Chapter 3

सूत उवाच शृण्वन्तु सम्प्रवक्ष्यामि पुराणानि मुनीश्वराः । यथाश्रुतानि तत्त्वेन व्यासात्सत्यवतीसुतात् ॥ १ ॥ मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम् । अनापलिंगकूस्कानि पुराणानि पृथक्पृथक् ॥ २ ॥ चतुर्दशसहस्रं च मत्स्यमाद्यं प्रकीर्तितम् । ॥ तथा ग्रहसहस्रं तु मार्कण्डेयं महाद्भुतम् ॥ ३ ॥ ॥ चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । ॥ भविष्यं परिसंख्यातं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४ ॥ अष्टादशसहस्रं वै पुण्यं भागवतं किल । तथा चायुतसंख्याकं पुराणं ब्रह्मसंज्ञकम् ॥ ५ ॥ द्वादशैव सहस्राणि ब्रह्माण्डं च शताधिकम् । तथाष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमेव च ॥ ६ ॥ अयुतं वामनाख्यं च वायव्यं षट्शतानि च । चतुर्विंशतिसंख्यातः सहस्राणि तु शौनक ॥ ७ ॥ त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवं परमाद्भुतम् । चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं परमाद्भुतम् ॥ ८ ॥ षोडशैव सहस्राणि पुराणं चाग्निसंज्ञितम् । पञ्चविंशतिसाहस्रं नारदं परमं मतम् ॥ ९ ॥ पञ्चपञ्चाशत्साहस्रं पद्माख्यं विपुलं मतम् । एकादशसहस्राणि लिङ्गाख्यं चातिविस्मृतम् ॥ १० ॥ एकोनविंशत्साहस्रं गारुडं हरिभाषितम् । सप्तदशसहस्रं च पुराणं कूर्मभाषितम् ॥ ११ ॥ एकाशीतिसहस्राणि स्कन्दाख्यं परमाद्भुतम् । पुराणाख्या च संख्या च विस्तरेण मयानघाः ॥ १२ ॥ तथैवोपपुराणानि शृण्वन्तु ऋषिसत्तमाः । सनत्कुमारं प्रथमं नारसिंहं ततः परम् ॥ १३ ॥ नारदीयं शिवं चैव दौर्वाससमनुत्तमम् । कापिलं मानवं चैव तथा चौशनसं स्मृतम् ॥ १४ ॥ वारुणं कालिकाख्यं च साम्बं नन्दिकृतं शुभम् । सौरं पाराशरप्रोक्तमादित्यं चातिविस्तरम् ॥ १५ ॥ माहेश्वरं भागवतं वासिष्ठं च सविस्तरम् । एतान्युपपुराणानि कथितानि महात्मभिः ॥ १६ ॥ अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः । भारताख्यानमतुलं चक्रे तदुपबृंहितम् ॥ १७ ॥ मन्वन्तरेषु सर्वेषु द्वापरे द्वापरे युगे । प्रादुःकरोति धर्मार्थी पुराणानि यथाविधि ॥ १८ ॥ द्वापरे द्वापरे विष्णुर्व्यासरूपेण सर्वदा । वेदमेकं स बहुधा कुरुते हितकाम्यया ॥ १९ ॥ अल्पायुषोऽल्पबुद्धींश्च विप्रान्ज्ञात्वा कलावथ । पुराणसंहितां पुण्यां कुरुतेऽसौ युगे युगे ॥ २० ॥ स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां न वेदश्रवणं मतम् । तेषामेव हितार्थाय पुराणानि कृतानि च ॥ २१ ॥ मन्वन्तरे सप्तमेऽत्र शुभे वैवस्वताभिधे । अष्टाविंशतिमे प्राप्ते द्वापरे मुनिसत्तमाः ॥ २२ ॥ व्यासः सत्यवतीसूनुर्गुरुर्मे धर्मवित्तमः । एकोनत्रिंशत्संप्राप्ते द्रौणिर्व्यासो भविष्यति ॥ २३ ॥ अतीतास्तु तथा व्यासाः सप्तविंशतिरेव च । पुराणसंहितास्तैस्तु कथितास्तु युगे युगे ॥ २४ ॥ ऋषय ऊचुः ब्रूहि सूत महाभाग व्यासाः पूर्वयुगोद्भवाः । वक्तारस्तु पुराणानां द्वापरे द्वापरे युगे ॥ २५ ॥ सूत उवाच द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयम्भुवा । प्रजापतिर्द्वितीये तु द्वापरे व्यासकार्यकृत् ॥ २६ ॥ तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे तु बृहस्पतिः । पञ्चमे सविता व्यासः षष्ठे मृत्युस्तथापरे ॥ २७ ॥ मघवा सप्तमे प्राप्ते वसिष्ठस्त्वष्टमे स्मृतः । सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे तथा ॥ २८ ॥ एकादशेऽथ त्रिवृषो भरद्वाजस्ततः परम् । त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे ॥ २९ ॥ त्रय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः । मेधातिथिः सप्तदशे व्रती ह्यष्टादशे तथा ॥ ३० ॥ अत्रिरेकोनविंशेऽथ गौतमस्तु ततः परम् । उत्तमश्चैकविंशेऽथ हर्यात्मा परिकीर्तितः ॥ ३१ ॥ वेनो वाजश्रवाश्चैव सोमोऽमुष्यायणस्तथा । तृणबिन्दुस्तथा व्यासो भार्गवस्तु ततः परम् ॥ ३२ ॥ ततः शक्तिर्जातुकर्ण्यः कृष्णद्वैपायनस्ततः । अष्टाविंशतिसंख्येयं कथिता या मया श्रुता ॥ ३३ ॥ कृष्णद्वैपायनात्प्रोक्तं पुराणं च मया श्रुतम् । श्रीमद्भागवतं पुण्यं सर्वदुःखौघनाशनम् ॥ ३४ ॥ कामदं मोक्षदं चैव वेदार्थपरिबृंहितम् । सर्वागमरसारामं मुमुक्षूणां सदा प्रियम् ॥ ३५ ॥ व्यासेन कृत्वातिशुभं पुराणं शुकाय पुत्राय महात्मने यत् । वैराग्ययुक्ताय च पाठितं वै विज्ञाय चैवारणिसम्भवाय ॥ ३६ ॥ श्रुतं मया तत्र तथा गृहीतं यथार्थवद्‌व्यासमुखान्मुनीन्द्राः । पुराणगुह्यं सकलं समेतं गुरोः प्रसादात्करुणानिधेश्च ॥ ३७ ॥ सूतेन पृष्टः सकलं जगाद द्वैपायनस्तत्र पुराणगुह्यम् । अयोनिजेनाद्‌भुतबुद्धिना वै श्रुतं मया तत्र महाप्रभावम् ॥ ३८ ॥ श्रीमद्‍भागवतामरांघ्रिपफलास्वादादरः सत्तमाः संसारार्णवदुर्विगाह्यसलिलं सन्तर्तुकामः शुकः । नानाख्यानरसालयं श्रुतिपुटैः प्रेम्णाशृणोदद्‌भुतं तच्छ्रुत्वा न विमुच्यते कलिभयादेवंविधः कः क्षितौ ॥ ३९ ॥ पापीयानपि वेदधर्मरहितः स्वाचारहीनाशयो ॥ व्याजेनापि शृणोति यः परमिदं श्रीमत्पुराणोत्तमम् । भुक्त्या भोगकलापमत्र विपुलं देहावसानेऽचलं योगिप्राप्यमवाप्नुयाद्भगवतीनामाङ्‌कितं सुन्दरम् ॥ ४० ॥ या निर्गुणा हरिहरादिभिरप्यलभ्या विद्या सतां प्रियतमाथ समाधिगम्या । सा तस्य चित्तकुहरे प्रकरोति भावं यः संशृणोति सततं तु सतीपुराणम् ॥ ४१ ॥ सम्प्राप्य मानुषभवं सकलाङ्गयुक्तं पोतं भवार्णवजलोत्तरणाय कामम् । सम्प्राप्य वाचकमहो न शृणोति मूढः स वञ्चितोऽत्र विधिना सुखदं पुराणम् ॥ ४२ ॥ यः प्राप्य कर्णयुगलं पटुमानुषत्वे रागी शृणोति सततं च परापवादान् । सर्वार्थदं रसनिधिं विमलं पुराणं नष्टः कुतो न शृणुते भुवि मन्दबुद्धिः ॥ ४३ ॥

sūta uvāca śṛṇvantu sampravakṣyāmi purāṇāni munīśvarāḥ | yathāśrutāni tattvena vyāsātsatyavatīsutāt || 1 || madvayaṃ bhadvayaṃ caiva bratrayaṃ vacatuṣṭayam | anāpaliṃgakūskāni purāṇāni pṛthakpṛthak || 2 || caturdaśasahasraṃ ca matsyamādyaṃ prakīrtitam | || tathā grahasahasraṃ tu mārkaṇḍeyaṃ mahādbhutam || 3 || || caturdaśasahasrāṇi tathā pañcaśatāni ca | || bhaviṣyaṃ parisaṃkhyātaṃ munibhistattvadarśibhiḥ || 4 || aṣṭādaśasahasraṃ vai puṇyaṃ bhāgavataṃ kila | tathā cāyutasaṃkhyākaṃ purāṇaṃ brahmasaṃjñakam || 5 || dvādaśaiva sahasrāṇi brahmāṇḍaṃ ca śatādhikam | tathāṣṭādaśasāhasraṃ brahmavaivartameva ca || 6 || ayutaṃ vāmanākhyaṃ ca vāyavyaṃ ṣaṭśatāni ca | caturviṃśatisaṃkhyātaḥ sahasrāṇi tu śaunaka || 7 || trayoviṃśatisāhasraṃ vaiṣṇavaṃ paramādbhutam | caturviṃśatisāhasraṃ vārāhaṃ paramādbhutam || 8 || ṣoḍaśaiva sahasrāṇi purāṇaṃ cāgnisaṃjñitam | pañcaviṃśatisāhasraṃ nāradaṃ paramaṃ matam || 9 || pañcapañcāśatsāhasraṃ padmākhyaṃ vipulaṃ matam | ekādaśasahasrāṇi liṅgākhyaṃ cātivismṛtam || 10 || ekonaviṃśatsāhasraṃ gāruḍaṃ haribhāṣitam | saptadaśasahasraṃ ca purāṇaṃ kūrmabhāṣitam || 11 || ekāśītisahasrāṇi skandākhyaṃ paramādbhutam | purāṇākhyā ca saṃkhyā ca vistareṇa mayānaghāḥ || 12 || tathaivopapurāṇāni śṛṇvantu ṛṣisattamāḥ | sanatkumāraṃ prathamaṃ nārasiṃhaṃ tataḥ param || 13 || nāradīyaṃ śivaṃ caiva daurvāsasamanuttamam | kāpilaṃ mānavaṃ caiva tathā cauśanasaṃ smṛtam || 14 || vāruṇaṃ kālikākhyaṃ ca sāmbaṃ nandikṛtaṃ śubham | sauraṃ pārāśaraproktamādityaṃ cātivistaram || 15 || māheśvaraṃ bhāgavataṃ vāsiṣṭhaṃ ca savistaram | etānyupapurāṇāni kathitāni mahātmabhiḥ || 16 || aṣṭādaśa purāṇāni kṛtvā satyavatīsutaḥ | bhāratākhyānamatulaṃ cakre tadupabṛṃhitam || 17 || manvantareṣu sarveṣu dvāpare dvāpare yuge | prāduḥkaroti dharmārthī purāṇāni yathāvidhi || 18 || dvāpare dvāpare viṣṇurvyāsarūpeṇa sarvadā | vedamekaṃ sa bahudhā kurute hitakāmyayā || 19 || alpāyuṣo'lpabuddhīṃśca viprānjñātvā kalāvatha | purāṇasaṃhitāṃ puṇyāṃ kurute'sau yuge yuge || 20 || strīśūdradvijabandhūnāṃ na vedaśravaṇaṃ matam | teṣāmeva hitārthāya purāṇāni kṛtāni ca || 21 || manvantare saptame'tra śubhe vaivasvatābhidhe | aṣṭāviṃśatime prāpte dvāpare munisattamāḥ || 22 || vyāsaḥ satyavatīsūnurgururme dharmavittamaḥ | ekonatriṃśatsaṃprāpte drauṇirvyāso bhaviṣyati || 23 || atītāstu tathā vyāsāḥ saptaviṃśatireva ca | purāṇasaṃhitāstaistu kathitāstu yuge yuge || 24 || ṛṣaya ūcuḥ brūhi sūta mahābhāga vyāsāḥ pūrvayugodbhavāḥ | vaktārastu purāṇānāṃ dvāpare dvāpare yuge || 25 || sūta uvāca dvāpare prathame vyastāḥ svayaṃ vedāḥ svayambhuvā | prajāpatirdvitīye tu dvāpare vyāsakāryakṛt || 26 || tṛtīye cośanā vyāsaścaturthe tu bṛhaspatiḥ | pañcame savitā vyāsaḥ ṣaṣṭhe mṛtyustathāpare || 27 || maghavā saptame prāpte vasiṣṭhastvaṣṭame smṛtaḥ | sārasvatastu navame tridhāmā daśame tathā || 28 || ekādaśe'tha trivṛṣo bharadvājastataḥ param | trayodaśe cāntarikṣo dharmaścāpi caturdaśe || 29 || trayyāruṇiḥ pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanañjayaḥ | medhātithiḥ saptadaśe vratī hyaṣṭādaśe tathā || 30 || atrirekonaviṃśe'tha gautamastu tataḥ param | uttamaścaikaviṃśe'tha haryātmā parikīrtitaḥ || 31 || veno vājaśravāścaiva somo'muṣyāyaṇastathā | tṛṇabindustathā vyāso bhārgavastu tataḥ param || 32 || tataḥ śaktirjātukarṇyaḥ kṛṣṇadvaipāyanastataḥ | aṣṭāviṃśatisaṃkhyeyaṃ kathitā yā mayā śrutā || 33 || kṛṣṇadvaipāyanātproktaṃ purāṇaṃ ca mayā śrutam | śrīmadbhāgavataṃ puṇyaṃ sarvaduḥkhaughanāśanam || 34 || kāmadaṃ mokṣadaṃ caiva vedārthaparibṛṃhitam | sarvāgamarasārāmaṃ mumukṣūṇāṃ sadā priyam || 35 || vyāsena kṛtvātiśubhaṃ purāṇaṃ śukāya putrāya mahātmane yat | vairāgyayuktāya ca pāṭhitaṃ vai vijñāya caivāraṇisambhavāya || 36 || śrutaṃ mayā tatra tathā gṛhītaṃ yathārthavad‌vyāsamukhānmunīndrāḥ | purāṇaguhyaṃ sakalaṃ sametaṃ guroḥ prasādātkaruṇānidheśca || 37 || sūtena pṛṣṭaḥ sakalaṃ jagāda dvaipāyanastatra purāṇaguhyam | ayonijenād‌bhutabuddhinā vai śrutaṃ mayā tatra mahāprabhāvam || 38 || śrīmad‍bhāgavatāmarāṃghripaphalāsvādādaraḥ sattamāḥ saṃsārārṇavadurvigāhyasalilaṃ santartukāmaḥ śukaḥ | nānākhyānarasālayaṃ śrutipuṭaiḥ premṇāśṛṇodad‌bhutaṃ tacchrutvā na vimucyate kalibhayādevaṃvidhaḥ kaḥ kṣitau || 39 || pāpīyānapi vedadharmarahitaḥ svācārahīnāśayo || vyājenāpi śṛṇoti yaḥ paramidaṃ śrīmatpurāṇottamam | bhuktyā bhogakalāpamatra vipulaṃ dehāvasāne'calaṃ yogiprāpyamavāpnuyādbhagavatīnāmāṅ‌kitaṃ sundaram || 40 || yā nirguṇā hariharādibhirapyalabhyā vidyā satāṃ priyatamātha samādhigamyā | sā tasya cittakuhare prakaroti bhāvaṃ yaḥ saṃśṛṇoti satataṃ tu satīpurāṇam || 41 || samprāpya mānuṣabhavaṃ sakalāṅgayuktaṃ potaṃ bhavārṇavajalottaraṇāya kāmam | samprāpya vācakamaho na śṛṇoti mūḍhaḥ sa vañcito'tra vidhinā sukhadaṃ purāṇam || 42 || yaḥ prāpya karṇayugalaṃ paṭumānuṣatve rāgī śṛṇoti satataṃ ca parāpavādān | sarvārthadaṃ rasanidhiṃ vimalaṃ purāṇaṃ naṣṭaḥ kuto na śṛṇute bhuvi mandabuddhiḥ || 43 ||