Chapter 11

व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा महिषो मदविह्वलः । मन्त्रिवृद्धान् समाहूय राजा वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥ राजोवाच मन्त्रिणः किं च कर्तव्यं विश्रब्धं ब्रूत मा चिरम् । आगता देवविहिता मायेयं शाम्बरीव किम् ॥ २ ॥ कार्येऽस्मिन्निपुणा यूयमुपायेषु विचक्षणाः । सामादिषु च कर्तव्यः कोऽत्र मह्यं ब्रुवन्तु च ॥ ३ ॥ मन्त्रिण ऊचुः सत्यं सदैव वक्तव्यं प्रियञ्च नृपसत्तम । कार्यं हितकरं नूनं विचार्य विबुधैः किल ॥ ४ ॥ सत्यं च हितकृद्‌राजन्प्रियं चाहितकृद्‌भवेत् । यथौषधं नृणां लोके ह्यप्रियं रोगनाशनम् ॥ ५ ॥ सत्यस्य श्रोता मन्ता च दुर्लभः पृथिवीपते । वक्तापि दुर्लभः कामं बहवश्चाटुभाषकाः ॥ ६ ॥ कथं ब्रूमोऽत्र नृपते विचारे गहने त्विह । शुभं वाप्यशुभं वापि को वेत्ति भुवनत्रये ॥ ७ ॥ राजोवाच स्वस्वमत्यनुसारेण ब्रुवन्त्वद्य पृथक्पृथक् । येषां हि यादृशो भावस्तच्छ्रुत्वा चिन्तयाम्यहम् ॥ ८ ॥ बहूनां मतमाज्ञाय विचार्य च पुनः पुनः । यच्छ्रेयस्तद्धि कर्तव्यं कार्यं कार्यविचक्षणैः ॥ ९ ॥ व्यास उवाच तस्यैवं वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षो महाबलः । उवाच तरसा वाक्यं रञ्जयन्पृथिवीपतिम् ॥ १० ॥ विरूपाक्ष उवाच राजन्नारी वराकीयं सा ब्रूते मदगर्विता । विभीषिकामात्रमिदं ज्ञातव्यं वचनं त्वया ॥ ११ ॥ को बिभेति स्त्रियो वाक्यैर्दुरुक्तै रणदुर्मदैः । अनृतं साहसं चेति जानन्नारीविचेष्टितम् ॥ १२ ॥ जित्वा त्रिभुवनं राजन्नद्य कान्ताभयेन वै । दीनत्वेऽप्ययशो नूनं वीरस्य भुवने भवेत् ॥ १३ ॥ तस्माद्याम्यहमेकाकी युद्धाय चण्डिकां प्रति । हनिष्ये तां महाराज निर्भयो भव साम्प्रतम् ॥ १४ ॥ सेनावृतोऽहं गत्वा तां शस्त्रास्त्रैर्विविधैः किल । निषूदयामि दुर्मर्षां चण्डिकां चण्डविक्रमाम् ॥ १५ ॥ बद्ध्वा सर्पमयैः पाशैरानयिष्ये तवान्तिकम् । वशगा तु सदा ते स्यात्पश्य राजन् बलं मम ॥ १६ ॥ व्यास उवाच विरूपाक्षवचः श्रुत्वा दुर्धरो वाक्यमब्रवीत् । सत्यमुक्तं वचो राजन् विरूपाक्षेण धीमता ॥ १७ ॥ ममापि वचनं श्लक्ष्णं श्रोतव्यं धीमता त्वया । कामातुरैषा सुदती लक्ष्यतेऽप्यनुमानतः ॥ १८ ॥ भवत्येवंविधा कामं नायिका रूपगर्विता । भीषयित्वा वरारोहा त्वां वशे कर्तुमिच्छति ॥ १९ ॥ हावोऽयं मानिनीनां वै तं वेत्ति रसवित्तमः । वक्रोक्तिरेषा कामिन्याः प्रियं प्रति परायणम् ॥ २० ॥ वेत्ति कोऽपि नरः कामं कामशास्त्रविचक्षणः । यदुक्तं नाम बाणैस्त्वा वधिष्ये रणमूर्धनि ॥ २१ ॥ हेतुगर्भमिदं वाक्यं ज्ञातव्यं हेतुवित्तमैः । बाणास्तु मानिनीनां वै कटाक्षा एव विश्रुताः ॥ २२ ॥ पुष्पाञ्जलिमयाश्चान्ये व्यंग्यानि वचनानि च । का शक्तिरन्यबाणानां प्रेरणे त्वयि पार्थिव ॥ २३ ॥ तादृशीनां न सा शक्तिर्ब्रह्मविष्णुहरादिषु । ययोक्तं नेत्रबाणैस्त्वां हनिष्ये मन्द पार्थिवम् ॥ २४ ॥ विपरीतं परिज्ञातं तेनारसविदा किल । पातयिष्यामि शय्यायां रणमय्यां पतिं तव ॥ २५ ॥ विपरीतरतिकीडाभाषणं ज्ञेयमेव तत् । करिष्ये विगतप्राणं यदुक्तं वचनं तया ॥ २६ ॥ वीर्यं प्राणा इति प्रोक्तं तद्विहीनं न चान्यथा । व्यंग्याधिक्येन वाक्येन वरयत्युत्तमा नृप ॥ २७ ॥ तद्वै विचारतो ज्ञेयं रसग्रन्थविचक्षणैः । इति ज्ञात्वा महाराज कर्तव्यं रससंयुतम् ॥ २८ ॥ सामदानद्वयं तस्या नान्योपायोऽस्ति भूपते । रुष्टा वा गर्विता वापि वशगा मानिनी भवेत् ॥ २९ ॥ तादृशैर्मधुरैर्वाक्यैरानयिष्ये तवान्तिकम् । किं बहूक्तेन मे राजन् कर्तव्या वशवर्तिनी ॥ ३० ॥ गत्वा मयाधुनैवेयं किङ्करीव सदैव ते । व्यास उवाव इत्थं निशम्य तद्वाक्यं ताम्रस्तत्त्वविचक्षणः ॥ ३१ ॥ उवाच वचनं राजन्निशामय मयोदितम् । हेतुमद्धर्मसहितं रसयुक्तं नयान्वितम् ॥ ३२ ॥ नैषा कामातुरा बाला नानुरक्ता विचक्षणा । व्यंग्यानि नैव वाक्यानि तयोक्तानि तु मानद ॥ ३३ ॥ चित्रमत्र महाबाहो यदेका वरवर्णिनी । निरालम्बा समायाति चित्ररूपा मनोहरा ॥ ३४ ॥ अष्टादशभुजा नारी न श्रुता न च वीक्षिता । केनापि त्रिषु लोकेषु पराक्रमवती शुभा ॥ ३५ ॥ आयुधान्यपि तावन्ति धृतानि बलवन्ति च । विपरीतमिदं मन्ये सर्वं कालकृतं नृप ॥ ३६ ॥ स्वप्नानि दुर्निमित्तानि मया दृष्टानि वै निशि । तेन जानाम्यहं नूनं वैशसं समुपागतम् ॥ ३७ ॥ कृष्णाम्बरधरा नारी रुदती च गृहाङ्गणे । दृष्टा स्वप्नेऽप्युषःकाले चिन्तितव्यस्तदत्ययः ॥ ३८ ॥ विकृताः पक्षिणो रात्रौ रोरुवन्ति गृहे गृहे । उत्पाता विविधा राजन् प्रभवन्ति गृहे गृहे ॥ ३९ ॥ तेन जानाम्यहं नूनं कारणं किञ्चिदेव हि । यत्त्वां प्रार्थयते बाला युद्धाय कृतनिश्चया ॥ ४० ॥ नैषास्ति मानुषी नो वा गान्धर्वी न तथासुरी । देवैः कृतेयं ज्ञातव्या माया मोहकरी विभो ॥ ४१ ॥ कातरत्वं न कर्तव्यं ममैतन्मतमित्यलम् । कर्तव्यं सर्वथा युद्धं यद्‌भाव्यं तद्‌भविष्यति ॥ ४२ ॥ को वेद दैवकर्तव्यं शुभं वाप्यशुभं तथा । अवलम्ब्य धिया धैर्यं स्थातव्यं वै विचक्षणैः ॥ ४३ ॥ जीवितं मरणं पुंसां दैवाधीनं नराधिप । कोऽपि नैवान्यथा कर्तुं समर्थो भुवनत्रये ॥ ४४ ॥ महिष उवाच गच्छ ताम्र महाभाग युद्धाय कृतनिश्चयः । तामानय वरारोहां जित्वा धर्मेण मानिनीम् ॥ ४५ ॥ न भवेद्वशगा नारी संग्रामे यदि सा तव । हन्तव्या नान्यथा कामं माननीया प्रयत्‍नतः ॥ ४६ ॥ वीरस्त्वमसि सर्वज्ञ कामशास्त्रविशारदः । येन केनाप्युपायेन जेतव्या वरवर्णिनी ॥ ४७ ॥ त्वरन्वीर महाबाहो सैन्येन महता वृतः । तत्र गत्वा त्वया ज्ञेया विचार्य च पुनः पुनः ॥ ४८ ॥ किमर्थमागता चेयं ज्ञातव्यं तद्धि कारणम् । कामाद्वा वैरभावाच्च माया कस्येयमित्युत ॥ ४९ ॥ आदौ तन्निश्चयं कृत्वा ज्ञातव्यं तच्चिकीर्षितम् । पश्चाद्युद्धं प्रकर्तव्यं यथायोग्यं यथाबलम् ॥ ५० ॥ कातरत्वं न कर्तव्यं निर्दयत्वं तथा न च । यादृशं हि मनस्तस्याः कर्तव्यं तादृशं त्वया ॥ ५१ ॥ व्यास उवाच इति तद्‌भाषितं श्रुत्वा ताम्रः कालवशं गतः । निर्गतः सैन्यसंयुक्तः प्रणम्य महिषं नृपम् ॥ ५२ ॥ गच्छन्मार्गे दुरात्मासौ शकुनान्वीक्ष्य दारुणान् । विस्मयञ्च भयं प्राप यममार्गप्रदर्शकान् ॥ ५३ ॥ सगत्वा तां समालोक्य देवीं सिंहोपरिस्थिताम् । स्तूयमानां सुरैः सर्वैः सर्वायुधविभूषिताम् ॥ ५४ ॥ तामुवाच विनीतः सन् वाक्यं मधुरया गिरा । सामभावं समाश्रित्य विनयावनतः स्थितः ॥ ५५ ॥ देवि दैत्येश्वरः शृङ्गी त्वद्‌रूपगुणमोहितः । स्पृहां करोति महिषस्त्वत्पाणिग्रहणाय च ॥ ५६ ॥ भावं कुरु विशालाक्षि तस्मिन्नमरदुर्जये । पतिं तं प्राप्य मृद्वङ्‌गि नन्दने विहराद्‌भुते ॥ ५७ ॥ सर्वाङ्गसुन्दरं देहं प्राप्य सर्वसुखास्पदम् । सुखं सर्वात्मना ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः ॥ ५८ ॥ करभोरु किमर्थं ते गृहीतान्यायुधान्यलम् । पुष्पकन्दुकयोग्यास्ते कराः कमलकोमलाः ॥ ५९ ॥ भ्रूचापे विद्यमानेऽपि धनुषा किं प्रयोजनम् । कटाक्षा विशिखाः सन्ति किं बाणैर्निष्प्रयोजनैः ॥ ६० ॥ संसारे दुःखदं युद्धं न कर्तव्यं विजानता । लोभासक्ताः प्रकुर्वन्ति संग्रामञ्च परस्परम् ॥ ६१ ॥ पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः । भेदनं निजगात्राणां कस्य तज्जायते मुदे ॥ ६२ ॥ तस्मात्त्वमपि तन्वङ्‌गि प्रसादं कर्तुमर्हसि । भर्तारं भज मे नाथं देवदानवपूजितम् ॥ ६३ ॥ स तेऽत्र वाञ्छितं सर्वं करिष्यति मनोरथम् । त्वं पट्टमहिषी राज्ञः सर्वथा नात्र संशयः ॥ ६४ ॥ वचनं कुरु मे देवि प्राप्स्यसे सुखमुत्तमम् । संग्रामे जयसन्देहः कष्टं प्राप्य न संशयः ॥ ६५ ॥ जानासि राजनीतिं त्वं यथावद्वरवर्णिनि । भुंक्ष्व राज्यसुखं पूर्णं वर्षाणामयुतायुतम् ॥ ६६ ॥ पुत्रस्ते भविता कान्तः सोऽपि राजा भविष्यति । यौवने क्रीडयित्वान्ते वार्धक्ये सुखमाप्स्यसि ॥ ६७ ॥

vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā mahiṣo madavihvalaḥ | mantrivṛddhān samāhūya rājā vacanamabravīt || 1 || rājovāca mantriṇaḥ kiṃ ca kartavyaṃ viśrabdhaṃ brūta mā ciram | āgatā devavihitā māyeyaṃ śāmbarīva kim || 2 || kārye'sminnipuṇā yūyamupāyeṣu vicakṣaṇāḥ | sāmādiṣu ca kartavyaḥ ko'tra mahyaṃ bruvantu ca || 3 || mantriṇa ūcuḥ satyaṃ sadaiva vaktavyaṃ priyañca nṛpasattama | kāryaṃ hitakaraṃ nūnaṃ vicārya vibudhaiḥ kila || 4 || satyaṃ ca hitakṛd‌rājanpriyaṃ cāhitakṛd‌bhavet | yathauṣadhaṃ nṛṇāṃ loke hyapriyaṃ roganāśanam || 5 || satyasya śrotā mantā ca durlabhaḥ pṛthivīpate | vaktāpi durlabhaḥ kāmaṃ bahavaścāṭubhāṣakāḥ || 6 || kathaṃ brūmo'tra nṛpate vicāre gahane tviha | śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi ko vetti bhuvanatraye || 7 || rājovāca svasvamatyanusāreṇa bruvantvadya pṛthakpṛthak | yeṣāṃ hi yādṛśo bhāvastacchrutvā cintayāmyaham || 8 || bahūnāṃ matamājñāya vicārya ca punaḥ punaḥ | yacchreyastaddhi kartavyaṃ kāryaṃ kāryavicakṣaṇaiḥ || 9 || vyāsa uvāca tasyaivaṃ vacanaṃ śrutvā virūpākṣo mahābalaḥ | uvāca tarasā vākyaṃ rañjayanpṛthivīpatim || 10 || virūpākṣa uvāca rājannārī varākīyaṃ sā brūte madagarvitā | vibhīṣikāmātramidaṃ jñātavyaṃ vacanaṃ tvayā || 11 || ko bibheti striyo vākyairduruktai raṇadurmadaiḥ | anṛtaṃ sāhasaṃ ceti jānannārīviceṣṭitam || 12 || jitvā tribhuvanaṃ rājannadya kāntābhayena vai | dīnatve'pyayaśo nūnaṃ vīrasya bhuvane bhavet || 13 || tasmādyāmyahamekākī yuddhāya caṇḍikāṃ prati | haniṣye tāṃ mahārāja nirbhayo bhava sāmpratam || 14 || senāvṛto'haṃ gatvā tāṃ śastrāstrairvividhaiḥ kila | niṣūdayāmi durmarṣāṃ caṇḍikāṃ caṇḍavikramām || 15 || baddhvā sarpamayaiḥ pāśairānayiṣye tavāntikam | vaśagā tu sadā te syātpaśya rājan balaṃ mama || 16 || vyāsa uvāca virūpākṣavacaḥ śrutvā durdharo vākyamabravīt | satyamuktaṃ vaco rājan virūpākṣeṇa dhīmatā || 17 || mamāpi vacanaṃ ślakṣṇaṃ śrotavyaṃ dhīmatā tvayā | kāmāturaiṣā sudatī lakṣyate'pyanumānataḥ || 18 || bhavatyevaṃvidhā kāmaṃ nāyikā rūpagarvitā | bhīṣayitvā varārohā tvāṃ vaśe kartumicchati || 19 || hāvo'yaṃ māninīnāṃ vai taṃ vetti rasavittamaḥ | vakroktireṣā kāminyāḥ priyaṃ prati parāyaṇam || 20 || vetti ko'pi naraḥ kāmaṃ kāmaśāstravicakṣaṇaḥ | yaduktaṃ nāma bāṇaistvā vadhiṣye raṇamūrdhani || 21 || hetugarbhamidaṃ vākyaṃ jñātavyaṃ hetuvittamaiḥ | bāṇāstu māninīnāṃ vai kaṭākṣā eva viśrutāḥ || 22 || puṣpāñjalimayāścānye vyaṃgyāni vacanāni ca | kā śaktiranyabāṇānāṃ preraṇe tvayi pārthiva || 23 || tādṛśīnāṃ na sā śaktirbrahmaviṣṇuharādiṣu | yayoktaṃ netrabāṇaistvāṃ haniṣye manda pārthivam || 24 || viparītaṃ parijñātaṃ tenārasavidā kila | pātayiṣyāmi śayyāyāṃ raṇamayyāṃ patiṃ tava || 25 || viparītaratikīḍābhāṣaṇaṃ jñeyameva tat | kariṣye vigataprāṇaṃ yaduktaṃ vacanaṃ tayā || 26 || vīryaṃ prāṇā iti proktaṃ tadvihīnaṃ na cānyathā | vyaṃgyādhikyena vākyena varayatyuttamā nṛpa || 27 || tadvai vicārato jñeyaṃ rasagranthavicakṣaṇaiḥ | iti jñātvā mahārāja kartavyaṃ rasasaṃyutam || 28 || sāmadānadvayaṃ tasyā nānyopāyo'sti bhūpate | ruṣṭā vā garvitā vāpi vaśagā māninī bhavet || 29 || tādṛśairmadhurairvākyairānayiṣye tavāntikam | kiṃ bahūktena me rājan kartavyā vaśavartinī || 30 || gatvā mayādhunaiveyaṃ kiṅkarīva sadaiva te | vyāsa uvāva itthaṃ niśamya tadvākyaṃ tāmrastattvavicakṣaṇaḥ || 31 || uvāca vacanaṃ rājanniśāmaya mayoditam | hetumaddharmasahitaṃ rasayuktaṃ nayānvitam || 32 || naiṣā kāmāturā bālā nānuraktā vicakṣaṇā | vyaṃgyāni naiva vākyāni tayoktāni tu mānada || 33 || citramatra mahābāho yadekā varavarṇinī | nirālambā samāyāti citrarūpā manoharā || 34 || aṣṭādaśabhujā nārī na śrutā na ca vīkṣitā | kenāpi triṣu lokeṣu parākramavatī śubhā || 35 || āyudhānyapi tāvanti dhṛtāni balavanti ca | viparītamidaṃ manye sarvaṃ kālakṛtaṃ nṛpa || 36 || svapnāni durnimittāni mayā dṛṣṭāni vai niśi | tena jānāmyahaṃ nūnaṃ vaiśasaṃ samupāgatam || 37 || kṛṣṇāmbaradharā nārī rudatī ca gṛhāṅgaṇe | dṛṣṭā svapne'pyuṣaḥkāle cintitavyastadatyayaḥ || 38 || vikṛtāḥ pakṣiṇo rātrau roruvanti gṛhe gṛhe | utpātā vividhā rājan prabhavanti gṛhe gṛhe || 39 || tena jānāmyahaṃ nūnaṃ kāraṇaṃ kiñcideva hi | yattvāṃ prārthayate bālā yuddhāya kṛtaniścayā || 40 || naiṣāsti mānuṣī no vā gāndharvī na tathāsurī | devaiḥ kṛteyaṃ jñātavyā māyā mohakarī vibho || 41 || kātaratvaṃ na kartavyaṃ mamaitanmatamityalam | kartavyaṃ sarvathā yuddhaṃ yad‌bhāvyaṃ tad‌bhaviṣyati || 42 || ko veda daivakartavyaṃ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ tathā | avalambya dhiyā dhairyaṃ sthātavyaṃ vai vicakṣaṇaiḥ || 43 || jīvitaṃ maraṇaṃ puṃsāṃ daivādhīnaṃ narādhipa | ko'pi naivānyathā kartuṃ samartho bhuvanatraye || 44 || mahiṣa uvāca gaccha tāmra mahābhāga yuddhāya kṛtaniścayaḥ | tāmānaya varārohāṃ jitvā dharmeṇa māninīm || 45 || na bhavedvaśagā nārī saṃgrāme yadi sā tava | hantavyā nānyathā kāmaṃ mānanīyā prayat‍nataḥ || 46 || vīrastvamasi sarvajña kāmaśāstraviśāradaḥ | yena kenāpyupāyena jetavyā varavarṇinī || 47 || tvaranvīra mahābāho sainyena mahatā vṛtaḥ | tatra gatvā tvayā jñeyā vicārya ca punaḥ punaḥ || 48 || kimarthamāgatā ceyaṃ jñātavyaṃ taddhi kāraṇam | kāmādvā vairabhāvācca māyā kasyeyamityuta || 49 || ādau tanniścayaṃ kṛtvā jñātavyaṃ taccikīrṣitam | paścādyuddhaṃ prakartavyaṃ yathāyogyaṃ yathābalam || 50 || kātaratvaṃ na kartavyaṃ nirdayatvaṃ tathā na ca | yādṛśaṃ hi manastasyāḥ kartavyaṃ tādṛśaṃ tvayā || 51 || vyāsa uvāca iti tad‌bhāṣitaṃ śrutvā tāmraḥ kālavaśaṃ gataḥ | nirgataḥ sainyasaṃyuktaḥ praṇamya mahiṣaṃ nṛpam || 52 || gacchanmārge durātmāsau śakunānvīkṣya dāruṇān | vismayañca bhayaṃ prāpa yamamārgapradarśakān || 53 || sagatvā tāṃ samālokya devīṃ siṃhoparisthitām | stūyamānāṃ suraiḥ sarvaiḥ sarvāyudhavibhūṣitām || 54 || tāmuvāca vinītaḥ san vākyaṃ madhurayā girā | sāmabhāvaṃ samāśritya vinayāvanataḥ sthitaḥ || 55 || devi daityeśvaraḥ śṛṅgī tvad‌rūpaguṇamohitaḥ | spṛhāṃ karoti mahiṣastvatpāṇigrahaṇāya ca || 56 || bhāvaṃ kuru viśālākṣi tasminnamaradurjaye | patiṃ taṃ prāpya mṛdvaṅ‌gi nandane viharād‌bhute || 57 || sarvāṅgasundaraṃ dehaṃ prāpya sarvasukhāspadam | sukhaṃ sarvātmanā grāhyaṃ duḥkhaṃ heyamiti sthitiḥ || 58 || karabhoru kimarthaṃ te gṛhītānyāyudhānyalam | puṣpakandukayogyāste karāḥ kamalakomalāḥ || 59 || bhrūcāpe vidyamāne'pi dhanuṣā kiṃ prayojanam | kaṭākṣā viśikhāḥ santi kiṃ bāṇairniṣprayojanaiḥ || 60 || saṃsāre duḥkhadaṃ yuddhaṃ na kartavyaṃ vijānatā | lobhāsaktāḥ prakurvanti saṃgrāmañca parasparam || 61 || puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniśitaiḥ śaraiḥ | bhedanaṃ nijagātrāṇāṃ kasya tajjāyate mude || 62 || tasmāttvamapi tanvaṅ‌gi prasādaṃ kartumarhasi | bhartāraṃ bhaja me nāthaṃ devadānavapūjitam || 63 || sa te'tra vāñchitaṃ sarvaṃ kariṣyati manoratham | tvaṃ paṭṭamahiṣī rājñaḥ sarvathā nātra saṃśayaḥ || 64 || vacanaṃ kuru me devi prāpsyase sukhamuttamam | saṃgrāme jayasandehaḥ kaṣṭaṃ prāpya na saṃśayaḥ || 65 || jānāsi rājanītiṃ tvaṃ yathāvadvaravarṇini | bhuṃkṣva rājyasukhaṃ pūrṇaṃ varṣāṇāmayutāyutam || 66 || putraste bhavitā kāntaḥ so'pi rājā bhaviṣyati | yauvane krīḍayitvānte vārdhakye sukhamāpsyasi || 67 ||