Chapter 22

श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् वैश्वदेवविधानकम् । पुरश्चर्याप्रसङ्‌गेन ममापि स्मृतिमागतम् ॥ १ ॥ देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञो भूतयज्ञस्तथैव च । पितृयज्ञो मनुष्यस्य यज्ञश्चैव तु पञ्चमः ॥ २ ॥ पञ्चसूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः । कण्डणी चोदकुम्भश्च तेषां पापस्य शान्तये ॥ ३ ॥ न चुल्ल्यां नायसे पात्रे न भूमौ न च खर्परे । वैश्वदेवं प्रकुर्वीत कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ॥ ४ ॥ न पाणिना न शूर्पेण न च मेध्याजिनादिभिः । मुखेनोपधमेदग्निं मुखादेव व्यजायत ॥ ५ ॥ पटकेन भवेद्व्याधिः शूर्पेण धननाशनम् । पाणिना मृत्युमाप्नोति कर्मसिद्धिर्मुखेन तु ॥ ६ ॥ फलैर्दधिघृतैः कुर्यान्मूलशाकोदकादिभिः । अलाभे येन केनापि काष्ठमूलतृणादिभिः ॥ ७ ॥ जुहुयात्सर्पिषाभ्यक्तं तैलक्षारविवर्जितम् । दध्यक्तं वा पायसाक्तं तदभावेऽम्भसापि वा ॥ ८ ॥ शुष्कैः पर्युषितैः कुष्ठी उच्छिष्टेन द्विषां वशी । रुक्षैर्द्ररिद्रतां याति क्षारं हुत्वा व्रजत्यधः ॥ ९ ॥ अङ्‌गारान्भस्ममिश्रांस्तु निर्हृत्योत्तरतोऽनलात् । जुहुयाद्वैश्वदेवं तु न क्षारादिविमिश्रितम् ॥ १० ॥ अकृत्वा वैश्वदेवं तु यो भुङ्‌क्ते मूढधीर्द्विजः । स मूढो नरकं याति कालसूत्रमवाक्शिराः ॥ ११ ॥ शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यदि वा फलम् । सङ्‌कल्पयेद्यदाहारं तेनाग्नौ जुहुयादपि ॥ १२ ॥ अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षौ भिक्षार्थमागते । उद्धृत्य वैश्वदेवार्थं भिक्षां दत्त्वा विसर्जयेत् ॥ १३ ॥ वैश्वदेवकृतं दोषं शक्तो भिक्षुर्व्यपोहितुम् । न तु भिक्षुकृतं दोषं वैश्वदेवो व्यपोहति ॥ १४ ॥ यतिश्च ब्रह्मचारी च पक्वान्नस्वामिनावुभौ । तयोरन्नमदत्त्वा तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १५ ॥ वैश्वदेवानन्तरं च गोग्रासं प्रतिपादयेत् । तद्विधानं प्रवक्ष्यामि शृणु देवर्षिपूजित ॥ १६ ॥ सुरभिर्वैष्णवी माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता । गोग्रासं च मया दत्तं सुरभे प्रतिगृह्यताम् ॥ १७ ॥ गोभ्यश्च नम इत्येव पूजां कृत्वा गवेऽर्पयेत् । गोग्रासेन तु गोमाता सुरभिः सम्प्रसीदति ॥ १८ ॥ ततो गोदोहनं कालं तिष्ठेच्चैव गृहाङ्‌गणे । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ॥ १९ ॥ स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति । माता पिता गुरुर्भ्राता प्रजा दासः समाश्रितः ॥ २० ॥ अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निरेते पोष्या उदाहृताः । एवं ज्ञात्वा तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमम् ॥ २१ ॥ तस्य नायं तु न परो लोको भवति धर्मतः । यत्फलं सोमयागेन प्राप्नोति धनवान्द्विजः ॥ २२ ॥ सम्यक् पञ्चमहायज्ञैर्दरिद्रस्तेन चाप्नुयात् । अथ प्राणाग्निहोत्रं तु वक्ष्यामि मुनिपुङ्‌गव ॥ २३ ॥ यज्ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुर्जन्ममृत्युजरादिभिः । परिज्ञानेन मुच्यन्ते नराः पातककिल्बिषैः ॥ २४ ॥ विधिना भुज्यते येन मुच्येत स ऋणत्रयात् । कुलान्युद्धरते विप्रो नरकानेकविंशतिम् ॥ २५ ॥ सर्वयज्ञफलप्राप्तिः सर्वलोकेषु गच्छति । हृत्पुण्डरीकमरणिर्मनो मन्धानसंज्ञकम् ॥ २६ ॥ वायुरज्ज्वा मथेदग्निं चक्षुरध्वर्युरेव च । तर्जनीमध्यमाङ्‌गुष्ठैः प्राणस्यैवाहुतिं क्षिपेत् ॥ २७ ॥ मध्यमानामिकाङ्‌गुष्ठैरपानस्याहुतिं क्षिपेत् । कनिष्ठानामिकाङ्‌गुष्ठैर्व्यानस्य तदनन्तरम् ॥ २८ ॥ कनिष्ठातर्जन्यङ्‌गुष्ठैरुदानस्याहुतिं क्षिपेत् । सर्वाङ्‌गुलैर्गृहीत्वान्नं समानस्याहुतिं क्षिपेत् ॥ २९ ॥ स्वाहान्तान्प्रणवाद्यांश्च नाममन्त्रांश्च वै पठेत् । मुखे चाहवनीयस्तु हृदये गार्हपत्यकः ॥ ३० ॥ नाभौ च दक्षिणाग्निः स्यादधः सभ्यावसथ्यकौ । वाग्घोता प्राण उद्‌गाता चक्षुरध्वर्युरेव च ॥ ३१ ॥ मनो ब्रह्मा भवेच्छ्रोत्रमाग्नीध्रस्थान एव च । अहङ्‌कारः पशुश्चात्र प्रणवः पय ईरितम् ॥ ३२ ॥ बुद्धिश्च पत्‍नी सम्प्रोक्ता यदधीनो गृहाश्रमी । उरो वेदिस्तु रोमाणि दर्भाः स्युः स्रुक्स्रुवौ करौ ॥ ३३ ॥ प्राणमन्त्रस्य च ऋषी रुक्मवर्णः क्षुधाग्निकः । देवतादित्य एवात्र गायत्रीच्छन्द उच्यते ॥ ३४ ॥ प्राणाय च तथा स्वाहा मन्त्रान्ते कीर्तयेदपि । इदमादित्यदेवाय न ममेति वदेदपि ॥ ३५ ॥ अपानमन्त्रस्य तथा गोक्षीरधवलाकृतिः । श्रद्धाग्निऋषिरेवात्र सोमो वै देवता स्मृता ॥ ३६ ॥ उष्णिक्छन्दस्तथापानाय स्वाहेत्यपि कीर्तयेत् । सोमायेदं च न ममेत्यत्रोहः परिकीर्तितः ॥ ३७ ॥ व्यानमन्त्रस्य चाख्यातोऽम्बुजवर्णहुताशनः । ऋषिरुक्तो देवताग्निरनुष्टुप् छन्द ईरितम् ॥ ३८ ॥ व्यानाय च तथा स्वाहाग्नयेदं न ममेत्यपि । उदानमन्त्रस्य तथा शक्रगोपसवर्णकः ॥ ३९ ॥ ऋषिरग्निः समाख्यातो वायुर्वै देवता स्मृता । बृहतीच्छन्द आख्यातमुदानाय च पूर्ववत् ॥ ४० ॥ वायवे चेदं न मम एवं चैवोच्चरेद् द्विजः । समानवायुमन्त्रस्य विद्युद्वर्णो विरूपकः ॥ ४१ ॥ ऋषिरग्निः समाख्यातः पर्जन्यो देवता मता । पङ्‌क्तिश्छन्दः समाख्यातं समानाय च पूर्ववत् ॥ ४२ ॥ पर्जन्यायेदमित्युक्त्वा षष्ठीं चैवाहुतिं क्षिपेत् । वैश्वानरो महानग्निर्ऋषिर्वै परिकीर्तितः ॥ ४३ ॥ गायत्रीच्छन्द आख्यातं देवस्त्वात्मा भवेदपि । स्वाहान्तो मन्त्र आख्यातः परमात्मन उच्चरेत् ॥ ४४ ॥ इदं न मम चेत्येवं जातं प्राणाग्निहोत्रकम् । एतज्ज्ञात्वा विधिं कृत्वा ब्रह्मभूयाय कल्पते । प्राणाग्निहोत्रविद्येयं संक्षेपात्कथिता हि ते ॥ ४५ ॥

śrīnārāyaṇa uvāca athātaḥ śrūyatāṃ brahman vaiśvadevavidhānakam | puraścaryāprasaṅ‌gena mamāpi smṛtimāgatam || 1 || devayajño brahmayajño bhūtayajñastathaiva ca | pitṛyajño manuṣyasya yajñaścaiva tu pañcamaḥ || 2 || pañcasūnā gṛhasthasya cullī peṣaṇyupaskaraḥ | kaṇḍaṇī codakumbhaśca teṣāṃ pāpasya śāntaye || 3 || na cullyāṃ nāyase pātre na bhūmau na ca kharpare | vaiśvadevaṃ prakurvīta kuṇḍe vā sthaṇḍile'pi vā || 4 || na pāṇinā na śūrpeṇa na ca medhyājinādibhiḥ | mukhenopadhamedagniṃ mukhādeva vyajāyata || 5 || paṭakena bhavedvyādhiḥ śūrpeṇa dhananāśanam | pāṇinā mṛtyumāpnoti karmasiddhirmukhena tu || 6 || phalairdadhighṛtaiḥ kuryānmūlaśākodakādibhiḥ | alābhe yena kenāpi kāṣṭhamūlatṛṇādibhiḥ || 7 || juhuyātsarpiṣābhyaktaṃ tailakṣāravivarjitam | dadhyaktaṃ vā pāyasāktaṃ tadabhāve'mbhasāpi vā || 8 || śuṣkaiḥ paryuṣitaiḥ kuṣṭhī ucchiṣṭena dviṣāṃ vaśī | rukṣairdraridratāṃ yāti kṣāraṃ hutvā vrajatyadhaḥ || 9 || aṅ‌gārānbhasmamiśrāṃstu nirhṛtyottarato'nalāt | juhuyādvaiśvadevaṃ tu na kṣārādivimiśritam || 10 || akṛtvā vaiśvadevaṃ tu yo bhuṅ‌kte mūḍhadhīrdvijaḥ | sa mūḍho narakaṃ yāti kālasūtramavākśirāḥ || 11 || śākaṃ vā yadi vā patraṃ mūlaṃ vā yadi vā phalam | saṅ‌kalpayedyadāhāraṃ tenāgnau juhuyādapi || 12 || akṛte vaiśvadeve tu bhikṣau bhikṣārthamāgate | uddhṛtya vaiśvadevārthaṃ bhikṣāṃ dattvā visarjayet || 13 || vaiśvadevakṛtaṃ doṣaṃ śakto bhikṣurvyapohitum | na tu bhikṣukṛtaṃ doṣaṃ vaiśvadevo vyapohati || 14 || yatiśca brahmacārī ca pakvānnasvāmināvubhau | tayorannamadattvā tu bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret || 15 || vaiśvadevānantaraṃ ca gogrāsaṃ pratipādayet | tadvidhānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu devarṣipūjita || 16 || surabhirvaiṣṇavī mātā nityaṃ viṣṇupade sthitā | gogrāsaṃ ca mayā dattaṃ surabhe pratigṛhyatām || 17 || gobhyaśca nama ityeva pūjāṃ kṛtvā gave'rpayet | gogrāsena tu gomātā surabhiḥ samprasīdati || 18 || tato godohanaṃ kālaṃ tiṣṭheccaiva gṛhāṅ‌gaṇe | atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate || 19 || sa tasmai duṣkṛtaṃ dattvā puṇyamādāya gacchati | mātā pitā gururbhrātā prajā dāsaḥ samāśritaḥ || 20 || abhyāgato'tithiścāgnirete poṣyā udāhṛtāḥ | evaṃ jñātvā tu yo mohānna karoti gṛhāśramam || 21 || tasya nāyaṃ tu na paro loko bhavati dharmataḥ | yatphalaṃ somayāgena prāpnoti dhanavāndvijaḥ || 22 || samyak pañcamahāyajñairdaridrastena cāpnuyāt | atha prāṇāgnihotraṃ tu vakṣyāmi munipuṅ‌gava || 23 || yajjñātvā mucyate janturjanmamṛtyujarādibhiḥ | parijñānena mucyante narāḥ pātakakilbiṣaiḥ || 24 || vidhinā bhujyate yena mucyeta sa ṛṇatrayāt | kulānyuddharate vipro narakānekaviṃśatim || 25 || sarvayajñaphalaprāptiḥ sarvalokeṣu gacchati | hṛtpuṇḍarīkamaraṇirmano mandhānasaṃjñakam || 26 || vāyurajjvā mathedagniṃ cakṣuradhvaryureva ca | tarjanīmadhyamāṅ‌guṣṭhaiḥ prāṇasyaivāhutiṃ kṣipet || 27 || madhyamānāmikāṅ‌guṣṭhairapānasyāhutiṃ kṣipet | kaniṣṭhānāmikāṅ‌guṣṭhairvyānasya tadanantaram || 28 || kaniṣṭhātarjanyaṅ‌guṣṭhairudānasyāhutiṃ kṣipet | sarvāṅ‌gulairgṛhītvānnaṃ samānasyāhutiṃ kṣipet || 29 || svāhāntānpraṇavādyāṃśca nāmamantrāṃśca vai paṭhet | mukhe cāhavanīyastu hṛdaye gārhapatyakaḥ || 30 || nābhau ca dakṣiṇāgniḥ syādadhaḥ sabhyāvasathyakau | vāgghotā prāṇa ud‌gātā cakṣuradhvaryureva ca || 31 || mano brahmā bhavecchrotramāgnīdhrasthāna eva ca | ahaṅ‌kāraḥ paśuścātra praṇavaḥ paya īritam || 32 || buddhiśca pat‍nī samproktā yadadhīno gṛhāśramī | uro vedistu romāṇi darbhāḥ syuḥ sruksruvau karau || 33 || prāṇamantrasya ca ṛṣī rukmavarṇaḥ kṣudhāgnikaḥ | devatāditya evātra gāyatrīcchanda ucyate || 34 || prāṇāya ca tathā svāhā mantrānte kīrtayedapi | idamādityadevāya na mameti vadedapi || 35 || apānamantrasya tathā gokṣīradhavalākṛtiḥ | śraddhāgniṛṣirevātra somo vai devatā smṛtā || 36 || uṣṇikchandastathāpānāya svāhetyapi kīrtayet | somāyedaṃ ca na mametyatrohaḥ parikīrtitaḥ || 37 || vyānamantrasya cākhyāto'mbujavarṇahutāśanaḥ | ṛṣirukto devatāgniranuṣṭup chanda īritam || 38 || vyānāya ca tathā svāhāgnayedaṃ na mametyapi | udānamantrasya tathā śakragopasavarṇakaḥ || 39 || ṛṣiragniḥ samākhyāto vāyurvai devatā smṛtā | bṛhatīcchanda ākhyātamudānāya ca pūrvavat || 40 || vāyave cedaṃ na mama evaṃ caivoccared dvijaḥ | samānavāyumantrasya vidyudvarṇo virūpakaḥ || 41 || ṛṣiragniḥ samākhyātaḥ parjanyo devatā matā | paṅ‌ktiśchandaḥ samākhyātaṃ samānāya ca pūrvavat || 42 || parjanyāyedamityuktvā ṣaṣṭhīṃ caivāhutiṃ kṣipet | vaiśvānaro mahānagnirṛṣirvai parikīrtitaḥ || 43 || gāyatrīcchanda ākhyātaṃ devastvātmā bhavedapi | svāhānto mantra ākhyātaḥ paramātmana uccaret || 44 || idaṃ na mama cetyevaṃ jātaṃ prāṇāgnihotrakam | etajjñātvā vidhiṃ kṛtvā brahmabhūyāya kalpate | prāṇāgnihotravidyeyaṃ saṃkṣepātkathitā hi te || 45 ||