṣaṇe rataḥ | uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca nityaṃ bhaktyā samācaret || 33 || anyeṣāmapi sarveṣāṃ vinā mantreṇa suvrata | uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca kartavyaṃ bhaktito mune || 34 || bhūtyaivoddhūlanaṃ tiryak tripuṇḍrasya ca dhāraṇam | vareṇyaṃ sarvadharmebhyastasmānnityaṃ samācaret || 35 || bhasmāgnihotrajaṃ vātha virajāgnisamud‍bhavam | ādareṇa samādāya śuddhe pātre nidhāya tat || 36 || prakṣālya pādau hastau ca dvirācamya samāhitaḥ | gṛhītvā bhasma tatpañcabrahmamantraiḥ śanaiḥ śanaiḥ || 37 || prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā agnirityādimantritam | taireva saptabhirmantraistrivāramabhimantrayet || 38 || omāpojyotirityuktvā dhyātvā mantrānudīrayet | sitena bhasmanā pūrvaṃ samuddhūlya śarīrakam || 39 || vipāpo virajo martyo jāyate nātra saṃśayaḥ | tato dhyātvā mahāviṣṇuṃ jagannāthaṃ jalādhipam || 40 || saṃyojya bhasmanā toyamagnirityādibhiḥ punaḥ | vimṛjya sāmbaṃ dhyātvā ca samuddhūlyordhvamastakam || 41 || tena bhāvanayā brāhmabhūtena sitabhasmanā | lalāṭavakṣaḥskandheṣu svāśramocitamantrataḥ || 42 || madhyamānāmikāṅ‌guṣṭhairanulomavilomataḥ | tripuṇḍraṃ dhārayennityaṃ trikāleṣvapi bhaktitaḥ || 43 ||