Chapter 14

नारद उवाच लक्ष्मीः सरस्वती गङ्‌गा तुलसी विश्वपावनी । एता नारायणस्यैव चतस्रश्च प्रिया इति ॥ १ ॥ गङ्‌गा जगाम वैकुण्ठमिदमेव श्रुतं मया । कथं सा तस्य पत्‍नी च बभूवेति च न श्रुतम् ॥ २ ॥ श्रीनारायण उवाच गङ्‌गा जगाम वैकुण्ठं तत्पश्चाज्जगतां विधिः । गत्वोवाच तया सार्धं प्रणम्य जगदीश्वरम् ॥ ३ ॥ ब्रह्मोवाच राधाकृष्णाङ्‌गसम्भूता या देवी द्रवरूपिणी । नवयौवनसम्पन्ना सुशीला सुन्दरी वरा ॥ ४ ॥ शुद्धसत्त्वस्वरूपा च क्रोधाहङ्‌कारवर्जिता । तदङ्‌गसम्भवा नान्यं वृणोतीयं च तं विना ॥ ५ ॥ तत्रातिमानिनी राधा सा च तेजस्विनी वरा । समुद्युक्ता पातुमिमां भीतेयं बुद्धिपूर्वकम् ॥ ६ ॥ विवेश चरणाम्भोजे कृष्णस्य परमात्मनः । सर्वत्र गोलकं शुष्कं दृष्ट्वाहमगमं तदा ॥ ७ ॥ गोलोके यत्र कृष्णश्च सर्ववृत्तान्तप्राप्तये । सर्वान्तरात्मा सर्वेषां ज्ञात्वाभिप्रायमेव च ॥ ८ ॥ बहिश्चकार गङ्‌गा च पादाङ्‌गुष्ठनखाग्रतः । दत्त्वास्यै राधिकामन्त्रं पूरयित्वा च गोलकम् ॥ ९ ॥ प्रणम्य तां च राधेशं गृहीत्वात्रागमं प्रभो । गान्धर्वेण विवाहेन गृहाणेमां सुरेश्वरीम् ॥ १० ॥ सुरेश्वरेषु रसिको रसिकेयं समागता । त्वं रत्‍नं पुंसु देवेश स्त्रीरत्‍नं स्त्रीष्वियं सती ॥ ११ ॥ विदग्धया विदग्धेन सङ्‌गमो गुणवान् भवेत् । उपस्थितां स्वयं कन्यां न गृह्णातीह यः पुमान् ॥ १२ ॥ तं विहाय महालक्ष्मी रुष्टा याति न संशयः । यो भवेत्पण्डितः सो ऽपि प्रकृतिं नावमन्यते ॥ १३ ॥ सर्वे प्राकृतिकाः पुंसः कामिन्यः प्रकृतेः कलाः । त्वमेव भगवान्नाथो निर्गुणः प्रकृतेः परः ॥ १४ ॥ अर्धाङ्‌गं द्विभुजः कृष्णो योऽर्धाङ्‌गेन चतुर्भुजः । कृष्णवामाङ्‌गसम्भूता बभूव राधिका पुरा ॥ १५ ॥ दक्षिणांशः स्वयं सा च वामांशः कमला तथा । तेनेयं त्वां वृणोत्येव यतस्त्वद्देहसम्भवा ॥ १६ ॥ एकाङ्‌गं चैव स्त्रीपुंसोर्यथा प्रकृतिपूरुषौ । इत्येवमुक्त्वा धाता तां तं समर्प्य जगाम सः ॥ १७ ॥ गान्धर्वेण विवाहेन तां जग्राह हरिः स्वयम् । नारायणः करं धृत्वा पुष्पचन्दनचर्चितम् ॥ १८ ॥ रेमे रमापतिस्तत्र गङ्‌गया सहितो मुदा । गङ्‌गा पृथ्वीं गता या सा स्वस्थानं पुनरागता ॥ १९ ॥ निर्गता विष्णुपादाब्जात्तेन विष्णुपदीति च । मूर्च्छां सम्प्राप सा देवी नवसङ्‌गमलीलया ॥ २० ॥ रसिका सुखसम्भोगाद्‌रसिकेश्वरसंयुता । तां दृष्ट्वा दुःखिता वाणी पद्मया वर्जितापि च ॥ २१ ॥ नित्यमीर्ष्यति तां वाणी न च गङ्‌गा सरस्वतीम् । गङ्‌गा शशाप कोपेन भारते च हरिप्रिया ॥ २२ ॥ गङ्‌गया सह तस्यैव तिस्रो भार्या रमापतेः । सार्धं तुलस्या पश्चाच्च चतस्रश्चाभवन्मुने ॥ २३ ॥

nārada uvāca lakṣmīḥ sarasvatī gaṅ‌gā tulasī viśvapāvanī | etā nārāyaṇasyaiva catasraśca priyā iti || 1 || gaṅ‌gā jagāma vaikuṇṭhamidameva śrutaṃ mayā | kathaṃ sā tasya pat‍nī ca babhūveti ca na śrutam || 2 || śrīnārāyaṇa uvāca gaṅ‌gā jagāma vaikuṇṭhaṃ tatpaścājjagatāṃ vidhiḥ | gatvovāca tayā sārdhaṃ praṇamya jagadīśvaram || 3 || brahmovāca rādhākṛṣṇāṅ‌gasambhūtā yā devī dravarūpiṇī | navayauvanasampannā suśīlā sundarī varā || 4 || śuddhasattvasvarūpā ca krodhāhaṅ‌kāravarjitā | tadaṅ‌gasambhavā nānyaṃ vṛṇotīyaṃ ca taṃ vinā || 5 || tatrātimāninī rādhā sā ca tejasvinī varā | samudyuktā pātumimāṃ bhīteyaṃ buddhipūrvakam || 6 || viveśa caraṇāmbhoje kṛṣṇasya paramātmanaḥ | sarvatra golakaṃ śuṣkaṃ dṛṣṭvāhamagamaṃ tadā || 7 || goloke yatra kṛṣṇaśca sarvavṛttāntaprāptaye | sarvāntarātmā sarveṣāṃ jñātvābhiprāyameva ca || 8 || bahiścakāra gaṅ‌gā ca pādāṅ‌guṣṭhanakhāgrataḥ | dattvāsyai rādhikāmantraṃ pūrayitvā ca golakam || 9 || praṇamya tāṃ ca rādheśaṃ gṛhītvātrāgamaṃ prabho | gāndharveṇa vivāhena gṛhāṇemāṃ sureśvarīm || 10 || sureśvareṣu rasiko rasikeyaṃ samāgatā | tvaṃ rat‍naṃ puṃsu deveśa strīrat‍naṃ strīṣviyaṃ satī || 11 || vidagdhayā vidagdhena saṅ‌gamo guṇavān bhavet | upasthitāṃ svayaṃ kanyāṃ na gṛhṇātīha yaḥ pumān || 12 || taṃ vihāya mahālakṣmī ruṣṭā yāti na saṃśayaḥ | yo bhavetpaṇḍitaḥ so 'pi prakṛtiṃ nāvamanyate || 13 || sarve prākṛtikāḥ puṃsaḥ kāminyaḥ prakṛteḥ kalāḥ | tvameva bhagavānnātho nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ || 14 || ardhāṅ‌gaṃ dvibhujaḥ kṛṣṇo yo'rdhāṅ‌gena caturbhujaḥ | kṛṣṇavāmāṅ‌gasambhūtā babhūva rādhikā purā || 15 || dakṣiṇāṃśaḥ svayaṃ sā ca vāmāṃśaḥ kamalā tathā | teneyaṃ tvāṃ vṛṇotyeva yatastvaddehasambhavā || 16 || ekāṅ‌gaṃ caiva strīpuṃsoryathā prakṛtipūruṣau | ityevamuktvā dhātā tāṃ taṃ samarpya jagāma saḥ || 17 || gāndharveṇa vivāhena tāṃ jagrāha hariḥ svayam | nārāyaṇaḥ karaṃ dhṛtvā puṣpacandanacarcitam || 18 || reme ramāpatistatra gaṅ‌gayā sahito mudā | gaṅ‌gā pṛthvīṃ gatā yā sā svasthānaṃ punarāgatā || 19 || nirgatā viṣṇupādābjāttena viṣṇupadīti ca | mūrcchāṃ samprāpa sā devī navasaṅ‌gamalīlayā || 20 || rasikā sukhasambhogād‌rasikeśvarasaṃyutā | tāṃ dṛṣṭvā duḥkhitā vāṇī padmayā varjitāpi ca || 21 || nityamīrṣyati tāṃ vāṇī na ca gaṅ‌gā sarasvatīm | gaṅ‌gā śaśāpa kopena bhārate ca haripriyā || 22 || gaṅ‌gayā saha tasyaiva tisro bhāryā ramāpateḥ | sārdhaṃ tulasyā paścācca catasraścābhavanmune || 23 ||