Chapter 20

हरिश्चन्द्र उवाच - अदत्त्वा ते हिरण्यं वै न करिष्यामि भोजनम् । प्रतिज्ञा मे मुनिश्रेष्ठ विषादं त्यज सुव्रत ॥ १ ॥ सूर्यवंशसमुद्‌भूतः क्षत्रियोऽहं महीपतिः । राजसूयस्य यज्ञस्य कर्ता वाञ्छितदो नृषु ॥ २ ॥ कथं करोमि नाकारं स्वामिन्दत्त्वा यदृच्छया । अवश्यमेव दातव्यमृणं ते द्विजसत्तम ॥ ३ ॥ स्वस्थो भव प्रदास्यामि सुवर्णं मनसेप्सितम् । कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व यावत्प्राप्स्याम्यहं धनम् ॥ ४ ॥ विश्वामित्र उवाच - कुतस्ते भविता राजन् धनप्राप्तिरतः परम् । गतं राज्यं तथा कोशो बलं चैवार्थसाधनम् ॥ ५ ॥ वृथाशा ते महीपाल धनार्थे किं करोम्यहम् । निर्धनं त्वां च लोभेन पीडयामि कथं नृप ॥ ६ ॥ तस्मात्कथय भूपाल न दास्यामीति साम्प्रतम् । त्यक्त्वाऽऽशां महतीं कामं गच्छाम्यहमतः परम् ॥ ७ ॥ यथेष्टं व्रज राजेन्द्र भार्यापुत्रसमन्वितः । सुवर्णं नास्ति किं तुभ्यं ददामीति वदाधुना ॥ ८ ॥ गच्छन्वाक्यमिदं श्रुत्वा ब्राह्मणस्य च भूपतिः । प्रत्युवाच मुनिं ब्रह्मन् धैर्यं कुरु ददाम्यहम् ॥ ९ ॥ मम देहोऽस्ति भार्यायाः पुरस्य च ह्यनामयः । क्रीत्वा देहं तु तं नूनमृणं दास्यामि ते द्विज ॥ १० ॥ ग्राहकं पश्य विप्रेन्द्र वाराणस्यां पुरि प्रभो । दासभावं गमिष्यामि सदारोऽहं सपुत्रकः ॥ ११ ॥ गृहाण काञ्चनं पूर्णं सार्धं भारद्वयं मुने । मौल्येन दत्त्वा सर्वान्नः सन्तुष्टो भव भूधर ॥ १२ ॥ इति ब्रुवञ्जगामाथ सह पत्‍न्या सुतान्वितः । उमया कान्तया सार्धं यत्रास्ते शङ्करः स्वयम् ॥ १३ ॥ तां दृष्ट्वा च पुरीं रम्यां मनसो ह्लादकारिणीम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि पुरीं पश्यन्सुवर्चसम् ॥ १४ ॥ ततो भागीरथीं प्राप्य स्नात्वा देवादितर्पणम् । देवार्चनं च निर्वर्त्य कृतवान् दिग्विलोकनम् ॥ १५ ॥ प्रविश्य वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभुक्तेति शूलपाणेः परिग्रहः ॥ १६ ॥ जगाम पद्‌भ्यां दुःखार्तः सह पत्‍न्या समाकुलः । पुरीं प्रविश्य स नृपो विश्वासमकरोत्तदा ॥ १७ ॥ ददृशेऽथ मुनिश्रेष्ठं ब्राह्मणं दक्षिणार्थिनम् । तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् ॥ १८ ॥ प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् । इमे प्राणाः सुतश्चायं प्रिया पत्‍नी मुने मम ॥ १९ ॥ येन ते कृत्यमस्त्याशु गृहाणाद्य द्विजोत्तम । यच्चान्यत्कार्यमस्माभिस्तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ २० ॥ विश्वामित्र उवाच - पूर्णः स मासो भद्रं ते दीयतां मम दक्षिणा । पूर्वं तस्य निमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि ॥ २१ ॥ राजोवाच - ब्रह्मन्नाद्यापि सम्पूर्णो मासो ज्ञानतपोबल । तिष्ठत्येकदिनार्धं यत्तप्रतीक्षस्व नापरम् ॥ २२ ॥ विश्वामित्र उवाच - एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रयच्छसि ॥ २३ ॥ इत्युक्त्वाथ ययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत्तदा । कथमस्मै प्रयच्छामि दक्षिणा या प्रतिश्रुता ॥ २४ ॥ कुतः पुष्टानि मित्राणि कुत्रार्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे तत्र याञ्चा कथं भवेत् ॥ २५ ॥ राज्ञां वृत्तित्रयं प्रोक्तं धर्मशास्त्रेषु निश्चितम् । यदि प्राणान्विमुञ्चामि ह्यप्रदाय च दक्षिणाम् ॥ २६ ॥ ब्रह्मस्वहा कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेततां यास्ये वर एवात्मविक्रयः ॥ २७ ॥ सूत उवाच - राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्‍नी बाष्पगद्‌गदया गिरा ॥ २८ ॥ त्यज चिन्तां महाराज स्वधर्ममनुपालय । प्रेतवद्वर्जनीयो हि नरः सत्यबहिष्कृतः ॥ २९ ॥ नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य च । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यस्यानुपालनम् ॥ ३० ॥ अग्निहोत्रमधीतं च दानाद्याः सकलाः क्रियाः । भवन्ति तस्य वैफल्यं वाक्यं यस्यानृतं भवेत् ॥ ३१ ॥ सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत्पातनायाकृतात्मनाम् ॥ ३२ ॥ शताश्वमेधानादृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृत्वा राजा सकृत्स्वर्गादसत्यवचनाच्च्युतः ॥ ३३ ॥ राजोवाच - वंशवृद्धिकरश्चायं पुत्रस्तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वाक्यं गजगामिनि ॥ ३४ ॥ पत्‍न्युवाच - राजन् माभूदसत्यं ते पुंसां पुत्रफलाः स्त्रियः । तन्मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम् ॥ ३५ ॥ व्यास उवाच - एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां वै विललापातिदुःखितः ॥ ३६ ॥ महद्दुखःमिदं भद्रे यत्त्वमेवं ब्रवीषि मे । किं तव स्मितसंल्लापा मम पापस्य विस्मृताः ॥ ३७ ॥ हा हा त्वया कथं योग्यं वक्तुमेतच्छुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कथं वदसि भामिनि ॥ ३८ ॥ इत्युक्त्वा नृपतिश्रेष्ठो न धीरो दारविक्रये । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयातिपरिप्लुतः ॥ ३९ ॥ शयानं भुवि तं दृष्ट्वा मूर्च्छयापि महीपतिम् । उवाचेदं सुकरुणं राजपुत्री सुदुःखिता ॥ ४० ॥ हा महाराज कस्येदमपध्यानादुपागतम् । यस्त्वं निपतितो भूमौ रङ्कवच्छरणोचितः ॥ ४१ ॥ येनैव कोटिशो वित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एव पृथिवीनाथो भुवि स्वपिति मे पतिः ॥ ४२ ॥ हा कष्टं किं तवानेन कृतं दैव महीक्षिता । यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः पापामिमां दशाम् ॥ ४३ ॥ इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तुर्दुःखमहाभारेणासह्येनातिपीडिता ॥ ४४ ॥ शिशुर्दृष्ट्वा क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः । तात तात प्रदेह्यन्नं मातर्मे देहि भोजनम् ॥ ४५ ॥ क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रे मेऽतिशुष्यति ॥ ४६ ॥

hariścandra uvāca - adattvā te hiraṇyaṃ vai na kariṣyāmi bhojanam | pratijñā me muniśreṣṭha viṣādaṃ tyaja suvrata || 1 || sūryavaṃśasamud‌bhūtaḥ kṣatriyo'haṃ mahīpatiḥ | rājasūyasya yajñasya kartā vāñchitado nṛṣu || 2 || kathaṃ karomi nākāraṃ svāmindattvā yadṛcchayā | avaśyameva dātavyamṛṇaṃ te dvijasattama || 3 || svastho bhava pradāsyāmi suvarṇaṃ manasepsitam | kañcitkālaṃ pratīkṣasva yāvatprāpsyāmyahaṃ dhanam || 4 || viśvāmitra uvāca - kutaste bhavitā rājan dhanaprāptirataḥ param | gataṃ rājyaṃ tathā kośo balaṃ caivārthasādhanam || 5 || vṛthāśā te mahīpāla dhanārthe kiṃ karomyaham | nirdhanaṃ tvāṃ ca lobhena pīḍayāmi kathaṃ nṛpa || 6 || tasmātkathaya bhūpāla na dāsyāmīti sāmpratam | tyaktvā''śāṃ mahatīṃ kāmaṃ gacchāmyahamataḥ param || 7 || yatheṣṭaṃ vraja rājendra bhāryāputrasamanvitaḥ | suvarṇaṃ nāsti kiṃ tubhyaṃ dadāmīti vadādhunā || 8 || gacchanvākyamidaṃ śrutvā brāhmaṇasya ca bhūpatiḥ | pratyuvāca muniṃ brahman dhairyaṃ kuru dadāmyaham || 9 || mama deho'sti bhāryāyāḥ purasya ca hyanāmayaḥ | krītvā dehaṃ tu taṃ nūnamṛṇaṃ dāsyāmi te dvija || 10 || grāhakaṃ paśya viprendra vārāṇasyāṃ puri prabho | dāsabhāvaṃ gamiṣyāmi sadāro'haṃ saputrakaḥ || 11 || gṛhāṇa kāñcanaṃ pūrṇaṃ sārdhaṃ bhāradvayaṃ mune | maulyena dattvā sarvānnaḥ santuṣṭo bhava bhūdhara || 12 || iti bruvañjagāmātha saha pat‍nyā sutānvitaḥ | umayā kāntayā sārdhaṃ yatrāste śaṅkaraḥ svayam || 13 || tāṃ dṛṣṭvā ca purīṃ ramyāṃ manaso hlādakāriṇīm | uvāca sa kṛtārtho'smi purīṃ paśyansuvarcasam || 14 || tato bhāgīrathīṃ prāpya snātvā devāditarpaṇam | devārcanaṃ ca nirvartya kṛtavān digvilokanam || 15 || praviśya vasudhāpālo divyāṃ vārāṇasīṃ purīm | naiṣā manuṣyabhukteti śūlapāṇeḥ parigrahaḥ || 16 || jagāma pad‌bhyāṃ duḥkhārtaḥ saha pat‍nyā samākulaḥ | purīṃ praviśya sa nṛpo viśvāsamakarottadā || 17 || dadṛśe'tha muniśreṣṭhaṃ brāhmaṇaṃ dakṣiṇārthinam | taṃ dṛṣṭvā samanuprāptaṃ vinayāvanato'bhavat || 18 || prāha caivāñjaliṃ kṛtvā hariścandro mahāmunim | ime prāṇāḥ sutaścāyaṃ priyā pat‍nī mune mama || 19 || yena te kṛtyamastyāśu gṛhāṇādya dvijottama | yaccānyatkāryamasmābhistanmamākhyātumarhasi || 20 || viśvāmitra uvāca - pūrṇaḥ sa māso bhadraṃ te dīyatāṃ mama dakṣiṇā | pūrvaṃ tasya nimittaṃ hi smaryate svavaco yadi || 21 || rājovāca - brahmannādyāpi sampūrṇo māso jñānatapobala | tiṣṭhatyekadinārdhaṃ yattapratīkṣasva nāparam || 22 || viśvāmitra uvāca - evamastu mahārāja āgamiṣyāmyahaṃ punaḥ | śāpaṃ tava pradāsyāmi na cedadya prayacchasi || 23 || ityuktvātha yayau vipro rājā cācintayattadā | kathamasmai prayacchāmi dakṣiṇā yā pratiśrutā || 24 || kutaḥ puṣṭāni mitrāṇi kutrārthaḥ sāmprataṃ mama | pratigrahaḥ praduṣṭo me tatra yāñcā kathaṃ bhavet || 25 || rājñāṃ vṛttitrayaṃ proktaṃ dharmaśāstreṣu niścitam | yadi prāṇānvimuñcāmi hyapradāya ca dakṣiṇām || 26 || brahmasvahā kṛmiḥ pāpo bhaviṣyāmyadhamādhamaḥ | athavā pretatāṃ yāsye vara evātmavikrayaḥ || 27 || sūta uvāca - rājānaṃ vyākulaṃ dīnaṃ cintayānamadhomukham | pratyuvāca tadā pat‍nī bāṣpagad‌gadayā girā || 28 || tyaja cintāṃ mahārāja svadharmamanupālaya | pretavadvarjanīyo hi naraḥ satyabahiṣkṛtaḥ || 29 || nātaḥ parataraṃ dharmaṃ vadanti puruṣasya ca | yādṛśaṃ puruṣavyāghra svasatyasyānupālanam || 30 || agnihotramadhītaṃ ca dānādyāḥ sakalāḥ kriyāḥ | bhavanti tasya vaiphalyaṃ vākyaṃ yasyānṛtaṃ bhavet || 31 || satyamatyantamuditaṃ dharmaśāstreṣu dhīmatām | tāraṇāyānṛtaṃ tadvatpātanāyākṛtātmanām || 32 || śatāśvamedhānādṛtya rājasūyaṃ ca pārthivaḥ | kṛtvā rājā sakṛtsvargādasatyavacanāccyutaḥ || 33 || rājovāca - vaṃśavṛddhikaraścāyaṃ putrastiṣṭhati bālakaḥ | ucyatāṃ vaktukāmāsi yadvākyaṃ gajagāmini || 34 || pat‍nyuvāca - rājan mābhūdasatyaṃ te puṃsāṃ putraphalāḥ striyaḥ | tanmāṃ pradāya vittena dehi viprāya dakṣiṇām || 35 || vyāsa uvāca - etadvākyamupaśrutya yayau mohaṃ mahīpatiḥ | pratilabhya ca saṃjñāṃ vai vilalāpātiduḥkhitaḥ || 36 || mahaddukhaḥmidaṃ bhadre yattvamevaṃ bravīṣi me | kiṃ tava smitasaṃllāpā mama pāpasya vismṛtāḥ || 37 || hā hā tvayā kathaṃ yogyaṃ vaktumetacchucismite | durvācyametadvacanaṃ kathaṃ vadasi bhāmini || 38 || ityuktvā nṛpatiśreṣṭho na dhīro dāravikraye | nipapāta mahīpṛṣṭhe mūrcchayātipariplutaḥ || 39 || śayānaṃ bhuvi taṃ dṛṣṭvā mūrcchayāpi mahīpatim | uvācedaṃ sukaruṇaṃ rājaputrī suduḥkhitā || 40 || hā mahārāja kasyedamapadhyānādupāgatam | yastvaṃ nipatito bhūmau raṅkavaccharaṇocitaḥ || 41 || yenaiva koṭiśo vittaṃ viprāṇāmapavarjitam | sa eva pṛthivīnātho bhuvi svapiti me patiḥ || 42 || hā kaṣṭaṃ kiṃ tavānena kṛtaṃ daiva mahīkṣitā | yadindropendratulyo'yaṃ nītaḥ pāpāmimāṃ daśām || 43 || ityuktvā sāpi suśroṇī mūrcchitā nipapāta ha | bharturduḥkhamahābhāreṇāsahyenātipīḍitā || 44 || śiśurdṛṣṭvā kṣudhāviṣṭaḥ prāha vākyaṃ suduḥkhitaḥ | tāta tāta pradehyannaṃ mātarme dehi bhojanam || 45 || kṣunme balavatī jātā jihvāgre me'tiśuṣyati || 46 ||