Chapter 11

जनमेजय उवाच भारावतारणार्थाय कथितं जन्म कृष्णयोः । संशयोऽयं द्विजश्रेष्ठ हृदये मम तिष्ठति ॥ १ ॥ पृथिवी गोस्वरूपेण ब्रह्माणं शरणं गता । द्वापरान्तेऽतिदीनार्ता गुरुभारप्रपीडिता ॥ २ ॥ वेधसा प्रार्थितो विष्णुः कमलापतिरीश्वरः । भूभारोत्तारणार्थाय साधूनां रक्षणाय च ॥ ३ ॥ भगवन् भारते खण्डे देवैः सह जनार्दन । अवतारं गृहाणाशु वसुदेवगृहे विभो ॥ ४ ॥ एवं सम्प्रार्थितो धात्रा भगवान्देवकीसुतः । बभूव सह रामेण भूभारोत्तारणाय वै ॥ ५ ॥ कियानुत्तारितो भारो हत्वा दुष्टाननेकशः । ज्ञात्वा सर्वान्दुराचारान्पापबुद्धिनृपानिह ॥ ६ ॥ हतो भीष्मो हतो द्रोणो विराटो द्रुपदस्तथा । बाह्लीकः सोमदत्तश्च कर्णो वैकर्तनस्तथा ॥ ७ ॥ यैर्लुण्ठितं धनं सर्वं हृताश्च हरियोषितः । कथं न नाशिता दुष्टा ये स्थिताः पृथिवीतले ॥ ८ ॥ आभीराश्च शका म्लेच्छा निषादाः कोटिशस्तथा । भारावतरणं किं तत्कृतं कृष्णेन धीमता ॥ ९ ॥ सन्देहोऽयं महाभाग न निवर्तति चित्ततः । कलावस्मिन्मजाः सर्वाः पश्यतः पापनिश्चयाः ॥ १० ॥ व्यास उवाच राजन् यस्मिन्युगे यादृक्प्रजा भवति कालतः । नान्यथा तद्‌भवेन्नूनं युगधर्मोऽत्र कारणम् ॥ ११ ॥ ये धर्मरसिका जीवास्ते वै सत्ययुगेऽभवन् । धर्मार्थरसिका ये तु ते वै त्रेतायुगेऽभवन् ॥ १२ ॥ धर्मार्थकामरसिका द्वापरे चाभवन्युगे । अर्थकामपराः सर्वे कलावस्मिन्भवन्ति हि ॥ १३ ॥ युगधर्मस्तु राजेन्द्र न याति व्यत्ययं पुनः । कालः कर्तास्ति धर्मस्य ह्यधर्मस्य च वै पुनः ॥ १४ ॥ राजोवाच ये तु सत्ययुगे जीवा भवन्ति धर्मतत्पराः । कुत्र तेऽद्य महाभाग तिष्ठन्ति पुण्यभागिनः ॥ १५ ॥ त्रेतायुगे द्वापरे वा ये दानव्रतकारकाः । वर्तन्ते मुनयः श्रेष्ठाः कुत्र ब्रूहि पितामह ॥ १६ ॥ कलावद्य दुराचारा येऽत्र सन्ति गतत्रपाः । आद्ये युगे क्व यास्यन्ति पापिष्ठा देवनिन्दकाः ॥ १७ ॥ एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते । सर्वथा श्रोतुकामोऽस्मि यदेतद्धर्मनिर्णयम् ॥ १८ ॥ व्यास उवाच ये वै कृतयुगे राजन् सम्भवन्तीह मानवाः । कृत्वा ते पुण्यकर्माणि देवलोकान्व्रजन्ति वै ॥ १९ ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम । स्वधर्मनिरता यान्ति लोकान्कर्मजितान्किल ॥ २० ॥ सत्यं दया तथा दानं स्वदारगमनं तथा । अद्रोहः सर्वभूतेषु समता सर्वजन्तुषु ॥ २१ ॥ एतत्साधारणं धर्मं कृत्वा सत्ययुगे पुनः । स्वर्गं यान्तीतरे वर्णा धर्मतो रजकादयः ॥ २२ ॥ तथा त्रेतायुगे राजन् द्वापरेऽथ युगे तथा । कलावस्मिन्युगे पापा नरकं यान्ति मानवाः ॥ २३ ॥ तावत्तिष्ठन्ति ते तत्र यावत्स्याद्युगपर्ययः । पुनश्च मानुषे लोके भवन्ति भुवि मानवाः ॥ २४ ॥ यदा सत्ययुगस्यादिः कलेरन्तश्च पार्थिव । तदा स्वर्गात्पुण्यकृतो जायन्ते किल मानवाः ॥ २५ ॥ यदा कलियुगस्यादिर्द्वापरस्य क्षयस्तथा । नरकात्पापिनः सर्वे भवन्ति भुवि मानवाः ॥ २६ ॥ एवं कालसमाचारो नान्यथाभूत्कदाचन । तस्मात्कलिरसत्कर्ता तस्मिंस्तु तादृशी प्रजा ॥ २७ ॥ कदाचिद्दैवयोगात्तु प्राणिनां व्यत्ययो भवेत् । कलौ ये साधवः केचिद्‌द्वापरे सम्भवन्ति ते ॥ २८ ॥ तथा त्रेतायुगे केचित्केचित्सत्ययुगे तथा । दुष्टाः सत्ययुगे ये तु ते भवन्ति कलावपि ॥ २९ ॥ कृतकर्मप्रभावेण प्राप्नुवन्त्यसुखानि च । पुनश्च तादृशं कर्म कुर्वन्ति युगभावतः ॥ ३० ॥ जनमेजय उवाच युगधर्मान्महाभाग ब्रूहि सर्वानशेषतः । यस्मिन्वै यादृशो धर्मो ज्ञातुमिच्छामि तं तथा ॥ ३१ ॥ व्यास उवाच निबोध नृपशार्दूल दृष्टान्तं ते ब्रवीम्यहम् । साधूनामपि चेतांसि युगभावाद्‌भ्रमन्ति हि ॥ ३२ ॥ पितुर्यथा ते राजेन्द्र वुद्धिर्विप्रावहेलने । कृता वै कलिना राजन् धर्मज्ञस्य महात्मनः ॥ ३३ ॥ अन्यथा क्षत्रियो राजा ययातिकुलसम्भवः । तापसस्य गले सर्पं मृतं कस्मादयोजयत् ॥ ३४ ॥ सर्वं युगबलं राजन्वेदितव्यं विजानता । प्रयत्‍नेन हि कर्तव्यं धर्मकर्म विशेषतः ॥ ३५ ॥ नूनं सत्ययुगे राजन् ब्राह्मणा वेदपारगाः । पराशक्त्यर्चनरता देवीदर्शनलालसाः ॥ ३६ ॥ गायत्रीप्रणवासक्ता गायत्रीध्यानकारिणः । गायत्रीजपसंसक्ता मायाबीजैकजापिनः ॥ ३७ ॥ ग्रामे ग्रामे पराम्बायाः प्रासादकरणोत्सुकाः । स्वकर्मनिरताः सर्वे सत्यशौचदयान्विताः ॥ ३८ ॥ त्रय्युक्तकर्मनिरतास्तत्त्वज्ञानविशारदाः । अभवन्क्षत्रियास्तत्र प्रजाभरणतत्पराः ॥ ३९ ॥ वैश्यास्तु कृषिवाणिज्यगोसेवानिरतास्तथा । शूद्राः सेवापरास्तत्र पुण्ये सत्ययुगे नृप ॥ ४० ॥ पराम्बापूजनासक्ताः सर्वे वर्णाः परे युगे । तथा त्रेतायुगे किञ्चिन्न्यूना धर्मस्य संस्थितिः ॥ ४१ ॥ द्वापरे च विशेषेण न्यूना सत्ययुगस्थितिः । पूर्वं ये राक्षसा राजन् ते कलौ ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ ४२ ॥ पाखण्डनिरताः प्रायो भवन्ति जनवञ्चकाः । असत्यवादिनः सर्वे वेदधर्मविवर्जिताः ॥ ४३ ॥ दाम्भिका लोकचतुरा मानिनो वेदवर्जिताः । शूद्रसेवापराः केचिन्नानाधर्मप्रवर्तकाः ॥ ४४ ॥ वेदनिन्दाकराः क्रूरा धर्मभ्रष्टातिवादुकाः । यथा यथा कलिर्वृद्धिं याति राजंस्तथा तथा ॥ ४५ ॥ धर्मस्य सत्यमूलस्य क्षयः सर्वात्मना भवेत् । तथैव क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च धर्मवर्जिताः ॥ ४६ ॥ असत्यवादिनः पापास्तथा वर्णेतराः कलौ । शूद्रधर्मरता विप्राः प्रतिग्रहपरायणाः ॥ ४७ ॥ भविष्यन्ति कलौ राजन् युगे वृद्धिं गताः किल । कामचाराः स्त्रियः कामलोभमोहसमन्विताः ॥ ४८ ॥ पापा मिथ्याभिवादिन्यः सदा क्लेशरता नृप । स्वभर्तृवञ्जका नित्यं धर्मभाषणपण्डिताः ॥ ४९ ॥ भवन्त्येवंविधा नार्यः पापिष्ठाश्च कलौ युगे । आहारशुद्ध्या नृपते चित्तशुद्धिस्तु जायते ॥ ५० ॥ शुद्धे चित्ते प्रकाशः स्याद्धर्मस्य नृपसत्तम । वृत्तसङ्करदोषेण जायते धर्मसङ्करः ॥ ५१ ॥ धर्मस्य सङ्करे जाते नूनं स्याद्वर्णसङ्करः । एवं कलियुगे भूप सर्वधर्मविवर्जिते ॥ ५२ ॥ स्ववर्णधर्मवार्तैषा न कुत्राप्युपलभ्यते । महान्तोऽपि च धर्मज्ञा अधर्मं कुर्वते नृप ॥ ५३ ॥ कलिस्वभाव एवैष परिहार्यो न केनचित् । तस्मादत्र मनुष्याणां स्वभावात्पापकारिणाम् ॥ ५४ ॥ निष्कृतिर्न हि राजेन्द्र सामान्योपायतो भवेत् । जनमेजय उवाच भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ॥ ५५ ॥ कलावधर्मबहुले नराणां का गतिर्भवेत् । यद्यस्ति तदुपायश्चेद्दयया तं वदस्व मे ॥ ५६ ॥ व्यास उवाच एक एव महाराज तत्रोपायोऽस्ति नापरः । सर्वदोषनिरासार्थं ध्यायेद्देवीपदाम्बुजम् ॥ ५७ ॥ न सन्त्यघानि तावन्ति यावती शक्तिरस्ति हि । नास्ति देव्याः पापदाहे तस्माद्‌भीतिः कुतो नृप ॥ ५८ ॥ अवशेनापि यन्नाम लीलयोच्चारितं यदि । किं किं ददाति तज्ज्ञातुं समर्था न हरादयः ॥ ५९ ॥ प्रायश्चित्तं तु पापानां श्रीदेवीनामसंस्मृतिः । तस्मात्कलिभयाद्‌राजन् पुण्यक्षेत्रे वसेन्नरः ॥ ६० ॥ निरन्तरं पराम्बाया नामसंस्मरणं चरेत् । छित्त्वा भित्त्वा च भूतानि हत्वा सर्वमिदं जगत् ॥ ६१ ॥ देवीं नमति भक्त्या यो न स पापैर्विलिप्यते । रहस्यं सर्वशास्त्राणां मया राजन्नुदीरितम् ॥ ६२ ॥ विमृश्यैतदशेषेण भज देवीपदाम्बुजम् । अजपां नाम गायत्रीं जपन्ति निखिला जनाः ॥ ६३ ॥ महिमानं न जानन्ति मायाया वैभवं महत् । गायत्रीं ब्राह्मणाः सर्वे जपन्ति हृदयान्तरे ॥ ६४ ॥ महिमानं न जानन्ति मायाया वैभवं महत् । एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं तत्त्वया नृप । युगधर्मव्यवस्थायां किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ६५ ॥

janamejaya uvāca bhārāvatāraṇārthāya kathitaṃ janma kṛṣṇayoḥ | saṃśayo'yaṃ dvijaśreṣṭha hṛdaye mama tiṣṭhati || 1 || pṛthivī gosvarūpeṇa brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatā | dvāparānte'tidīnārtā gurubhāraprapīḍitā || 2 || vedhasā prārthito viṣṇuḥ kamalāpatirīśvaraḥ | bhūbhārottāraṇārthāya sādhūnāṃ rakṣaṇāya ca || 3 || bhagavan bhārate khaṇḍe devaiḥ saha janārdana | avatāraṃ gṛhāṇāśu vasudevagṛhe vibho || 4 || evaṃ samprārthito dhātrā bhagavāndevakīsutaḥ | babhūva saha rāmeṇa bhūbhārottāraṇāya vai || 5 || kiyānuttārito bhāro hatvā duṣṭānanekaśaḥ | jñātvā sarvāndurācārānpāpabuddhinṛpāniha || 6 || hato bhīṣmo hato droṇo virāṭo drupadastathā | bāhlīkaḥ somadattaśca karṇo vaikartanastathā || 7 || yairluṇṭhitaṃ dhanaṃ sarvaṃ hṛtāśca hariyoṣitaḥ | kathaṃ na nāśitā duṣṭā ye sthitāḥ pṛthivītale || 8 || ābhīrāśca śakā mlecchā niṣādāḥ koṭiśastathā | bhārāvataraṇaṃ kiṃ tatkṛtaṃ kṛṣṇena dhīmatā || 9 || sandeho'yaṃ mahābhāga na nivartati cittataḥ | kalāvasminmajāḥ sarvāḥ paśyataḥ pāpaniścayāḥ || 10 || vyāsa uvāca rājan yasminyuge yādṛkprajā bhavati kālataḥ | nānyathā tad‌bhavennūnaṃ yugadharmo'tra kāraṇam || 11 || ye dharmarasikā jīvāste vai satyayuge'bhavan | dharmārtharasikā ye tu te vai tretāyuge'bhavan || 12 || dharmārthakāmarasikā dvāpare cābhavanyuge | arthakāmaparāḥ sarve kalāvasminbhavanti hi || 13 || yugadharmastu rājendra na yāti vyatyayaṃ punaḥ | kālaḥ kartāsti dharmasya hyadharmasya ca vai punaḥ || 14 || rājovāca ye tu satyayuge jīvā bhavanti dharmatatparāḥ | kutra te'dya mahābhāga tiṣṭhanti puṇyabhāginaḥ || 15 || tretāyuge dvāpare vā ye dānavratakārakāḥ | vartante munayaḥ śreṣṭhāḥ kutra brūhi pitāmaha || 16 || kalāvadya durācārā ye'tra santi gatatrapāḥ | ādye yuge kva yāsyanti pāpiṣṭhā devanindakāḥ || 17 || etatsarvaṃ samācakṣva vistareṇa mahāmate | sarvathā śrotukāmo'smi yadetaddharmanirṇayam || 18 || vyāsa uvāca ye vai kṛtayuge rājan sambhavantīha mānavāḥ | kṛtvā te puṇyakarmāṇi devalokānvrajanti vai || 19 || brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca nṛpasattama | svadharmaniratā yānti lokānkarmajitānkila || 20 || satyaṃ dayā tathā dānaṃ svadāragamanaṃ tathā | adrohaḥ sarvabhūteṣu samatā sarvajantuṣu || 21 || etatsādhāraṇaṃ dharmaṃ kṛtvā satyayuge punaḥ | svargaṃ yāntītare varṇā dharmato rajakādayaḥ || 22 || tathā tretāyuge rājan dvāpare'tha yuge tathā | kalāvasminyuge pāpā narakaṃ yānti mānavāḥ || 23 || tāvattiṣṭhanti te tatra yāvatsyādyugaparyayaḥ | punaśca mānuṣe loke bhavanti bhuvi mānavāḥ || 24 || yadā satyayugasyādiḥ kalerantaśca pārthiva | tadā svargātpuṇyakṛto jāyante kila mānavāḥ || 25 || yadā kaliyugasyādirdvāparasya kṣayastathā | narakātpāpinaḥ sarve bhavanti bhuvi mānavāḥ || 26 || evaṃ kālasamācāro nānyathābhūtkadācana | tasmātkalirasatkartā tasmiṃstu tādṛśī prajā || 27 || kadāciddaivayogāttu prāṇināṃ vyatyayo bhavet | kalau ye sādhavaḥ kecid‌dvāpare sambhavanti te || 28 || tathā tretāyuge kecitkecitsatyayuge tathā | duṣṭāḥ satyayuge ye tu te bhavanti kalāvapi || 29 || kṛtakarmaprabhāveṇa prāpnuvantyasukhāni ca | punaśca tādṛśaṃ karma kurvanti yugabhāvataḥ || 30 || janamejaya uvāca yugadharmānmahābhāga brūhi sarvānaśeṣataḥ | yasminvai yādṛśo dharmo jñātumicchāmi taṃ tathā || 31 || vyāsa uvāca nibodha nṛpaśārdūla dṛṣṭāntaṃ te bravīmyaham | sādhūnāmapi cetāṃsi yugabhāvād‌bhramanti hi || 32 || pituryathā te rājendra vuddhirviprāvahelane | kṛtā vai kalinā rājan dharmajñasya mahātmanaḥ || 33 || anyathā kṣatriyo rājā yayātikulasambhavaḥ | tāpasasya gale sarpaṃ mṛtaṃ kasmādayojayat || 34 || sarvaṃ yugabalaṃ rājanveditavyaṃ vijānatā | prayat‍nena hi kartavyaṃ dharmakarma viśeṣataḥ || 35 || nūnaṃ satyayuge rājan brāhmaṇā vedapāragāḥ | parāśaktyarcanaratā devīdarśanalālasāḥ || 36 || gāyatrīpraṇavāsaktā gāyatrīdhyānakāriṇaḥ | gāyatrījapasaṃsaktā māyābījaikajāpinaḥ || 37 || grāme grāme parāmbāyāḥ prāsādakaraṇotsukāḥ | svakarmaniratāḥ sarve satyaśaucadayānvitāḥ || 38 || trayyuktakarmaniratāstattvajñānaviśāradāḥ | abhavankṣatriyāstatra prajābharaṇatatparāḥ || 39 || vaiśyāstu kṛṣivāṇijyagosevāniratāstathā | śūdrāḥ sevāparāstatra puṇye satyayuge nṛpa || 40 || parāmbāpūjanāsaktāḥ sarve varṇāḥ pare yuge | tathā tretāyuge kiñcinnyūnā dharmasya saṃsthitiḥ || 41 || dvāpare ca viśeṣeṇa nyūnā satyayugasthitiḥ | pūrvaṃ ye rākṣasā rājan te kalau brāhmaṇāḥ smṛtāḥ || 42 || pākhaṇḍaniratāḥ prāyo bhavanti janavañcakāḥ | asatyavādinaḥ sarve vedadharmavivarjitāḥ || 43 || dāmbhikā lokacaturā mānino vedavarjitāḥ | śūdrasevāparāḥ kecinnānādharmapravartakāḥ || 44 || vedanindākarāḥ krūrā dharmabhraṣṭātivādukāḥ | yathā yathā kalirvṛddhiṃ yāti rājaṃstathā tathā || 45 || dharmasya satyamūlasya kṣayaḥ sarvātmanā bhavet | tathaiva kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca dharmavarjitāḥ || 46 || asatyavādinaḥ pāpāstathā varṇetarāḥ kalau | śūdradharmaratā viprāḥ pratigrahaparāyaṇāḥ || 47 || bhaviṣyanti kalau rājan yuge vṛddhiṃ gatāḥ kila | kāmacārāḥ striyaḥ kāmalobhamohasamanvitāḥ || 48 || pāpā mithyābhivādinyaḥ sadā kleśaratā nṛpa | svabhartṛvañjakā nityaṃ dharmabhāṣaṇapaṇḍitāḥ || 49 || bhavantyevaṃvidhā nāryaḥ pāpiṣṭhāśca kalau yuge | āhāraśuddhyā nṛpate cittaśuddhistu jāyate || 50 || śuddhe citte prakāśaḥ syāddharmasya nṛpasattama | vṛttasaṅkaradoṣeṇa jāyate dharmasaṅkaraḥ || 51 || dharmasya saṅkare jāte nūnaṃ syādvarṇasaṅkaraḥ | evaṃ kaliyuge bhūpa sarvadharmavivarjite || 52 || svavarṇadharmavārtaiṣā na kutrāpyupalabhyate | mahānto'pi ca dharmajñā adharmaṃ kurvate nṛpa || 53 || kalisvabhāva evaiṣa parihāryo na kenacit | tasmādatra manuṣyāṇāṃ svabhāvātpāpakāriṇām || 54 || niṣkṛtirna hi rājendra sāmānyopāyato bhavet | janamejaya uvāca bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada || 55 || kalāvadharmabahule narāṇāṃ kā gatirbhavet | yadyasti tadupāyaśceddayayā taṃ vadasva me || 56 || vyāsa uvāca eka eva mahārāja tatropāyo'sti nāparaḥ | sarvadoṣanirāsārthaṃ dhyāyeddevīpadāmbujam || 57 || na santyaghāni tāvanti yāvatī śaktirasti hi | nāsti devyāḥ pāpadāhe tasmād‌bhītiḥ kuto nṛpa || 58 || avaśenāpi yannāma līlayoccāritaṃ yadi | kiṃ kiṃ dadāti tajjñātuṃ samarthā na harādayaḥ || 59 || prāyaścittaṃ tu pāpānāṃ śrīdevīnāmasaṃsmṛtiḥ | tasmātkalibhayād‌rājan puṇyakṣetre vasennaraḥ || 60 || nirantaraṃ parāmbāyā nāmasaṃsmaraṇaṃ caret | chittvā bhittvā ca bhūtāni hatvā sarvamidaṃ jagat || 61 || devīṃ namati bhaktyā yo na sa pāpairvilipyate | rahasyaṃ sarvaśāstrāṇāṃ mayā rājannudīritam || 62 || vimṛśyaitadaśeṣeṇa bhaja devīpadāmbujam | ajapāṃ nāma gāyatrīṃ japanti nikhilā janāḥ || 63 || mahimānaṃ na jānanti māyāyā vaibhavaṃ mahat | gāyatrīṃ brāhmaṇāḥ sarve japanti hṛdayāntare || 64 || mahimānaṃ na jānanti māyāyā vaibhavaṃ mahat | etatsarvaṃ samākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ tattvayā nṛpa | yugadharmavyavasthāyāṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 65 ||