Chapter 19

मध्याह्नसंध्यावर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् सन्ध्यां माध्याह्निकीं शुभाम् । यदनुष्ठानतोऽपूर्वं जायतेऽत्युत्तमं फलम् ॥ १ ॥ सावित्रीं युवतीं श्वेतवर्णां चैव त्रिलोचनाम् । वरदां चाक्षमालाढ्यां त्रिशूलाभयहस्तकाम् ॥ २ ॥ वृषारूढां यजुर्वेदसंहितां रुद्रदेवताम् । तमोगुणयुतां चैव भुवर्लोकव्यवस्थिताम् ॥ ३ ॥ आदित्यमार्गसंचारकर्त्रीं मायां नमाम्यहम् । आदिदेवीमथ ध्यात्वाऽऽचमनादि च पूर्ववत् ॥ ४ ॥ अथ चार्घ्यप्रकरणं पुष्पाणि चिनुयात्ततः । तदलाभे बिल्वपत्रं तोयेन मिश्रयेत्ततः ॥ ५ ॥ ऊर्ध्वं च सूर्याभिमुखं क्षिप्त्वार्घ्यं प्रतिपादयेत् । प्रातःसन्ध्यादिवत्सर्वमुपसंहारपूर्वकम् ॥ ६ ॥ मध्याह्ने केचिदिच्छन्ति सावित्रीं तु तदित्यृचम् । असम्प्रदायं तत्कर्म कार्यहानिस्तु जायते ॥ ७ ॥ कारणं सन्ध्ययोश्चात्र मन्देहा नाम राक्षसाः । भक्षितुं सूर्यमिच्छन्ति कारणं श्रुतिचोदितम् ॥ ८ ॥ अतस्तु कारणाद्विप्रः सन्ध्यां कुर्यात्प्रयत्‍नतः । सन्ध्ययोरुभयोर्नित्यं गायत्र्या प्रणवेन च ॥ ९ ॥ अम्भस्तु प्रक्षिपेत्तेन नान्यथा श्रुतिघातकः । आकृष्णेनेति मन्त्रेण पुष्पैर्वाम्बुविमिश्रितम् ॥ १० ॥ अलाभे बिल्वदूर्वादिपत्रेणोक्तेन पूर्वकम् । अर्ध्यं दद्यात्प्रयत्‍नेन साङ्‌गं सन्ध्याफलं लभेत् ॥ ११ ॥ अत्रैव तर्पणं वक्ष्ये शृणु देवर्षिसत्तम । भुवः पुनः पूरुषं तु तर्पयामि नमो नमः ॥ १२ ॥ यजुर्वेदं तर्पयामि मण्डलं तर्पयामि च । हिरण्यगर्भं च तथान्तरात्मानं तथैव च ॥ १३ ॥ सावित्रीं च ततो देवमातरं साङ्‌कृतिं तथा । सन्ध्यां तथैव युवतीं रुद्राणीं नीमृजां तथा ॥ १४ ॥ सर्वार्थानां सिद्धिकरीं सर्वमन्त्रार्थसिद्धिदाम् । भूर्भुवः स्वः पूरुषं तु इति मध्याह्नतर्पणम् ॥ १५ ॥ उदुत्यमिति सूक्तेन सूर्योपस्थानमेव च । चित्रं देवानामिति च सूर्योपस्थानमाचरेत् ॥ १६ ॥ ततो जपं प्रकुर्वीत मन्त्रसाधनतत्परः । जपस्यापि प्रकारं तु वक्ष्यामि शृणु नारद ॥ १७ ॥ कृत्वोत्तानौ करौ प्रातः सायं चाधः करौ तथा । मध्याह्ने हृदयस्थौ तु कृत्वा जपमुदीरयेत् ॥ १८ ॥ पर्वद्वयमनामिक्याः कनिष्ठादिक्रमेण तु । तर्जनीमूलपर्यन्तं करमाला प्रकीर्तिता ॥ १९ ॥ गोघ्नः पितृघ्नो मातृघ्नो भ्रूणहा गुरुतल्पगः । ब्रह्मस्वक्षेत्रहारी च यश्च विप्रः सुरां पिबेत् ॥ २० ॥ स गायत्र्या सहस्रेण पूतो भवति मानवः । मानसं वाचिकं पापं विषयेन्द्रियसङ्‌गजम् ॥ २१ ॥ तत्किल्बिषं नाशयति त्रीणि जन्मानि मानवः । गायत्रीं यो न जानाति वृथा तस्य परिश्रमः ॥ २२ ॥ पठेच्च चतुरो वेदान् गायत्रीं चैकतो जपेत् । वेदानां चावृतेस्तद्वद्‌गायत्रीजप उत्तमः ॥ २३ ॥ इति मध्याह्नसन्ध्यायाः प्रकारः कीर्तितो मया । अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मयज्ञविधिक्रमम् ॥ २४ ॥

madhyāhnasaṃdhyāvarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca athātaḥ śrūyatāṃ brahman sandhyāṃ mādhyāhnikīṃ śubhām | yadanuṣṭhānato'pūrvaṃ jāyate'tyuttamaṃ phalam || 1 || sāvitrīṃ yuvatīṃ śvetavarṇāṃ caiva trilocanām | varadāṃ cākṣamālāḍhyāṃ triśūlābhayahastakām || 2 || vṛṣārūḍhāṃ yajurvedasaṃhitāṃ rudradevatām | tamoguṇayutāṃ caiva bhuvarlokavyavasthitām || 3 || ādityamārgasaṃcārakartrīṃ māyāṃ namāmyaham | ādidevīmatha dhyātvā''camanādi ca pūrvavat || 4 || atha cārghyaprakaraṇaṃ puṣpāṇi cinuyāttataḥ | tadalābhe bilvapatraṃ toyena miśrayettataḥ || 5 || ūrdhvaṃ ca sūryābhimukhaṃ kṣiptvārghyaṃ pratipādayet | prātaḥsandhyādivatsarvamupasaṃhārapūrvakam || 6 || madhyāhne kecidicchanti sāvitrīṃ tu tadityṛcam | asampradāyaṃ tatkarma kāryahānistu jāyate || 7 || kāraṇaṃ sandhyayoścātra mandehā nāma rākṣasāḥ | bhakṣituṃ sūryamicchanti kāraṇaṃ śruticoditam || 8 || atastu kāraṇādvipraḥ sandhyāṃ kuryātprayat‍nataḥ | sandhyayorubhayornityaṃ gāyatryā praṇavena ca || 9 || ambhastu prakṣipettena nānyathā śrutighātakaḥ | ākṛṣṇeneti mantreṇa puṣpairvāmbuvimiśritam || 10 || alābhe bilvadūrvādipatreṇoktena pūrvakam | ardhyaṃ dadyātprayat‍nena sāṅ‌gaṃ sandhyāphalaṃ labhet || 11 || atraiva tarpaṇaṃ vakṣye śṛṇu devarṣisattama | bhuvaḥ punaḥ pūruṣaṃ tu tarpayāmi namo namaḥ || 12 || yajurvedaṃ tarpayāmi maṇḍalaṃ tarpayāmi ca | hiraṇyagarbhaṃ ca tathāntarātmānaṃ tathaiva ca || 13 || sāvitrīṃ ca tato devamātaraṃ sāṅ‌kṛtiṃ tathā | sandhyāṃ tathaiva yuvatīṃ rudrāṇīṃ nīmṛjāṃ tathā || 14 || sarvārthānāṃ siddhikarīṃ sarvamantrārthasiddhidām | bhūrbhuvaḥ svaḥ pūruṣaṃ tu iti madhyāhnatarpaṇam || 15 || udutyamiti sūktena sūryopasthānameva ca | citraṃ devānāmiti ca sūryopasthānamācaret || 16 || tato japaṃ prakurvīta mantrasādhanatatparaḥ | japasyāpi prakāraṃ tu vakṣyāmi śṛṇu nārada || 17 || kṛtvottānau karau prātaḥ sāyaṃ cādhaḥ karau tathā | madhyāhne hṛdayasthau tu kṛtvā japamudīrayet || 18 || parvadvayamanāmikyāḥ kaniṣṭhādikrameṇa tu | tarjanīmūlaparyantaṃ karamālā prakīrtitā || 19 || goghnaḥ pitṛghno mātṛghno bhrūṇahā gurutalpagaḥ | brahmasvakṣetrahārī ca yaśca vipraḥ surāṃ pibet || 20 || sa gāyatryā sahasreṇa pūto bhavati mānavaḥ | mānasaṃ vācikaṃ pāpaṃ viṣayendriyasaṅ‌gajam || 21 || tatkilbiṣaṃ nāśayati trīṇi janmāni mānavaḥ | gāyatrīṃ yo na jānāti vṛthā tasya pariśramaḥ || 22 || paṭhecca caturo vedān gāyatrīṃ caikato japet | vedānāṃ cāvṛtestadvad‌gāyatrījapa uttamaḥ || 23 || iti madhyāhnasandhyāyāḥ prakāraḥ kīrtito mayā | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi brahmayajñavidhikramam || 24 ||