Chapter 3

व्यास उवाच कृतस्वस्त्ययनो वृत्रो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । निर्जगाम रथारूढो हन्तुं शक्रं महाबलः ॥ १ ॥ तदैव राक्षसाः क्रूराः पुरा देवपराजिताः । समाजग्मुश्च सेवार्थं वृत्रं ज्ञात्वा महाबलम् ॥ २ ॥ इन्द्रदूतास्तु तं दृष्ट्वा युद्धाय तु समागतम् । वेगादागत्य वृत्तान्तं शशंसुस्तस्य चेष्टितम् ॥ ३ ॥ दूता ऊचुः स्वामिञ्छीघ्रमिहायाति वृत्रो नाम रिपुस्तव । बलवान्स्यन्दने रूढस्त्वष्ट्रा चोत्पादितः किल ॥ ४ ॥ अविचारेण नाशार्थं तव क्रोधान्वितेन वै । पुत्रघाताभितप्तेन दुःसहो राक्षसैर्युतः ॥ ५ ॥ यत्‍नं कुरु महाभाग शीघ्रमायाति साम्प्रतम् । मेरुमन्दरसंकाशो घोरशब्दोऽतिदारुणः ॥ ६ ॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्र भीता देवगणा भृशम् । आगत्योचुः सुरपतिं शृण्वन्तं दूतभाषितम् ॥ ७ ॥ गणाः ऊचुः मघवन् दुर्निमित्तानि भवन्ति त्रिदशालये । बहूनि भयशंसीनि पक्षिणां विरुतानि च ॥ ८ ॥ काकगृध्रास्तथा श्येनाः कङ्काद्या दारुणाः खगाः । रुदन्ति विकृतैः शब्दैरुत्कारैर्भवनोपरि ॥ ९ ॥ चीचीकूचीति निनदान् कुर्वन्ति विहगा भृशम् । वाहनानां च नेत्रेभ्यो जलधाराः पतन्त्यधः ॥ १० ॥ श्रूयतेऽतिमहाञ्छब्दो रुदतीनां निशासु च । राक्षसीनां महाभाग भवनोपरि दारुणः ॥ ११ ॥ प्रपतन्ति ध्वजास्तूर्णं विना वातेन मानद । प्रभवन्ति महोत्पाता दिवि भूम्यन्तरिक्षजाः ॥ १२ ॥ कृष्णाम्बरधरा नार्यो भ्रमन्ति च गृहे गृहे । यान्तु यान्तु गृहात्तूर्णं कुर्वन्त्यो विकृताननाः ॥ १३ ॥ रात्रौ स्वप्नेषु कान्तानां सुप्तानां निजमन्दिरे । केशाँल्लुनन्ति राक्षस्यो भीषयन्त्यो भृशातुराः ॥ १४ ॥ एवंविधानि देवेश भूकम्पोल्कादयस्तथा । गोमायवो रुदन्ति स्म निशायां भवनाङ्गणे ॥ १५ ॥ सरटानां च जालानि प्रभवन्ति गृहे गृहे । अङ्गप्रस्फुरणादीनि दुर्निमित्तानि सर्वशः ॥ १६ ॥ व्यास उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा चिन्तामाप सुरेश्वरः । बृहस्पतिं समाहूय पप्रच्छ च मनोगतम् ॥ १७ ॥ इन्द्र उवाच ब्रह्मन् किमुत घोराणि निमित्तानि भवन्ति वै । वाताश्च दारुणा वान्ति प्रपतन्त्युलकाः खतः ॥ १८ ॥ सर्वज्ञोऽसि महाभाग समर्थो विघ्ननाशने । बुद्धिमाञ्छास्त्रतत्त्वज्ञो देवतानां गुरुस्तथा ॥ १९ ॥ कुरु शान्तिं विधानज्ञ शत्रुक्षयविधायिनीम् । यथा मे न भवेद्दुःखं तथा कार्यं विधीयताम् ॥ २० ॥ बृहस्पतिरुवाच किं करोमि सहस्राक्ष त्वयाद्य दुष्कृतं कृतम् । अनागसं मुनिं हत्वा किं फलं समुपार्जितम् ॥ २१ ॥ अत्युग्रं पुण्यपापानां फलं भवति सत्वरम् । विचार्य खलु कर्तव्यं कार्यं तद्‌भूतिमिच्छता ॥ २२ ॥ परोपतापनं कर्म न कर्तव्यं कदाचन । न सुखं विन्दते प्राणी परपीडापरायणः ॥ २३ ॥ मोहाल्लोभाद्‌ब्रह्महत्या कृता शक्र त्वयाधुना । तस्य पापस्य सहसा फलमेतदुपागतम् ॥ २४ ॥ अवध्यः सर्वदेवानां जातोऽसौ वृत्रसंज्ञकः । हन्तुं त्वां स समायाति दानवैर्बहुभिर्वृतः ॥ २५ ॥ आयुधानि च सर्वाणि वज्रतुल्यानि वासव । त्वष्ट्रा दत्तानि दिव्यानि गृहीत्वा समुपस्थितः ॥ २६ ॥ समागच्छति दुर्धर्षो रथारूढः प्रतापवान् । देवेन्द्र प्रलयं कुर्वन्नास्य मृत्युर्भविष्यति ॥ २७ ॥ कोलाहलस्तदा जातस्तथा ब्रुवति वाक्पतौ । गन्धर्वाः किन्नरा यक्षा मुनयश्च तपोधनाः ॥ २८ ॥ सदनानि विहायैवामराः सर्वे पलायिताः । तद्‌दृष्ट्वा महदाश्चर्यं शक्रश्चिन्तापरायणः ॥ २९ ॥ आज्ञापयामास तदा सेनोद्योगाय सेवकान् । आनयध्वं वसून् रुद्रानश्विनौ च दिवाकरान् ॥ ३० ॥ पूषणं च भगं वायुं कुबेरं वरुणं यमम् । विमानेषु समारुह्य सायुधाः सुरसत्तमाः ॥ ३१ ॥ समागच्छन्तु तरसा शत्रुरायाति साम्प्रतम् । इत्याज्ञाप्य सुरपतिः समारुह्य गजोत्तमम् ॥ ३२ ॥ बृहस्पतिं पुरोधाय निर्गतो निजमन्दिरात् । तथैव त्रिदशाः सर्वे स्वं स्वं वाहनमास्थिताः ॥ ३३ ॥ युद्धाय कृतसंकल्पा निर्ययुः शस्त्रपाणयः । वृत्रोऽथ दानवैर्युक्तः सम्प्राप्तो मानसोत्तरम् ॥ ३४ ॥ पर्वतं देवतावासं रम्यं पादपशोभितम् । इन्द्रोऽप्यागत्य संग्रामं चकार मानसोत्तरे ॥ ३५ ॥ पर्वते देवतायुक्तो वाचस्पतिपुरःसरः । तत्राभूद्दारुणं युद्धं वृत्रवासवयोस्तदा ॥ ३६ ॥ गदासिपरिघैः पाशैर्बाणैः शक्तिपरश्वधैः । मानुषेण प्रमाणेन संग्रामः शरदां शतम् ॥ ३७ ॥ बभूव भयदो नॄणामृषीणां भावितात्मनाम् । वरुणः प्रथमं भग्नस्ततो वायुगणः किल ॥ ३८ ॥ यमो विभावसुः शक्रः सर्वे ते निर्गता रणात् । पलायनपरान् दृष्ट्वा देवानिन्द्रपुरोगमान् ॥ ३९ ॥ वृत्रोऽपि पितरं प्रागादाश्रमस्थं मुदान्वितम् । प्रणम्य प्राह त्वष्टारं पितः कार्यं मया कृतम् ॥ ४० ॥ देवा विनिर्जिताः सर्वे सेन्द्राः समरसंस्थिताः । विद्रुतास्ते गताः स्थानं यथा सिंहान्मृगा गजाः ॥ ४१ ॥ इन्द्रः पदातिरगमन्मयानीतो गजोत्तमः । ऐरावतोऽयं भगवन् गृहाण द्विरदोत्तमम् ॥ ४२ ॥ न हतास्ते मया यस्मादयुक्तं भीतमारणम् । आज्ञापय पुनस्तात किं करोमि तवेप्सितम् ॥ ४३ ॥ निर्जरा निर्गताः सर्वे भयभीता श्रमातुराः । इन्द्रोऽप्यैरावतं त्यक्त्वा भयभीतः पलायितः ॥ ४४ ॥ व्यास उवाच इति पुत्रवचः श्रुत्वा त्वष्टा प्राह मुदान्वितः । पुत्रवानद्य जातोऽस्मि सफलं मम जीवितम् ॥ ४५ ॥ त्वयाहं पावितः पुत्र गतो मे मानसो ज्वरः । निश्चलं मे मनो जातं दृष्ट्वा वीर्यं तवाद्‌भुतम् ॥ ४६ ॥ शृणु वक्ष्याम्यहं पुत्र हितं तेऽद्य निशामय । तपः कुरु महाभाग सावधानः स्थिरासनः ॥ ४७ ॥ विश्वासो नैव कर्तव्यः केषाञ्चित्पाकशासनः । शत्रुस्ते छलकर्तास्ति नानाभेदविशारदः ॥ ४८ ॥ तपसा प्राप्यते लक्ष्मीस्तपसा राज्यमुत्तमम् । तपसा बलवृद्धिः स्यात्संग्रामे विजयस्तथा ॥ ४९ ॥ आराध्य द्रुहिणं देवं लब्ध्वा वरमनुत्तमम् । जहि शक्रं दुराचारं ब्रह्महत्यासमावृतम् ॥ ५० ॥ सावधानः स्थिरो भूत्वा दातारं भज शङ्करम् । वाञ्छितं स वरं दद्यात्सन्तुष्टश्चतुराननः ॥ ५१ ॥ तोषयित्वा विश्वयोनिं ब्रह्माणममितौजसम् । अविनाशित्वमासाद्य जहि शक्रं कृतागसम् ॥ ५२ ॥ वैरं मनसि मे पुत्र वर्तते सुतघातजम् । न शान्तिमनुगच्छामि न स्वपामि सुखेन ह ॥ ५३ ॥ तापसो मे हतः पुत्रो निरागाः पाप्मना यतः । न विन्दामि सुखं वृत्र त्वं मामुद्धर दुःखितम् ॥ ५४ ॥ व्यास उवाच तदाकर्ण्य पितुर्वाक्यं वृत्रः क्रोधयुतस्तदा । आज्ञामादाय च पितुर्जगाम तपसे मुदा ॥ ५५ ॥ गन्धमादनमासाद्य पुण्यां देवधुनीं शुभाम् । स्नात्वा कुशासनं कृत्वा संस्थितश्च स्थिरासनः ॥ ५६ ॥ त्यक्त्वान्नं वारिपानं च योगाभ्यासपरायणः । ध्यायन्विश्वसृजं चित्ते सोपविष्टः स्थिरासने ॥ ५७ ॥ मघवा तं तपस्यन्तं ज्ञात्वा चिन्तातुरो ह्यभूत् । गन्धर्वान्प्रेषयामास विघ्नार्थं पाकशासनः ॥ ५८ ॥ यक्षांश्च पन्नगान्सर्पान्किन्नरानमितौजसः । विद्याधरानप्सरसो देवदूताननेकशः ॥ ५९ ॥ उपायास्तैः कृताः सम्यक् तपोविघ्नाय मायिभिः । न चचाल ततो ध्यानात्त्वाष्ट्रः परमतापसः ॥ ६० ॥

vyāsa uvāca kṛtasvastyayano vṛtro brāhmaṇairvedapāragaiḥ | nirjagāma rathārūḍho hantuṃ śakraṃ mahābalaḥ || 1 || tadaiva rākṣasāḥ krūrāḥ purā devaparājitāḥ | samājagmuśca sevārthaṃ vṛtraṃ jñātvā mahābalam || 2 || indradūtāstu taṃ dṛṣṭvā yuddhāya tu samāgatam | vegādāgatya vṛttāntaṃ śaśaṃsustasya ceṣṭitam || 3 || dūtā ūcuḥ svāmiñchīghramihāyāti vṛtro nāma ripustava | balavānsyandane rūḍhastvaṣṭrā cotpāditaḥ kila || 4 || avicāreṇa nāśārthaṃ tava krodhānvitena vai | putraghātābhitaptena duḥsaho rākṣasairyutaḥ || 5 || yat‍naṃ kuru mahābhāga śīghramāyāti sāmpratam | merumandarasaṃkāśo ghoraśabdo'tidāruṇaḥ || 6 || etasminnantare tatra bhītā devagaṇā bhṛśam | āgatyocuḥ surapatiṃ śṛṇvantaṃ dūtabhāṣitam || 7 || gaṇāḥ ūcuḥ maghavan durnimittāni bhavanti tridaśālaye | bahūni bhayaśaṃsīni pakṣiṇāṃ virutāni ca || 8 || kākagṛdhrāstathā śyenāḥ kaṅkādyā dāruṇāḥ khagāḥ | rudanti vikṛtaiḥ śabdairutkārairbhavanopari || 9 || cīcīkūcīti ninadān kurvanti vihagā bhṛśam | vāhanānāṃ ca netrebhyo jaladhārāḥ patantyadhaḥ || 10 || śrūyate'timahāñchabdo rudatīnāṃ niśāsu ca | rākṣasīnāṃ mahābhāga bhavanopari dāruṇaḥ || 11 || prapatanti dhvajāstūrṇaṃ vinā vātena mānada | prabhavanti mahotpātā divi bhūmyantarikṣajāḥ || 12 || kṛṣṇāmbaradharā nāryo bhramanti ca gṛhe gṛhe | yāntu yāntu gṛhāttūrṇaṃ kurvantyo vikṛtānanāḥ || 13 || rātrau svapneṣu kāntānāṃ suptānāṃ nijamandire | keśā~llunanti rākṣasyo bhīṣayantyo bhṛśāturāḥ || 14 || evaṃvidhāni deveśa bhūkampolkādayastathā | gomāyavo rudanti sma niśāyāṃ bhavanāṅgaṇe || 15 || saraṭānāṃ ca jālāni prabhavanti gṛhe gṛhe | aṅgaprasphuraṇādīni durnimittāni sarvaśaḥ || 16 || vyāsa uvāca iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā cintāmāpa sureśvaraḥ | bṛhaspatiṃ samāhūya papraccha ca manogatam || 17 || indra uvāca brahman kimuta ghorāṇi nimittāni bhavanti vai | vātāśca dāruṇā vānti prapatantyulakāḥ khataḥ || 18 || sarvajño'si mahābhāga samartho vighnanāśane | buddhimāñchāstratattvajño devatānāṃ gurustathā || 19 || kuru śāntiṃ vidhānajña śatrukṣayavidhāyinīm | yathā me na bhavedduḥkhaṃ tathā kāryaṃ vidhīyatām || 20 || bṛhaspatiruvāca kiṃ karomi sahasrākṣa tvayādya duṣkṛtaṃ kṛtam | anāgasaṃ muniṃ hatvā kiṃ phalaṃ samupārjitam || 21 || atyugraṃ puṇyapāpānāṃ phalaṃ bhavati satvaram | vicārya khalu kartavyaṃ kāryaṃ tad‌bhūtimicchatā || 22 || paropatāpanaṃ karma na kartavyaṃ kadācana | na sukhaṃ vindate prāṇī parapīḍāparāyaṇaḥ || 23 || mohāllobhād‌brahmahatyā kṛtā śakra tvayādhunā | tasya pāpasya sahasā phalametadupāgatam || 24 || avadhyaḥ sarvadevānāṃ jāto'sau vṛtrasaṃjñakaḥ | hantuṃ tvāṃ sa samāyāti dānavairbahubhirvṛtaḥ || 25 || āyudhāni ca sarvāṇi vajratulyāni vāsava | tvaṣṭrā dattāni divyāni gṛhītvā samupasthitaḥ || 26 || samāgacchati durdharṣo rathārūḍhaḥ pratāpavān | devendra pralayaṃ kurvannāsya mṛtyurbhaviṣyati || 27 || kolāhalastadā jātastathā bruvati vākpatau | gandharvāḥ kinnarā yakṣā munayaśca tapodhanāḥ || 28 || sadanāni vihāyaivāmarāḥ sarve palāyitāḥ | tad‌dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ śakraścintāparāyaṇaḥ || 29 || ājñāpayāmāsa tadā senodyogāya sevakān | ānayadhvaṃ vasūn rudrānaśvinau ca divākarān || 30 || pūṣaṇaṃ ca bhagaṃ vāyuṃ kuberaṃ varuṇaṃ yamam | vimāneṣu samāruhya sāyudhāḥ surasattamāḥ || 31 || samāgacchantu tarasā śatrurāyāti sāmpratam | ityājñāpya surapatiḥ samāruhya gajottamam || 32 || bṛhaspatiṃ purodhāya nirgato nijamandirāt | tathaiva tridaśāḥ sarve svaṃ svaṃ vāhanamāsthitāḥ || 33 || yuddhāya kṛtasaṃkalpā niryayuḥ śastrapāṇayaḥ | vṛtro'tha dānavairyuktaḥ samprāpto mānasottaram || 34 || parvataṃ devatāvāsaṃ ramyaṃ pādapaśobhitam | indro'pyāgatya saṃgrāmaṃ cakāra mānasottare || 35 || parvate devatāyukto vācaspatipuraḥsaraḥ | tatrābhūddāruṇaṃ yuddhaṃ vṛtravāsavayostadā || 36 || gadāsiparighaiḥ pāśairbāṇaiḥ śaktiparaśvadhaiḥ | mānuṣeṇa pramāṇena saṃgrāmaḥ śaradāṃ śatam || 37 || babhūva bhayado nṝṇāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām | varuṇaḥ prathamaṃ bhagnastato vāyugaṇaḥ kila || 38 || yamo vibhāvasuḥ śakraḥ sarve te nirgatā raṇāt | palāyanaparān dṛṣṭvā devānindrapurogamān || 39 || vṛtro'pi pitaraṃ prāgādāśramasthaṃ mudānvitam | praṇamya prāha tvaṣṭāraṃ pitaḥ kāryaṃ mayā kṛtam || 40 || devā vinirjitāḥ sarve sendrāḥ samarasaṃsthitāḥ | vidrutāste gatāḥ sthānaṃ yathā siṃhānmṛgā gajāḥ || 41 || indraḥ padātiragamanmayānīto gajottamaḥ | airāvato'yaṃ bhagavan gṛhāṇa dviradottamam || 42 || na hatāste mayā yasmādayuktaṃ bhītamāraṇam | ājñāpaya punastāta kiṃ karomi tavepsitam || 43 || nirjarā nirgatāḥ sarve bhayabhītā śramāturāḥ | indro'pyairāvataṃ tyaktvā bhayabhītaḥ palāyitaḥ || 44 || vyāsa uvāca iti putravacaḥ śrutvā tvaṣṭā prāha mudānvitaḥ | putravānadya jāto'smi saphalaṃ mama jīvitam || 45 || tvayāhaṃ pāvitaḥ putra gato me mānaso jvaraḥ | niścalaṃ me mano jātaṃ dṛṣṭvā vīryaṃ tavād‌bhutam || 46 || śṛṇu vakṣyāmyahaṃ putra hitaṃ te'dya niśāmaya | tapaḥ kuru mahābhāga sāvadhānaḥ sthirāsanaḥ || 47 || viśvāso naiva kartavyaḥ keṣāñcitpākaśāsanaḥ | śatruste chalakartāsti nānābhedaviśāradaḥ || 48 || tapasā prāpyate lakṣmīstapasā rājyamuttamam | tapasā balavṛddhiḥ syātsaṃgrāme vijayastathā || 49 || ārādhya druhiṇaṃ devaṃ labdhvā varamanuttamam | jahi śakraṃ durācāraṃ brahmahatyāsamāvṛtam || 50 || sāvadhānaḥ sthiro bhūtvā dātāraṃ bhaja śaṅkaram | vāñchitaṃ sa varaṃ dadyātsantuṣṭaścaturānanaḥ || 51 || toṣayitvā viśvayoniṃ brahmāṇamamitaujasam | avināśitvamāsādya jahi śakraṃ kṛtāgasam || 52 || vairaṃ manasi me putra vartate sutaghātajam | na śāntimanugacchāmi na svapāmi sukhena ha || 53 || tāpaso me hataḥ putro nirāgāḥ pāpmanā yataḥ | na vindāmi sukhaṃ vṛtra tvaṃ māmuddhara duḥkhitam || 54 || vyāsa uvāca tadākarṇya piturvākyaṃ vṛtraḥ krodhayutastadā | ājñāmādāya ca piturjagāma tapase mudā || 55 || gandhamādanamāsādya puṇyāṃ devadhunīṃ śubhām | snātvā kuśāsanaṃ kṛtvā saṃsthitaśca sthirāsanaḥ || 56 || tyaktvānnaṃ vāripānaṃ ca yogābhyāsaparāyaṇaḥ | dhyāyanviśvasṛjaṃ citte sopaviṣṭaḥ sthirāsane || 57 || maghavā taṃ tapasyantaṃ jñātvā cintāturo hyabhūt | gandharvānpreṣayāmāsa vighnārthaṃ pākaśāsanaḥ || 58 || yakṣāṃśca pannagānsarpānkinnarānamitaujasaḥ | vidyādharānapsaraso devadūtānanekaśaḥ || 59 || upāyāstaiḥ kṛtāḥ samyak tapovighnāya māyibhiḥ | na cacāla tato dhyānāttvāṣṭraḥ paramatāpasaḥ || 60 ||