Chapter 1

जनमेजय उवाच वासवेय मुनिश्रेष्ठ सर्वज्ञाननिधेऽनघ । प्रष्टुमिच्छाम्यहं स्वामिन्नस्माकं कुलवर्धन ॥ १ ॥ शूरसेनसुतः श्रीमान्वसुदेवः प्रतापवान् । श्रुतं मया हरिर्यस्य पुत्रभावमवाप्तवान् ॥ २ ॥ देवानामपि पूज्योऽभून्नाम्ना चानकदुन्दुभिः । कारागारे कथं बद्धः कंसस्य धर्मतत्परः ॥ ३ ॥ देवक्या भार्यया सार्धं किमागः कृतवानसौ । देवक्या बालषट्कस्य विनाशश्च कृतः पुनः ॥ ४ ॥ तेन कंसेन कस्माद्वै ययातिकुलजेन च । कारागारे कथं जन्म वासुदेवस्य वै हरेः ॥ ५ ॥ गोकुले च कथं नीतो भगवान्सात्वतां पतिः । गतो जन्मान्तरं कस्मात्पितरौ निगडे स्थितौ ॥ ६ ॥ देवकीवसुदेवौ च कृष्णस्यामिततेजसः । कथं न मोचितौ वृद्धौ पितरौ हरिणामुना ॥ ७ ॥ जगत्कर्तुं समर्थेन स्थितेन जनकोदरे । प्राक्तनं किं तयोः कर्म दुर्विज्ञेयं महात्मभिः ॥ ८ ॥ जन्म वै वासुदेवस्य यत्रासीत्परमात्मनः । के ते पुत्राश्च का बाला या कंसेन विपोथिता ॥ ९ ॥ शिलायां निर्गता व्योम्नि जाता त्वष्टभुजा पुनः । गार्हस्थ्यञ्च हरेर्ब्रूहि बहुभार्यस्य चानघ ॥ १० ॥ कार्याणि तत्र तान्येव देहत्यागं च तस्य वै । किंवदन्त्या श्रुतं यत्तन्मनो मोहयतीव मे ॥ ११ ॥ चरितं वासुदेवस्य त्वमाख्याहि यथातथम् । नरनारायणौ देवौ पुराणावृषिसत्तमौ ॥ १२ ॥ धर्मपुत्रौ महात्मानौ तपश्चेरतुरुत्तमम् । यौ मुनी बहुवर्षाणि पुण्ये बदरिकाश्रमे ॥ १३ ॥ निराहारौ जितात्मानौ निःस्पृहौ जितषड्गुणौ । विष्णोरंशौ जगत्स्थेम्ने तपश्चेरतुरुत्तमम् ॥ १४ ॥ तयोरंशावतारौ हि जिष्णुकृष्णौ महाबलौ । प्रसिद्धौ मुनिभिः प्रोक्तौ सर्वज्ञैर्नारदादिभिः ॥ १५ ॥ विद्यमानशरीरौ तौ कथं देहान्तरं गतौ । नरनारायणौ देवौ पुनः कृष्णार्जुनौ कथम् ॥ १६ ॥ यौ चक्रतुस्तपश्चोग्रं मुक्त्यर्थं मुनिसत्तमौ । तौ कथं प्रापतुर्देहौ प्राप्तयोगौ महातपौ ॥ १७ ॥ शूद्रः स्वधर्मनिष्ठस्तु देहान्ते क्षत्रियस्तु सः । शुभाचारो मृतो यो वै स शूद्रो ब्राह्मणो भवेत् ॥ १८ ॥ ब्राह्मणो निःस्पृहः शान्तो भवरोगाद्विमुच्यते । विपरीतमिदं भाति नरनारायणौ च तौ ॥ १९ ॥ तपसा शोषितात्मानौ क्षत्रियौ तौ बभूवतुः । केन तौ कर्मणा शान्तौ जातौ शापेन वा पुनः ॥ २० ॥ ब्राह्मणौ क्षत्रियौ जातौ कारणं तन्मुने वद । यादवानां विनाशश्च ब्रह्मशापादिति श्रुतः ॥ २१ ॥ कृष्णस्यापि हि गान्धार्याः शापेनैव कुलक्षयः । प्रद्युम्नहरणं चैव शम्बरेण कथं कृतम् ॥ २२ ॥ वर्तमाने वासुदेवे देवदेवे जनार्दने । पुत्रस्य सूतिकागेहाद्धरणं चातिदुर्घटम् ॥ २३ ॥ द्वारकादुर्गमध्याद्वै हरिवेश्माद्दुरत्ययात् । न ज्ञातं वासुदेवेन तत्कथं दिव्यचक्षुषा ॥ २४ ॥ सन्देहोऽयं महान्ब्रह्मन्निसन्देहं कुरु प्रभो । यत्पत्‍न्यो वासुदेवस्य दस्युभिर्लुण्ठिता हृताः ॥ २५ ॥ स्वर्गते देवदेवे तु तत्कथं मुनिसत्तम । संशयो जायते ब्रह्मंश्चित्तान्दोलनकारकः ॥ २६ ॥ विष्णोरंशः समुद्‌भूतः शौरिर्भूभारहारकृत् । स कथं मथुराराज्यं भयात्त्यक्त्वा जनार्दनः ॥ २७ ॥ द्वारवत्यां गतः साधो ससैन्यः ससुहृद्‌गणः । अवतारो हरेः प्रोक्तो भूभारहरणाय वै ॥ २८ ॥ पापात्मनां विनाशाय धर्मसंस्थापनाय च । तत्कथं वासुदेवेन चौरास्ते न निपातिताः ॥ २९ ॥ यैर्हृता वासुदेवस्य पत्‍न्यः संलुण्ठिताश्च ताः । स्तेनास्ते किं न विज्ञाताः सर्वज्ञेन सता पुनः ॥ ३० ॥ भीष्मद्रोणवधः कामं भूभारहरणे मतः । अर्चिताश्च महात्मानः पाण्डवा धर्मतत्पराः ॥ ३१ ॥ कृष्णभक्ताः सदाचारा युधिष्ठिरपुरोगमाः । ते कृत्वा राजसूयञ्च यज्ञराजं विधानतः ॥ ३२ ॥ दक्षिणा विविधा दत्त्वा ब्राह्मणेभ्योऽतिभावतः । पाण्डुपुत्रास्तु देवांशा वासुदेवाश्रिता मुने ॥ ३३ ॥ घोरं दुःखं कथं प्राप्ताः क्व गतं सुकृतञ्च तत् । किं तत्पापं महारौद्रं येन ते पीडिताः सदा ॥ ३४ ॥ द्रौपदी च महाभागा वेदीमध्यात्समुत्थिता । रमांशजा च साध्वी च कृष्णभक्तियुता तथा ॥ ३५ ॥ सा कथं दुःखमतुलं प्राप घोरं पुनः पुनः । दुःशासनेन सा केशे गृहीता पीडिता भृशम् ॥ ३६ ॥ रजस्वला सभायां तु नीता भीतैकवाससा । विराटनगरे दासी जाता मत्स्यस्य सा पुनः ॥ ३७ ॥ धर्षिता कीचकेनाथ रुदती कुररी यथा । हृता जयद्रथेनाथ क्रन्दमानातिदुःखिता ॥ ३८ ॥ मोचिता पाण्डवैः पश्चाद्‌बलवद्‌भिर्महात्मभिः । पूर्वजन्मकृतं पापं किं तद्येन च पीडिताः ॥ ३९ ॥ दुःखान्यनेकान्याप्तास्ते कथयाद्य महामते । राजसूयं क्रतुवरं कृत्वा ते मम पूर्वजाः ॥ ४० ॥ दुःखं महत्तरं प्राप्ताः पूर्वजन्मकृतेन वै । देवांशानां कथं तेषां संशयोऽयं महान्हि मे ॥ ४१ ॥ सदाचारैस्तु कौन्तेयैर्भीष्मद्रोणादयो हताः । छलेन धनलाभार्थं जानानैर्नश्वरं जगत् ॥ ४२ ॥ प्रेरिता वासुदेवेन पापे घोरे महात्मना । कुलं क्षयितवन्तस्ते हरिणा परमात्मना ॥ ४३ ॥ वरं भिक्षाटनं साधोर्नीवारैर्जीवनं वरम् । योधान्न हत्वा लोभेन शिल्पेन जीवनं वरम् ॥ ४४ ॥ विच्छिन्नस्तु त्वया वंशो रक्षितो मुनिसत्तम । समुत्पाद्य सुतानाशु गोलकाच्छत्रुनाशनान् ॥ ४५ ॥ सोऽल्पेनैव तु कालेन विराटतनयासुतः । तापसस्य गले सर्पं न्यस्तवान्कथमद्‌भुतम् ॥ ४६ ॥ नकोऽपि ब्राह्मणं द्वेष्टि क्षत्रियस्य कुलोद्‌भवः । तापसं मौनसंयुक्तं पित्रा किं तत्कृतं मुने ॥ ४७ ॥ एतैरन्यैश्च सन्देहैर्विकलं मे मनोऽधुना । स्थिरं कुरु पितः साधो सर्वज्ञोऽसि दयानिधे ॥ ४८ ॥

janamejaya uvāca vāsaveya muniśreṣṭha sarvajñānanidhe'nagha | praṣṭumicchāmyahaṃ svāminnasmākaṃ kulavardhana || 1 || śūrasenasutaḥ śrīmānvasudevaḥ pratāpavān | śrutaṃ mayā hariryasya putrabhāvamavāptavān || 2 || devānāmapi pūjyo'bhūnnāmnā cānakadundubhiḥ | kārāgāre kathaṃ baddhaḥ kaṃsasya dharmatatparaḥ || 3 || devakyā bhāryayā sārdhaṃ kimāgaḥ kṛtavānasau | devakyā bālaṣaṭkasya vināśaśca kṛtaḥ punaḥ || 4 || tena kaṃsena kasmādvai yayātikulajena ca | kārāgāre kathaṃ janma vāsudevasya vai hareḥ || 5 || gokule ca kathaṃ nīto bhagavānsātvatāṃ patiḥ | gato janmāntaraṃ kasmātpitarau nigaḍe sthitau || 6 || devakīvasudevau ca kṛṣṇasyāmitatejasaḥ | kathaṃ na mocitau vṛddhau pitarau hariṇāmunā || 7 || jagatkartuṃ samarthena sthitena janakodare | prāktanaṃ kiṃ tayoḥ karma durvijñeyaṃ mahātmabhiḥ || 8 || janma vai vāsudevasya yatrāsītparamātmanaḥ | ke te putrāśca kā bālā yā kaṃsena vipothitā || 9 || śilāyāṃ nirgatā vyomni jātā tvaṣṭabhujā punaḥ | gārhasthyañca harerbrūhi bahubhāryasya cānagha || 10 || kāryāṇi tatra tānyeva dehatyāgaṃ ca tasya vai | kiṃvadantyā śrutaṃ yattanmano mohayatīva me || 11 || caritaṃ vāsudevasya tvamākhyāhi yathātatham | naranārāyaṇau devau purāṇāvṛṣisattamau || 12 || dharmaputrau mahātmānau tapaśceraturuttamam | yau munī bahuvarṣāṇi puṇye badarikāśrame || 13 || nirāhārau jitātmānau niḥspṛhau jitaṣaḍguṇau | viṣṇoraṃśau jagatsthemne tapaśceraturuttamam || 14 || tayoraṃśāvatārau hi jiṣṇukṛṣṇau mahābalau | prasiddhau munibhiḥ proktau sarvajñairnāradādibhiḥ || 15 || vidyamānaśarīrau tau kathaṃ dehāntaraṃ gatau | naranārāyaṇau devau punaḥ kṛṣṇārjunau katham || 16 || yau cakratustapaścograṃ muktyarthaṃ munisattamau | tau kathaṃ prāpaturdehau prāptayogau mahātapau || 17 || śūdraḥ svadharmaniṣṭhastu dehānte kṣatriyastu saḥ | śubhācāro mṛto yo vai sa śūdro brāhmaṇo bhavet || 18 || brāhmaṇo niḥspṛhaḥ śānto bhavarogādvimucyate | viparītamidaṃ bhāti naranārāyaṇau ca tau || 19 || tapasā śoṣitātmānau kṣatriyau tau babhūvatuḥ | kena tau karmaṇā śāntau jātau śāpena vā punaḥ || 20 || brāhmaṇau kṣatriyau jātau kāraṇaṃ tanmune vada | yādavānāṃ vināśaśca brahmaśāpāditi śrutaḥ || 21 || kṛṣṇasyāpi hi gāndhāryāḥ śāpenaiva kulakṣayaḥ | pradyumnaharaṇaṃ caiva śambareṇa kathaṃ kṛtam || 22 || vartamāne vāsudeve devadeve janārdane | putrasya sūtikāgehāddharaṇaṃ cātidurghaṭam || 23 || dvārakādurgamadhyādvai hariveśmādduratyayāt | na jñātaṃ vāsudevena tatkathaṃ divyacakṣuṣā || 24 || sandeho'yaṃ mahānbrahmannisandehaṃ kuru prabho | yatpat‍nyo vāsudevasya dasyubhirluṇṭhitā hṛtāḥ || 25 || svargate devadeve tu tatkathaṃ munisattama | saṃśayo jāyate brahmaṃścittāndolanakārakaḥ || 26 || viṣṇoraṃśaḥ samud‌bhūtaḥ śaurirbhūbhārahārakṛt | sa kathaṃ mathurārājyaṃ bhayāttyaktvā janārdanaḥ || 27 || dvāravatyāṃ gataḥ sādho sasainyaḥ sasuhṛd‌gaṇaḥ | avatāro hareḥ prokto bhūbhāraharaṇāya vai || 28 || pāpātmanāṃ vināśāya dharmasaṃsthāpanāya ca | tatkathaṃ vāsudevena caurāste na nipātitāḥ || 29 || yairhṛtā vāsudevasya pat‍nyaḥ saṃluṇṭhitāśca tāḥ | stenāste kiṃ na vijñātāḥ sarvajñena satā punaḥ || 30 || bhīṣmadroṇavadhaḥ kāmaṃ bhūbhāraharaṇe mataḥ | arcitāśca mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmatatparāḥ || 31 || kṛṣṇabhaktāḥ sadācārā yudhiṣṭhirapurogamāḥ | te kṛtvā rājasūyañca yajñarājaṃ vidhānataḥ || 32 || dakṣiṇā vividhā dattvā brāhmaṇebhyo'tibhāvataḥ | pāṇḍuputrāstu devāṃśā vāsudevāśritā mune || 33 || ghoraṃ duḥkhaṃ kathaṃ prāptāḥ kva gataṃ sukṛtañca tat | kiṃ tatpāpaṃ mahāraudraṃ yena te pīḍitāḥ sadā || 34 || draupadī ca mahābhāgā vedīmadhyātsamutthitā | ramāṃśajā ca sādhvī ca kṛṣṇabhaktiyutā tathā || 35 || sā kathaṃ duḥkhamatulaṃ prāpa ghoraṃ punaḥ punaḥ | duḥśāsanena sā keśe gṛhītā pīḍitā bhṛśam || 36 || rajasvalā sabhāyāṃ tu nītā bhītaikavāsasā | virāṭanagare dāsī jātā matsyasya sā punaḥ || 37 || dharṣitā kīcakenātha rudatī kurarī yathā | hṛtā jayadrathenātha krandamānātiduḥkhitā || 38 || mocitā pāṇḍavaiḥ paścād‌balavad‌bhirmahātmabhiḥ | pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ kiṃ tadyena ca pīḍitāḥ || 39 || duḥkhānyanekānyāptāste kathayādya mahāmate | rājasūyaṃ kratuvaraṃ kṛtvā te mama pūrvajāḥ || 40 || duḥkhaṃ mahattaraṃ prāptāḥ pūrvajanmakṛtena vai | devāṃśānāṃ kathaṃ teṣāṃ saṃśayo'yaṃ mahānhi me || 41 || sadācāraistu kaunteyairbhīṣmadroṇādayo hatāḥ | chalena dhanalābhārthaṃ jānānairnaśvaraṃ jagat || 42 || preritā vāsudevena pāpe ghore mahātmanā | kulaṃ kṣayitavantaste hariṇā paramātmanā || 43 || varaṃ bhikṣāṭanaṃ sādhornīvārairjīvanaṃ varam | yodhānna hatvā lobhena śilpena jīvanaṃ varam || 44 || vicchinnastu tvayā vaṃśo rakṣito munisattama | samutpādya sutānāśu golakācchatrunāśanān || 45 || so'lpenaiva tu kālena virāṭatanayāsutaḥ | tāpasasya gale sarpaṃ nyastavānkathamad‌bhutam || 46 || nako'pi brāhmaṇaṃ dveṣṭi kṣatriyasya kulod‌bhavaḥ | tāpasaṃ maunasaṃyuktaṃ pitrā kiṃ tatkṛtaṃ mune || 47 || etairanyaiśca sandehairvikalaṃ me mano'dhunā | sthiraṃ kuru pitaḥ sādho sarvajño'si dayānidhe || 48 ||