Chapter 23

व्यास उवाच - तमेवमुक्त्वा राजानं निर्घृणं निष्ठुरं वचः । तदादाय धनं पूर्णं कुपितः कौशिको ययौ ॥ १ ॥ विश्वामित्रे गते राजा ततः शोकमुपागतः । श्वासोच्छ्वासं मुहुः कृत्वा प्रोवाचोच्चैरधोमुखः ॥ २ ॥ वित्तक्रीतेन यस्यार्तिर्मया प्रेतेन गच्छति । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यामे तिष्ठति भास्करः ॥ ३ ॥ अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतोरस्कः श्मश्रुलो दन्तुरोऽघृणी ॥ ४ ॥ कृष्णो लम्बोदरः स्निग्धः करालः पुरुषाधमः । हस्तजर्जरयष्टिश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः ॥ ५ ॥ चाण्डाल उवाच - अहं गृह्णामि दासत्वे भृत्यार्थः सुमहान्मम । क्षिप्रमाचक्ष्व मौल्यं किमेतत्ते सम्प्रदीयते ॥ ६ ॥ व्यास उवाच - तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिर्घृणम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः ॥ ७ ॥ चाण्डाल उवाच - चाण्डालोऽहमिह ख्यातः प्रवीरेति नृपोत्तम । शासने सर्वदा तिष्ठ मृतचैलापहारकः ॥ ८ ॥ एवमुक्तस्तदा राजा वचनं चेदमब्रवीत् । ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि गृह्णात्विति मतिर्मम ॥ ९ ॥ उत्तमस्योत्तमो धर्मो मध्यमस्य च मध्यमः । अधमस्याधमश्चैव इति प्राहुर्मनीषिणः ॥ १० ॥ चाण्डाल उवाच एवमेव त्वया धर्मः कथितो नृपसत्तम । अविचार्य त्वया राजन्नधुनोक्तं ममाग्रतः ॥ ११ ॥ विचारयित्वा यो ब्रूते सोऽभीष्टं लभते नरः । सामान्यमेव तत्प्रोक्तमविचार्य त्वयानघ ॥ १२ ॥ यदि सत्यं प्रमाणं ते गृहीतोऽसि न संशयः । हरिश्चन्द्र उवाच - असत्यान्नरके गच्छेत्सद्यः क्रूरे नराधमः ॥ १३ ॥ ततश्चाण्डालता साध्वी न वरा मे ह्यसत्यता । व्यास उवाच - तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः ॥ १४ ॥ क्रोधामर्षविवृत्ताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् । चाण्डालोऽयं मनस्थं ते दातुं वित्तमुपस्थितः ॥ १५ ॥ कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा । राजोवाच - भगवन्सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मि कौशिक ॥ १६ ॥ कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामतः । विश्वामित्र उवाच - यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम ॥ १७ ॥ न प्रदास्यसि चेत्तर्हि शप्स्यामि त्वामसंशयम् । चाण्डालादथवा विप्राद्देहि मे दक्षिणाधनम् ॥ १८ ॥ विना चाण्डालमधुना नान्यः कश्चिद्धनप्रदः । धनेनाहं विना राजन्न यास्यामि न संशयः ॥ १९ ॥ इदानीमेव मे वित्तं न प्रदास्यसि चेन्नृप । दिनेऽर्धघटिकाशेषे तत्त्वां शापाग्निना दहे ॥ २० ॥ व्यास उवाच - हरिश्चन्द्रस्ततो राजा मृत्ववच्छ्रितजीवितः । प्रसीदेति वदन्पादौ ऋषेर्जग्राह विह्वलः ॥ २१ ॥ हरिश्चन्द्र उवाच - दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि दीनोऽस्मि त्वद्‌भक्तश्च विशेषतः । प्रसादं कुरु विप्रर्षे कष्टश्चाण्डालसङ्करः ॥ २२ ॥ भवेयं वित्तशेषेण तव कर्मकरो वशः । तवैव मुनिशार्दूल प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥ २३ ॥ विश्वामित्र उवाच - एवमस्तु महाराज ममैव भव किङ्करः । किंतु मद्वचनं कार्यं सर्वदैव नराधिप ॥ २४ ॥ व्यास उवाच - एवमुक्तेऽथ वचने राजा हर्षसमन्वितः । अमन्यत पुनर्जातमात्मानं प्राह कौशिकम् ॥ २५ ॥ तवादेशं करिष्यामि सदैवाहं न संशयः । आदेशय द्विजश्रेष्ठ किं करोमि तवानघ ॥ २६ ॥ विश्वामित्र उवाच - चाण्डालागच्छ मद्दासमौल्यं किं मे प्रयच्छसि । गृहाण दासं मौल्येन मया दत्तं तवाधुना ॥ २७ ॥ नास्ति दासेन मे कार्यं वित्ताशा वर्तते मम । व्यास उवाच - एवमुक्ते तदा तेन स्वपचो हृष्टमानसः ॥ २८ ॥ आगत्य सन्निधौ तूर्णं विश्वामित्रमभाषत । चाण्डाल उवाच - दशयोजनविस्तीर्णे प्रयागस्य च मण्डले ॥ २९ ॥ भूमिं रत्‍नमयीं कृत्वा दास्ये तेऽहं द्विजोत्तम । अस्य विक्रयणेनेयमार्तिश्च प्रहता त्वया ॥ ३० ॥ व्यास उवाच - ततो रत्‍नसहस्राणि सुवर्णमणिमौक्तिकैः । चाण्डालेन प्रदत्तानि जग्राह द्विजसत्तमः ॥ ३१ ॥ हरिश्चन्द्रस्तथा राजा निर्विकारमुखोऽभवत् । अमन्यत तथा धैर्याद्‌विश्वामित्रो हि मे पतिः ॥ ३२ ॥ तत्तदेव मया कार्यं यदयं कारयिष्यति । अथान्तरिक्षे सहसा वागुवाचाशरीरिणी ॥ ३३ ॥ अनृणोऽसि महाभाग दत्ता सा दक्षिणा त्वया । ततो दिवः पुष्पवृष्टिः पपात नृपमूर्धनि ॥ ३४ ॥ साधु साध्विति तं देवाः प्रोचुः सेन्द्रा महौजसः । हर्षेण महताऽऽविष्टो राजा कौशिकमब्रवीत् ॥ ३५ ॥ राजोवाच - त्वं हि माता पिता चैव त्वं हि बन्धुर्महामते । यदर्थं मोचितोऽहं ते क्षणाच्चैवानृणीकृतः ॥ ३६ ॥ किं करोमि महाबाहो श्रेयो मे वचनं तव । एवमुक्ते तु वचने नृपं मुनिरभाषत ॥ ३७ ॥ विश्वामित्र उवाच - चाण्डालवचनं कार्यमद्यप्रभृति ते नृप । स्वस्ति तेऽ‍स्विति तं प्रोच्य तदादाय धनं ययौ ॥ ३८ ॥

vyāsa uvāca - tamevamuktvā rājānaṃ nirghṛṇaṃ niṣṭhuraṃ vacaḥ | tadādāya dhanaṃ pūrṇaṃ kupitaḥ kauśiko yayau || 1 || viśvāmitre gate rājā tataḥ śokamupāgataḥ | śvāsocchvāsaṃ muhuḥ kṛtvā provācoccairadhomukhaḥ || 2 || vittakrītena yasyārtirmayā pretena gacchati | sa bravītu tvarāyukto yāme tiṣṭhati bhāskaraḥ || 3 || athājagāma tvarito dharmaścāṇḍālarūpadhṛk | durgandho vikṛtoraskaḥ śmaśrulo danturo'ghṛṇī || 4 || kṛṣṇo lambodaraḥ snigdhaḥ karālaḥ puruṣādhamaḥ | hastajarjarayaṣṭiśca śavamālyairalaṅkṛtaḥ || 5 || cāṇḍāla uvāca - ahaṃ gṛhṇāmi dāsatve bhṛtyārthaḥ sumahānmama | kṣipramācakṣva maulyaṃ kimetatte sampradīyate || 6 || vyāsa uvāca - taṃ tādṛśamathālakṣya krūradṛṣṭiṃ sunirghṛṇam | vadantamatiduḥśīlaṃ kastvamityāha pārthivaḥ || 7 || cāṇḍāla uvāca - cāṇḍālo'hamiha khyātaḥ pravīreti nṛpottama | śāsane sarvadā tiṣṭha mṛtacailāpahārakaḥ || 8 || evamuktastadā rājā vacanaṃ cedamabravīt | brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi gṛhṇātviti matirmama || 9 || uttamasyottamo dharmo madhyamasya ca madhyamaḥ | adhamasyādhamaścaiva iti prāhurmanīṣiṇaḥ || 10 || cāṇḍāla uvāca evameva tvayā dharmaḥ kathito nṛpasattama | avicārya tvayā rājannadhunoktaṃ mamāgrataḥ || 11 || vicārayitvā yo brūte so'bhīṣṭaṃ labhate naraḥ | sāmānyameva tatproktamavicārya tvayānagha || 12 || yadi satyaṃ pramāṇaṃ te gṛhīto'si na saṃśayaḥ | hariścandra uvāca - asatyānnarake gacchetsadyaḥ krūre narādhamaḥ || 13 || tataścāṇḍālatā sādhvī na varā me hyasatyatā | vyāsa uvāca - tasyaivaṃ vadataḥ prāpto viśvāmitrastaponidhiḥ || 14 || krodhāmarṣavivṛttākṣaḥ prāha cedaṃ narādhipam | cāṇḍālo'yaṃ manasthaṃ te dātuṃ vittamupasthitaḥ || 15 || kasmānna dīyate mahyamaśeṣā yajñadakṣiṇā | rājovāca - bhagavansūryavaṃśotthamātmānaṃ vedmi kauśika || 16 || kathaṃ cāṇḍāladāsatvaṃ gamiṣye vittakāmataḥ | viśvāmitra uvāca - yadi cāṇḍālavittaṃ tvamātmavikrayajaṃ mama || 17 || na pradāsyasi cettarhi śapsyāmi tvāmasaṃśayam | cāṇḍālādathavā viprāddehi me dakṣiṇādhanam || 18 || vinā cāṇḍālamadhunā nānyaḥ kaściddhanapradaḥ | dhanenāhaṃ vinā rājanna yāsyāmi na saṃśayaḥ || 19 || idānīmeva me vittaṃ na pradāsyasi cennṛpa | dine'rdhaghaṭikāśeṣe tattvāṃ śāpāgninā dahe || 20 || vyāsa uvāca - hariścandrastato rājā mṛtvavacchritajīvitaḥ | prasīdeti vadanpādau ṛṣerjagrāha vihvalaḥ || 21 || hariścandra uvāca - dāso'smyārto'smi dīno'smi tvad‌bhaktaśca viśeṣataḥ | prasādaṃ kuru viprarṣe kaṣṭaścāṇḍālasaṅkaraḥ || 22 || bhaveyaṃ vittaśeṣeṇa tava karmakaro vaśaḥ | tavaiva muniśārdūla preṣyaścittānuvartakaḥ || 23 || viśvāmitra uvāca - evamastu mahārāja mamaiva bhava kiṅkaraḥ | kiṃtu madvacanaṃ kāryaṃ sarvadaiva narādhipa || 24 || vyāsa uvāca - evamukte'tha vacane rājā harṣasamanvitaḥ | amanyata punarjātamātmānaṃ prāha kauśikam || 25 || tavādeśaṃ kariṣyāmi sadaivāhaṃ na saṃśayaḥ | ādeśaya dvijaśreṣṭha kiṃ karomi tavānagha || 26 || viśvāmitra uvāca - cāṇḍālāgaccha maddāsamaulyaṃ kiṃ me prayacchasi | gṛhāṇa dāsaṃ maulyena mayā dattaṃ tavādhunā || 27 || nāsti dāsena me kāryaṃ vittāśā vartate mama | vyāsa uvāca - evamukte tadā tena svapaco hṛṣṭamānasaḥ || 28 || āgatya sannidhau tūrṇaṃ viśvāmitramabhāṣata | cāṇḍāla uvāca - daśayojanavistīrṇe prayāgasya ca maṇḍale || 29 || bhūmiṃ rat‍namayīṃ kṛtvā dāsye te'haṃ dvijottama | asya vikrayaṇeneyamārtiśca prahatā tvayā || 30 || vyāsa uvāca - tato rat‍nasahasrāṇi suvarṇamaṇimauktikaiḥ | cāṇḍālena pradattāni jagrāha dvijasattamaḥ || 31 || hariścandrastathā rājā nirvikāramukho'bhavat | amanyata tathā dhairyād‌viśvāmitro hi me patiḥ || 32 || tattadeva mayā kāryaṃ yadayaṃ kārayiṣyati | athāntarikṣe sahasā vāguvācāśarīriṇī || 33 || anṛṇo'si mahābhāga dattā sā dakṣiṇā tvayā | tato divaḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta nṛpamūrdhani || 34 || sādhu sādhviti taṃ devāḥ procuḥ sendrā mahaujasaḥ | harṣeṇa mahatā''viṣṭo rājā kauśikamabravīt || 35 || rājovāca - tvaṃ hi mātā pitā caiva tvaṃ hi bandhurmahāmate | yadarthaṃ mocito'haṃ te kṣaṇāccaivānṛṇīkṛtaḥ || 36 || kiṃ karomi mahābāho śreyo me vacanaṃ tava | evamukte tu vacane nṛpaṃ munirabhāṣata || 37 || viśvāmitra uvāca - cāṇḍālavacanaṃ kāryamadyaprabhṛti te nṛpa | svasti te'‍sviti taṃ procya tadādāya dhanaṃ yayau || 38 ||