Chapter 22

व्यास उवाच पराजिताः सुराः सर्वे राज्यं शुम्भः शशास ह । एवं वर्षसहस्रं तु जगाम नृपसत्तम ॥ १ ॥ भ्रष्टराज्यास्ततो देवाश्चिन्तामापुः सुदुस्तराम् । गुरुं दुःखातुरास्ते तु पप्रच्छुरिदमादृताः ॥ २ ॥ किं कर्तव्यं गुरो ब्रूहि सर्वज्ञस्त्वं महामुनिः । उपायोऽस्ति महाभाग दुःखस्य विनिवृत्तये ॥ ३ ॥ उपचारपरा नूनं वेदमन्त्राः सहस्रशः । वाच्छितार्थकरा नूनं सूत्रैः संलक्षिताः किल ॥ ४ ॥ इष्टयो विविधाः प्रोक्ताः सर्वकामफलप्रदाः । ताः कुरुष्व मुने नूनं त्वं जानासि च तत्क्रियाः ॥ ५ ॥ विधिः शत्रुविनाशाय यथोद्दिष्टः सदागमे । तं कुरुष्वाद्य विधिवद्यथा नो दुःखसंक्षयः ॥ ६ ॥ भवेदांगिरसाद्यैव तथा त्वं कर्तुमर्हसि । दानवानां विनाशाय अभिचारं यथामति ॥ ७ ॥ बृहस्पतिरुवाच सर्वे मन्त्राश्च वेदोक्ता दैवाधीनफलाश्च ते । न स्वतन्त्राः सुराधीश तथैकान्तफलप्रदाः ॥ ८ ॥ मन्त्राणां देवता यूयं ते तु दुःखैकभाजनम् । जाताः स्म कालयोगेन किं करोमि प्रसाधनम् ॥ ९ ॥ इन्द्राग्निवरुणादीनां यजनं यज्ञकर्मसु । ते यूयं विपदं प्राप्ताः करिष्यन्ति किमिष्टयः ॥ १० ॥ अवश्यम्भाविभावानां प्रतीकारो न विद्यते । उपायस्त्वथ कर्तव्य इति शिष्टानुशासनम् ॥ ११ ॥ दैवं हि बलवत्केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः । उपायवादिनो दैवं प्रवदन्ति निरर्थकम् ॥ १२ ॥ दैवं चैवाप्युपायश्च द्वावेवाभिमतौ नृणाम् । केवलं दैवमाश्रित्य न स्थातव्यं कदाचन ॥ १३ ॥ उपायः सर्वथा कार्यो विचार्य स्वधिया पुनः । तस्माद्‌ ब्रवीमि वः सर्वान्संविचार्य पुनः पुनः ॥ १४ ॥ पुरा भगवती तुष्टा जघान महिषासुरम् । युष्माभिस्तु स्तुता देवी वरदानं ददावथ ॥ १५ ॥ आपदं नाशयिष्यामि संस्मृता वा सदैव हि । यदा यदा वो देवेशा आपदो दैवसम्भवाः ॥ १६ ॥ प्रभवन्ति तदा कामं स्मर्तव्याहं सुरैः सदा । स्मृताहं नाशयिष्यामि युष्माकं परमापदः ॥ १७ ॥ तस्माद्धिमाचले गत्वा पर्वते सुमनोहरे । आराधनं चण्डिकायाः कुरुध्वं प्रेमपूर्वकम् ॥ १८ ॥ मायाबीजविधानज्ञास्तत्पुरश्चरणे रताः । जानाम्यहं योगबलात्प्रसन्ना सा भविष्यति ॥ १९ ॥ दुःखस्यान्तोऽद्य युष्माकं दृश्यते नात्र संशयः । तस्मिञ्छैले सदा देवी तिष्ठतीति मया श्रुतम् ॥ २० ॥ स्तुता सम्पूजिता सद्यो वाञ्छितार्थान् प्रदास्यति । निश्चयं परमं कृत्वा गच्छध्वं वै हिमालयम् ॥ २१ ॥ सुराः सर्वाणि कार्याणि सा वः कामं विधास्यति । व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा देवास्ते प्रययुर्गिरिम् ॥ २२ ॥ हिमालयं महाराज देवीध्यानपरायणाः । मायाबीजं हृदा नित्यं जपन्तः सर्व एव हि ॥ २३ ॥ नमश्चक्रुर्महामायां भक्तानामभयप्रदाम् । तुष्टुवुः स्तोत्रमन्त्रैश्च भक्त्या परमया युताः ॥ २४ ॥ नमो देवि विश्वेश्वरि प्राणनाथे सदानन्दरूपे सुरानन्ददे ते । नमो दानवान्तप्रदे मानवाना- मनेकार्थदे भक्तिगम्यस्वरूपे ॥ २५ ॥ न ते नामसंख्यां न ते रूपमीदृ- क्तथा कोऽपि वेदादिदेवस्वरूपे । त्वमेवासि सर्वेषु शक्तिस्वरूपा प्रजासृष्टिसंहारकाले सदैव ॥ २६ ॥ स्मृतिस्त्वं धृतिस्त्वं त्वमेवासि बुद्धि- र्जरा पुष्टितुष्टी धृतिः कान्तिशान्ती । सुविद्या सुलक्ष्मीर्गतिः कीर्तिमेधे त्वमेवासि विश्वस्य बीजं पुराणम् ॥ २७ ॥ यदा यैः स्वरूपैः करोषीह कार्यं सुराणां च तेभ्यो नमामोऽद्य शान्त्यै । क्षमा योगनिद्रा दया त्वं विवक्षा स्थिता सर्वभूतेषु शस्तैः स्वरूपैः ॥ २८ ॥ कृतं कार्यमादौ त्वया यत्सुराणां हतोऽसौ महारिर्मदान्धो हयारिः । दया ते सदा सर्वदेवेषु देवि प्रसिद्धा पुराणेषु वेदेषु गीता ॥ २९ ॥ किमत्रास्ति चित्रं यदम्बा सुतं स्वं मुदा पालयेत्पोषयेत्सम्यगेव । यतस्त्वं जनित्री सुराणां सहाया कुरुष्वैकचित्तेन कार्यं समग्रम् ॥ ३० ॥ न वा ते गुणानामियत्तां स्वरूपं वयं देवि जानीमहे विश्ववन्द्ये । कृपापात्रमित्येव मत्वा तथास्मा- न्भयेभ्यः सदा पाहि पातुं समर्थे ॥ ३१ ॥ विना बाणपातैर्विना मुष्टिघातै- र्विनाशूलखड्गैर्विना शक्तिदण्डैः । रिपून्हन्तुमेवासि शक्ता विनोदा- त्तथापीह लोकोपकाराय लीला ॥ ३२ ॥ इदं शाश्वतं नैव जानन्ति मूढा न कार्यं विना कारणं सम्भवेद्वा । वयं तर्कयामोऽनुमानं प्रमाणं त्वमेवासि कर्तास्य विश्वस्य चेति ॥ ३३ ॥ अजः सृष्टिकर्ता मुकुन्दोऽवितायं हरो नाशकृद्वै पुराणे प्रसिद्धः । न किं त्वत्प्रसूतास्त्रयस्ते युगादौ त्वमेवासि सर्वस्य तेनैव माता ॥ ३४ ॥ त्रिभिस्त्वं पुराराधिता देवि दत्ता त्वया शक्तिरुग्रा च तेभ्यः समग्रा । त्वया संयुतास्ते प्रकुर्वन्ति कामं जगत्पालनोत्पत्तिसंहारमेव ॥ ३५ ॥ ते किं न मन्दमतयो यतयो विमूढा- स्त्वां ये न विश्वजननीं समुपाश्रयन्ति । विद्यां परां सकलकामफलप्रदां तां मुक्तिप्रदां विबुधवृन्दसुवन्दिताङ्‌घ्रिम् ॥ ३६ ॥ ये वैष्णवाः पाशपताश्च सौरा दम्भास्त एव प्रतिभान्ति नूनम् । ध्यायन्ति न त्वां कमलाञ्च लज्जां कान्तिं स्थितिं कीर्तिमथापि पुष्टिम् ॥ ३७ ॥ हरिहरादिभिरप्यथ सेविता त्वमिह देववरैरसुरैस्तथा । भुवि भजन्ति न येऽल्पधियो नरा जननि ते विधिना खलु वञ्चिताः ॥ ३८ ॥ जलधिजापदपङ्कजरञ्जनं जतुरसेन करोति हरिः स्वयम् । त्रिनयनोऽपि धराधरजाङ्‌घ्रिपं- कजपरागनिषेवणतत्परः ॥ ३९ ॥ किमपरस्य नरस्य कथानकै- स्तव पदाब्जयुगं न भजन्ति के । विगतरागगृहाश्च दयां क्षमां कृतधियो मुनयोऽपि भजन्ति ते ॥ ४० ॥ देवि त्वदङ्‌घ्रिभजने न जना रता ये संसारकूपपतिताः पतिताः किलामी । ते कुष्ठगुल्मशिरआधियुता भवन्ति दारिद्र्यदैन्यसहिता रहिताः सुखौघैः ॥ ४१ ॥ ये काष्ठभारवहने यवसावहारे कार्ये भवन्ति निपुणा धनदारहीनाः । जानीमहेऽल्पमतिभिर्भवदङ्‌घ्रिसेवा पूर्वे भवे जननि तैर्न कृता कदापि ॥ ४२ ॥ व्यास उवाच एवं स्तुता सुरैः सर्वैरम्बिका करुणान्विता । प्रादुर्बभूव तरसा रूपयौवनसंयुता ॥ ४३ ॥ दिव्याम्बरधरा देवी दिव्यभूषणभूषिता । दिव्यमाल्यसमायुक्ता दिव्यचन्दनचर्चिता ॥ ४४ ॥ जगन्मोहनलावण्या सर्वलक्षणलक्षिता । अद्वितीयस्वरूपा सा देवानां दर्शनं गता ॥ ४५ ॥ जाह्नव्यां स्नातुकामा सा निर्गता गिरिगह्वरात् । दिव्यरूपधरा देवी विश्वमोहनमोहिनी ॥ ४६ ॥ देवान्स्तुतिपरानाह मेघगम्भीरया गिरा । प्रेमपूर्वं स्मितं कृत्वा कोकिलामञ्जुवादिनी ॥ ४७ ॥ देव्युवाच भो भोः सुरवराः कात्र भवद्‌भिः स्तूयते भृशम् । किमर्थं ब्रूत वः कार्यं चिन्ताविष्टाः कुतः पुनः ॥ ४८ ॥ व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या मोहिता रूपसम्पदा । प्रेमपूर्वं हृदुत्साहास्तामूचुः सुरसत्तमाः ॥ ४९ ॥ देवा ऊचुः देवि स्तुमस्त्वां विश्वेशि प्रणताः स्म कृपार्णवे । पाहि नः सर्वदुःखेभ्यः संविग्नान्दैत्यतापितान् ॥ ५० ॥ पुरा त्वया महादेवि निहत्यासुरकण्टकम् । महिषं नो वरो दत्तः स्मर्तव्याहं सदापदि ॥ ५१ ॥ स्मरणाद्दैत्यजां पीडां नाशयिष्याम्यसंशयम् । तेन त्वं संस्मृता देवि नूनमस्माभिरित्यपि ॥ ५२ ॥ अद्य शुम्भनिशुम्भौ द्वावसुरौ घोरदर्शनौ । उत्पन्नौ विघ्नकर्तारावहन्यौ पुरुषैः किल ॥ ५३ ॥ रक्तबीजश्च बलवांश्चण्डमुण्डौ तथासुरौ । एतैरन्यैश्च देवानां हृतं राज्यं महाबलैः ॥ ५४ ॥ गतिरन्या न चास्माकं त्वमेवासि महाबले । कुरु कार्यं सुराणां वै दुःखितानां सुमध्यमे ॥ ५५ ॥ देवास्त्वदङ्‌घ्रिभजने निरताः सदैव ते दानवैरतिबलैर्विपदं सुनीताः । तान्देवि दुःखरहितान् कुरु भक्तियुक्ता- न्मातस्त्वमेव शरणं भव दुःखितानाम् ॥ ५६ ॥ सकलभुवनरक्षा देवि कार्या त्वयाद्य स्वकृतमिति विदित्वा विश्वमेत‌द्युगादौ । जननि जगति पीडां दानवा दर्पयुक्ताः स्वबलमदसमेतास्ते प्रकुर्वन्ति मातः ॥ ५७ ॥

vyāsa uvāca parājitāḥ surāḥ sarve rājyaṃ śumbhaḥ śaśāsa ha | evaṃ varṣasahasraṃ tu jagāma nṛpasattama || 1 || bhraṣṭarājyāstato devāścintāmāpuḥ sudustarām | guruṃ duḥkhāturāste tu papracchuridamādṛtāḥ || 2 || kiṃ kartavyaṃ guro brūhi sarvajñastvaṃ mahāmuniḥ | upāyo'sti mahābhāga duḥkhasya vinivṛttaye || 3 || upacāraparā nūnaṃ vedamantrāḥ sahasraśaḥ | vācchitārthakarā nūnaṃ sūtraiḥ saṃlakṣitāḥ kila || 4 || iṣṭayo vividhāḥ proktāḥ sarvakāmaphalapradāḥ | tāḥ kuruṣva mune nūnaṃ tvaṃ jānāsi ca tatkriyāḥ || 5 || vidhiḥ śatruvināśāya yathoddiṣṭaḥ sadāgame | taṃ kuruṣvādya vidhivadyathā no duḥkhasaṃkṣayaḥ || 6 || bhavedāṃgirasādyaiva tathā tvaṃ kartumarhasi | dānavānāṃ vināśāya abhicāraṃ yathāmati || 7 || bṛhaspatiruvāca sarve mantrāśca vedoktā daivādhīnaphalāśca te | na svatantrāḥ surādhīśa tathaikāntaphalapradāḥ || 8 || mantrāṇāṃ devatā yūyaṃ te tu duḥkhaikabhājanam | jātāḥ sma kālayogena kiṃ karomi prasādhanam || 9 || indrāgnivaruṇādīnāṃ yajanaṃ yajñakarmasu | te yūyaṃ vipadaṃ prāptāḥ kariṣyanti kimiṣṭayaḥ || 10 || avaśyambhāvibhāvānāṃ pratīkāro na vidyate | upāyastvatha kartavya iti śiṣṭānuśāsanam || 11 || daivaṃ hi balavatkecitpravadanti manīṣiṇaḥ | upāyavādino daivaṃ pravadanti nirarthakam || 12 || daivaṃ caivāpyupāyaśca dvāvevābhimatau nṛṇām | kevalaṃ daivamāśritya na sthātavyaṃ kadācana || 13 || upāyaḥ sarvathā kāryo vicārya svadhiyā punaḥ | tasmād‌ bravīmi vaḥ sarvānsaṃvicārya punaḥ punaḥ || 14 || purā bhagavatī tuṣṭā jaghāna mahiṣāsuram | yuṣmābhistu stutā devī varadānaṃ dadāvatha || 15 || āpadaṃ nāśayiṣyāmi saṃsmṛtā vā sadaiva hi | yadā yadā vo deveśā āpado daivasambhavāḥ || 16 || prabhavanti tadā kāmaṃ smartavyāhaṃ suraiḥ sadā | smṛtāhaṃ nāśayiṣyāmi yuṣmākaṃ paramāpadaḥ || 17 || tasmāddhimācale gatvā parvate sumanohare | ārādhanaṃ caṇḍikāyāḥ kurudhvaṃ premapūrvakam || 18 || māyābījavidhānajñāstatpuraścaraṇe ratāḥ | jānāmyahaṃ yogabalātprasannā sā bhaviṣyati || 19 || duḥkhasyānto'dya yuṣmākaṃ dṛśyate nātra saṃśayaḥ | tasmiñchaile sadā devī tiṣṭhatīti mayā śrutam || 20 || stutā sampūjitā sadyo vāñchitārthān pradāsyati | niścayaṃ paramaṃ kṛtvā gacchadhvaṃ vai himālayam || 21 || surāḥ sarvāṇi kāryāṇi sā vaḥ kāmaṃ vidhāsyati | vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā devāste prayayurgirim || 22 || himālayaṃ mahārāja devīdhyānaparāyaṇāḥ | māyābījaṃ hṛdā nityaṃ japantaḥ sarva eva hi || 23 || namaścakrurmahāmāyāṃ bhaktānāmabhayapradām | tuṣṭuvuḥ stotramantraiśca bhaktyā paramayā yutāḥ || 24 || namo devi viśveśvari prāṇanāthe sadānandarūpe surānandade te | namo dānavāntaprade mānavānā- manekārthade bhaktigamyasvarūpe || 25 || na te nāmasaṃkhyāṃ na te rūpamīdṛ- ktathā ko'pi vedādidevasvarūpe | tvamevāsi sarveṣu śaktisvarūpā prajāsṛṣṭisaṃhārakāle sadaiva || 26 || smṛtistvaṃ dhṛtistvaṃ tvamevāsi buddhi- rjarā puṣṭituṣṭī dhṛtiḥ kāntiśāntī | suvidyā sulakṣmīrgatiḥ kīrtimedhe tvamevāsi viśvasya bījaṃ purāṇam || 27 || yadā yaiḥ svarūpaiḥ karoṣīha kāryaṃ surāṇāṃ ca tebhyo namāmo'dya śāntyai | kṣamā yoganidrā dayā tvaṃ vivakṣā sthitā sarvabhūteṣu śastaiḥ svarūpaiḥ || 28 || kṛtaṃ kāryamādau tvayā yatsurāṇāṃ hato'sau mahārirmadāndho hayāriḥ | dayā te sadā sarvadeveṣu devi prasiddhā purāṇeṣu vedeṣu gītā || 29 || kimatrāsti citraṃ yadambā sutaṃ svaṃ mudā pālayetpoṣayetsamyageva | yatastvaṃ janitrī surāṇāṃ sahāyā kuruṣvaikacittena kāryaṃ samagram || 30 || na vā te guṇānāmiyattāṃ svarūpaṃ vayaṃ devi jānīmahe viśvavandye | kṛpāpātramityeva matvā tathāsmā- nbhayebhyaḥ sadā pāhi pātuṃ samarthe || 31 || vinā bāṇapātairvinā muṣṭighātai- rvināśūlakhaḍgairvinā śaktidaṇḍaiḥ | ripūnhantumevāsi śaktā vinodā- ttathāpīha lokopakārāya līlā || 32 || idaṃ śāśvataṃ naiva jānanti mūḍhā na kāryaṃ vinā kāraṇaṃ sambhavedvā | vayaṃ tarkayāmo'numānaṃ pramāṇaṃ tvamevāsi kartāsya viśvasya ceti || 33 || ajaḥ sṛṣṭikartā mukundo'vitāyaṃ haro nāśakṛdvai purāṇe prasiddhaḥ | na kiṃ tvatprasūtāstrayaste yugādau tvamevāsi sarvasya tenaiva mātā || 34 || tribhistvaṃ purārādhitā devi dattā tvayā śaktirugrā ca tebhyaḥ samagrā | tvayā saṃyutāste prakurvanti kāmaṃ jagatpālanotpattisaṃhārameva || 35 || te kiṃ na mandamatayo yatayo vimūḍhā- stvāṃ ye na viśvajananīṃ samupāśrayanti | vidyāṃ parāṃ sakalakāmaphalapradāṃ tāṃ muktipradāṃ vibudhavṛndasuvanditāṅ‌ghrim || 36 || ye vaiṣṇavāḥ pāśapatāśca saurā dambhāsta eva pratibhānti nūnam | dhyāyanti na tvāṃ kamalāñca lajjāṃ kāntiṃ sthitiṃ kīrtimathāpi puṣṭim || 37 || hariharādibhirapyatha sevitā tvamiha devavarairasuraistathā | bhuvi bhajanti na ye'lpadhiyo narā janani te vidhinā khalu vañcitāḥ || 38 || jaladhijāpadapaṅkajarañjanaṃ jaturasena karoti hariḥ svayam | trinayano'pi dharādharajāṅ‌ghripaṃ- kajaparāganiṣevaṇatatparaḥ || 39 || kimaparasya narasya kathānakai- stava padābjayugaṃ na bhajanti ke | vigatarāgagṛhāśca dayāṃ kṣamāṃ kṛtadhiyo munayo'pi bhajanti te || 40 || devi tvadaṅ‌ghribhajane na janā ratā ye saṃsārakūpapatitāḥ patitāḥ kilāmī | te kuṣṭhagulmaśiraādhiyutā bhavanti dāridryadainyasahitā rahitāḥ sukhaughaiḥ || 41 || ye kāṣṭhabhāravahane yavasāvahāre kārye bhavanti nipuṇā dhanadārahīnāḥ | jānīmahe'lpamatibhirbhavadaṅ‌ghrisevā pūrve bhave janani tairna kṛtā kadāpi || 42 || vyāsa uvāca evaṃ stutā suraiḥ sarvairambikā karuṇānvitā | prādurbabhūva tarasā rūpayauvanasaṃyutā || 43 || divyāmbaradharā devī divyabhūṣaṇabhūṣitā | divyamālyasamāyuktā divyacandanacarcitā || 44 || jaganmohanalāvaṇyā sarvalakṣaṇalakṣitā | advitīyasvarūpā sā devānāṃ darśanaṃ gatā || 45 || jāhnavyāṃ snātukāmā sā nirgatā girigahvarāt | divyarūpadharā devī viśvamohanamohinī || 46 || devānstutiparānāha meghagambhīrayā girā | premapūrvaṃ smitaṃ kṛtvā kokilāmañjuvādinī || 47 || devyuvāca bho bhoḥ suravarāḥ kātra bhavad‌bhiḥ stūyate bhṛśam | kimarthaṃ brūta vaḥ kāryaṃ cintāviṣṭāḥ kutaḥ punaḥ || 48 || vyāsa uvāca tacchrutvā bhāṣitaṃ tasyā mohitā rūpasampadā | premapūrvaṃ hṛdutsāhāstāmūcuḥ surasattamāḥ || 49 || devā ūcuḥ devi stumastvāṃ viśveśi praṇatāḥ sma kṛpārṇave | pāhi naḥ sarvaduḥkhebhyaḥ saṃvignāndaityatāpitān || 50 || purā tvayā mahādevi nihatyāsurakaṇṭakam | mahiṣaṃ no varo dattaḥ smartavyāhaṃ sadāpadi || 51 || smaraṇāddaityajāṃ pīḍāṃ nāśayiṣyāmyasaṃśayam | tena tvaṃ saṃsmṛtā devi nūnamasmābhirityapi || 52 || adya śumbhaniśumbhau dvāvasurau ghoradarśanau | utpannau vighnakartārāvahanyau puruṣaiḥ kila || 53 || raktabījaśca balavāṃścaṇḍamuṇḍau tathāsurau | etairanyaiśca devānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ mahābalaiḥ || 54 || gatiranyā na cāsmākaṃ tvamevāsi mahābale | kuru kāryaṃ surāṇāṃ vai duḥkhitānāṃ sumadhyame || 55 || devāstvadaṅ‌ghribhajane niratāḥ sadaiva te dānavairatibalairvipadaṃ sunītāḥ | tāndevi duḥkharahitān kuru bhaktiyuktā- nmātastvameva śaraṇaṃ bhava duḥkhitānām || 56 || sakalabhuvanarakṣā devi kāryā tvayādya svakṛtamiti viditvā viśvameta‌dyugādau | janani jagati pīḍāṃ dānavā darpayuktāḥ svabalamadasametāste prakurvanti mātaḥ || 57 ||