Chapter 26

व्यास उवाच इति मे वचनं श्रुत्वा नारदः परमार्थवित् । मामाह च स्मितं कृत्वा पृच्छन्तं मोहकारणम् ॥ १ ॥ नारद उवाच पाराशर्य पुराणज्ञ किं पृच्छसि सुनिश्चयम् । संसारेऽस्मिन्विना मोहं कोऽपि नास्ति शरीरवान् ॥ २ ॥ ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्रः सनकः कपिलस्तथा । मायया वेष्टिताः सर्वे भ्रमन्ति भववर्त्मनि ॥ ३ ॥ ज्ञानिनं मां जनो वेत्ति भ्रान्तोऽहं सर्वलोकवत् । शृणु मे पूर्ववृत्तान्तं प्रब्रवीमि सुनिश्चितम् ॥ ४ ॥ दुःखं मया यथा पूर्वमनुभूतं महत्तरम् । स्वकृतेन च मोहेन भार्यार्थे वासवीसुत ॥ ५ ॥ एकदा पर्वतश्चाहं देवलोकान्महीतलम् । प्राप्तो विलोकनार्थाय भारतं खण्डमुत्तमम् ॥ ६ ॥ भ्रमन्तौ सहितावुर्व्यां पश्यन्तौ तीर्थमण्डलम् । पावनानि च स्थानानि मुनीनामाश्रमाञ्छुभान् ॥ ७ ॥ शपथं देवलोकात्तु कृत्वा पूर्वं परस्परम् । चलितौ समयं चेमं सम्मन्त्र्य निश्चयेन वै ॥ ८ ॥ चित्तवृत्तिस्तु वक्तव्या यादृशी यस्य जायते । शुभा वाप्यशुभा वापि न गोप्तव्या कदाचन ॥ ९ ॥ भोजनेच्छा धनेच्छापि रतीच्छा वा भवेदपि । यादृशी यस्य चित्ते तु कथनीया परस्परम् ॥ १० ॥ इत्यावां समयं कृत्वा स्वर्गाद्‌भूलोकमागतौ । एकचित्तौ मुनीभूतौ विचरन्तौ यथेच्छया ॥ ११ ॥ एवं भ्रमन्तौ लोकेऽस्मिन्ग्रीष्मान्ते समुपागते । सञ्जयस्य पुरं रम्यं सम्प्राप्तौ नृपते पुनः ॥ १२ ॥ तेन सम्पूजितौ भक्त्या राज्ञा सम्मानितौ भृशम् । स्थितौ तत्र गृहे तस्य चातुर्मास्यं महात्मनः ॥ १३ ॥ वार्षिकाश्चतुरो मासा दुर्गमाः पथि सर्वदा । तस्मादेकत्र विबुधैः स्थातव्यमिति निश्चयः ॥ १४ ॥ अष्टौ मासांस्तु प्रवसेत्सदा कार्यवशाद्‌द्विजः । वर्षाकाले न गन्तव्यं प्रवासे सुखमिच्छता ॥ १५ ॥ इति सञ्चिन्त्य मनसा सञ्जयस्य गृहे तदा । संस्थितौ मानितौ राज्ञा कृतातिथ्यौ महात्मना ॥ १६ ॥ दमयन्तीति विख्याता तस्य पुत्री महीपतेः । आज्ञप्ता परिचर्यार्थं सुदती सुन्दरी भृशम् ॥ १७ ॥ विवेकज्ञा विशालाक्षी राजपुत्री कृतोद्यमा । सेवनं सर्वकाले च व्यदधादुभयोरपि ॥ १८ ॥ स्नानार्थमुदकं काले भोजनं मृष्टमायतम् । मुखवासं तथा चान्यं यदिष्टं तद्ददाति सा ॥ १९ ॥ मनोऽभिलषितान्कामानुभयोरपि कन्यका । व्यजनासनशय्यादीन्वाञ्छितानप्यकल्पयत् ॥ २० ॥ एवं संसेव्यमानौ तु स्थितौ राज्ञो गृहे किल । वेदाध्ययनसंशीलावावां वेदव्रते रतौ ॥ २१ ॥ अहं वीणां करे कृत्वा साधयित्वा स्वरोत्तमम् । गायत्रं साम सुस्वादमगां कर्णरसायनम् ॥ २२ ॥ राजपुत्री तु तच्छ्रुत्वा सामगानं मनोहरम् । बभूव मयि रागाढ्या प्रीतियुक्ता विशारदा ॥ २३ ॥ दिने दिनेऽनुरागोऽस्या मयि वृद्धिं गतः परः । ममापि प्रीतियुक्तायां मनो जातं स्पृहापरम् ॥ २४ ॥ मम तस्य च सा कन्या भोजनादिषु कर्हिचित् । अकरोदन्तरं किञ्चित्सेवाभेदं रसान्विता ॥ २५ ॥ स्नानायोष्णजलं मह्यं पर्वताय च शीतलम् । दधि मह्यं तथा तक्रं पर्वतायाप्यकल्पयत् ॥ २६ ॥ शयनास्तरणं शुभ्रं मदर्थे पर्यकल्पयत् । प्रीत्या परमया यद्वत्पर्वताय न तादृशम् ॥ २७ ॥ विलोकयति मां प्रेम्णा सुन्दरी न च पर्वतम् । ततोऽस्यास्तादृशं दृष्ट्वा पर्वतः प्रेमकारणम् ॥ २८ ॥ मनसा चिन्तयामास किमेतदिति विस्मितः । पप्रच्छ मां रहः सम्यग्ब्रूहि नारद सर्वथा ॥ २९ ॥ राजपुत्री त्वयि प्रेम करोति मुदिता भृशम् । ददाति भक्ष्यभोज्यानि स्नेहयुक्ता समन्ततः ॥ ३० ॥ न तथा मयि भेदोऽत्र सन्देहं जनयत्यसौ । मन्यते त्वां पतिं कर्तुं सर्वथा सञ्जयात्मजा ॥ ३१ ॥ तवापि तादृशं भावं जानामि लक्षणैरहम् । नेत्रवक्त्रविकारैश्च ज्ञायते प्रीतिकारणम् ॥ ३२ ॥ सत्यं वद न ते मिथ्या वक्तव्यं वचनं मुने । स्वर्गतः समयं कृत्वा चलितौ संस्मराधुना ॥ ३३ ॥ नारद उवाच पृष्टोऽहं पर्वतेनेदं कारणं तु हठाद्यदा । तदाहं ह्रीसमाक्रान्तः सञ्जातश्चाब्रुवं पुनः ॥ ३४ ॥ पर्वतैषा विशालाक्षी पतिं मां कर्तुमुद्यता । ममापि मानसो भावो वर्ततेऽस्यां विशेषतः ॥ ३५ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं पर्वतः कोपसंयुतः । मामुवाच मुनिर्वाक्यं धिग्धिगिति पुनः पुनः ॥ ३६ ॥ प्रथमं शपथान्कृत्वा वञ्चितोऽहं त्वया यतः । भव वानरवक्त्रस्त्वं शापाच्च मम मित्रधुक् ॥ ३७ ॥ इति शप्तस्तु तेनाहं कुपितेन महात्मना । सहसा ह्यभवं क्रूरः शाखामृगमुखस्तदा ॥ ३८ ॥ मयापि न कृता तस्मिन्क्षमा तु भगिनीसुते । सोऽपि शप्तोऽतिकोपाद्वै मा स्वर्गे ते गतिः किल ॥ ३९ ॥ स्वल्पेऽपराधे यस्मान्मां शप्तवानसि पर्वत । तस्मात्तवापि मन्दात्मन् मृत्युलोके स्थितिः किल ॥ ४० ॥ पर्वतस्तु गतस्तस्मान्नगराद्विमना भृशम् । अहं वानरवक्त्रस्तु सञ्जातस्तत्क्षणादपि ॥ ४१ ॥ दृष्ट्वा मां वानरं क्रूरं राजपुत्री विलक्षणा । विमनातीव सञ्जाता वीणाश्रवणलालसा ॥ ४२ ॥ व्यास उवाच ततः किमभवद्‌ब्रह्मन् कथं शापान्निवर्तितः । मानुषास्यः पुनर्जातो भवान्ब्रूहि यथाविधि ॥ ४३ ॥ पर्वतः क्व गतो भूयः सङ्गमो युवयोरभूत् । कदा कुत्र कथं सर्वं विस्तरेण वदस्व ह ॥ ४४ ॥ नारद उवाच किं ब्रवीमि महाभाग मायायाश्चरितं महत् । दुःखितोऽहं भृशं तत्र पर्वते रुषिते गते ॥ ४५ ॥ पुनः सेवापरात्यर्थं राजपुत्री ममाभवत् । गतेऽथ पर्वते कामं स्थितस्तत्रैव सद्मनि ॥ ४६ ॥ अहं दुःखान्वितो दीनस्तथा वानरवन्मुखः । विशेषेण तु चिन्तार्तः किं मे स्यादिति चिन्तयन् ॥ ४७ ॥ सञ्जयोऽथ सुतां दृष्ट्वा किञ्चित्प्रकटयौवनाम् । विवाहार्थे राजसुतामपृच्छत्सचिवं तदा ॥ ४८ ॥ विवाहकालः सम्प्राप्तः सुताया मम साम्प्रतम् । योग्यं वरं मम ब्रूहि राजपुत्रं सुसम्मतम् ॥ ४९ ॥ रूपौदार्यगुणैर्युक्तं शूरं सुकुलसम्भवम् । विवाहं विधिवत्पुत्र्याः करोमि किल साम्प्रतम् ॥ ५० ॥ प्रधानस्त्वब्रवीद्‌राजन् राजपुत्रा ह्यनेकशः । वर्तन्ते भुवि पुत्र्यास्ते योग्याः सर्वगुणान्विताः ॥ ५१ ॥ यस्मिन् रुचिस्ते राजेन्द्र तमाहूय नृपात्मजम् । देहि कन्यां धनं भूरि हस्त्यश्वरथसंयुतम् ॥ ५२ ॥ नारद उवाच पितुश्चिकीर्षितं ज्ञात्वा दमयन्ती तदा नृपम् । धात्र्या मुखेन वाक्यज्ञा तमुवाच रहः स्थितम् ॥ ५३ ॥ धात्र्युवाच दमयन्ती महाराज पुत्री ते मामथाब्रवीत् । पितरं ब्रूहि धात्रेयि वचनान्मे सुखान्वितम् ॥ ५४ ॥ मया वृतोऽथ मेधावी नारदो महतीयुतः । नादमोहितया कामं नान्यः कोऽपि प्रियो मम ॥ ५५ ॥ कुरु मे वाञ्छितं तात विवाहं मुनिना सह । नान्यं वरिष्ये धर्मज्ञ नारदं तु पतिं विना ॥ ५६ ॥ मग्नाहं नादसिन्धौ वै नक्रहीने रसात्मके । अक्षारे सुखसम्पूर्णे तिमिङ्‌गिलविवर्जिते ॥ ५७ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे दमयन्तीविवाहप्रस्ताववर्णनं नाम षड्‌विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥

vyāsa uvāca iti me vacanaṃ śrutvā nāradaḥ paramārthavit | māmāha ca smitaṃ kṛtvā pṛcchantaṃ mohakāraṇam || 1 || nārada uvāca pārāśarya purāṇajña kiṃ pṛcchasi suniścayam | saṃsāre'sminvinā mohaṃ ko'pi nāsti śarīravān || 2 || brahmāviṣṇustathā rudraḥ sanakaḥ kapilastathā | māyayā veṣṭitāḥ sarve bhramanti bhavavartmani || 3 || jñāninaṃ māṃ jano vetti bhrānto'haṃ sarvalokavat | śṛṇu me pūrvavṛttāntaṃ prabravīmi suniścitam || 4 || duḥkhaṃ mayā yathā pūrvamanubhūtaṃ mahattaram | svakṛtena ca mohena bhāryārthe vāsavīsuta || 5 || ekadā parvataścāhaṃ devalokānmahītalam | prāpto vilokanārthāya bhārataṃ khaṇḍamuttamam || 6 || bhramantau sahitāvurvyāṃ paśyantau tīrthamaṇḍalam | pāvanāni ca sthānāni munīnāmāśramāñchubhān || 7 || śapathaṃ devalokāttu kṛtvā pūrvaṃ parasparam | calitau samayaṃ cemaṃ sammantrya niścayena vai || 8 || cittavṛttistu vaktavyā yādṛśī yasya jāyate | śubhā vāpyaśubhā vāpi na goptavyā kadācana || 9 || bhojanecchā dhanecchāpi ratīcchā vā bhavedapi | yādṛśī yasya citte tu kathanīyā parasparam || 10 || ityāvāṃ samayaṃ kṛtvā svargād‌bhūlokamāgatau | ekacittau munībhūtau vicarantau yathecchayā || 11 || evaṃ bhramantau loke'smingrīṣmānte samupāgate | sañjayasya puraṃ ramyaṃ samprāptau nṛpate punaḥ || 12 || tena sampūjitau bhaktyā rājñā sammānitau bhṛśam | sthitau tatra gṛhe tasya cāturmāsyaṃ mahātmanaḥ || 13 || vārṣikāścaturo māsā durgamāḥ pathi sarvadā | tasmādekatra vibudhaiḥ sthātavyamiti niścayaḥ || 14 || aṣṭau māsāṃstu pravasetsadā kāryavaśād‌dvijaḥ | varṣākāle na gantavyaṃ pravāse sukhamicchatā || 15 || iti sañcintya manasā sañjayasya gṛhe tadā | saṃsthitau mānitau rājñā kṛtātithyau mahātmanā || 16 || damayantīti vikhyātā tasya putrī mahīpateḥ | ājñaptā paricaryārthaṃ sudatī sundarī bhṛśam || 17 || vivekajñā viśālākṣī rājaputrī kṛtodyamā | sevanaṃ sarvakāle ca vyadadhādubhayorapi || 18 || snānārthamudakaṃ kāle bhojanaṃ mṛṣṭamāyatam | mukhavāsaṃ tathā cānyaṃ yadiṣṭaṃ taddadāti sā || 19 || mano'bhilaṣitānkāmānubhayorapi kanyakā | vyajanāsanaśayyādīnvāñchitānapyakalpayat || 20 || evaṃ saṃsevyamānau tu sthitau rājño gṛhe kila | vedādhyayanasaṃśīlāvāvāṃ vedavrate ratau || 21 || ahaṃ vīṇāṃ kare kṛtvā sādhayitvā svarottamam | gāyatraṃ sāma susvādamagāṃ karṇarasāyanam || 22 || rājaputrī tu tacchrutvā sāmagānaṃ manoharam | babhūva mayi rāgāḍhyā prītiyuktā viśāradā || 23 || dine dine'nurāgo'syā mayi vṛddhiṃ gataḥ paraḥ | mamāpi prītiyuktāyāṃ mano jātaṃ spṛhāparam || 24 || mama tasya ca sā kanyā bhojanādiṣu karhicit | akarodantaraṃ kiñcitsevābhedaṃ rasānvitā || 25 || snānāyoṣṇajalaṃ mahyaṃ parvatāya ca śītalam | dadhi mahyaṃ tathā takraṃ parvatāyāpyakalpayat || 26 || śayanāstaraṇaṃ śubhraṃ madarthe paryakalpayat | prītyā paramayā yadvatparvatāya na tādṛśam || 27 || vilokayati māṃ premṇā sundarī na ca parvatam | tato'syāstādṛśaṃ dṛṣṭvā parvataḥ premakāraṇam || 28 || manasā cintayāmāsa kimetaditi vismitaḥ | papraccha māṃ rahaḥ samyagbrūhi nārada sarvathā || 29 || rājaputrī tvayi prema karoti muditā bhṛśam | dadāti bhakṣyabhojyāni snehayuktā samantataḥ || 30 || na tathā mayi bhedo'tra sandehaṃ janayatyasau | manyate tvāṃ patiṃ kartuṃ sarvathā sañjayātmajā || 31 || tavāpi tādṛśaṃ bhāvaṃ jānāmi lakṣaṇairaham | netravaktravikāraiśca jñāyate prītikāraṇam || 32 || satyaṃ vada na te mithyā vaktavyaṃ vacanaṃ mune | svargataḥ samayaṃ kṛtvā calitau saṃsmarādhunā || 33 || nārada uvāca pṛṣṭo'haṃ parvatenedaṃ kāraṇaṃ tu haṭhādyadā | tadāhaṃ hrīsamākrāntaḥ sañjātaścābruvaṃ punaḥ || 34 || parvataiṣā viśālākṣī patiṃ māṃ kartumudyatā | mamāpi mānaso bhāvo vartate'syāṃ viśeṣataḥ || 35 || tacchrutvā vacanaṃ satyaṃ parvataḥ kopasaṃyutaḥ | māmuvāca munirvākyaṃ dhigdhigiti punaḥ punaḥ || 36 || prathamaṃ śapathānkṛtvā vañcito'haṃ tvayā yataḥ | bhava vānaravaktrastvaṃ śāpācca mama mitradhuk || 37 || iti śaptastu tenāhaṃ kupitena mahātmanā | sahasā hyabhavaṃ krūraḥ śākhāmṛgamukhastadā || 38 || mayāpi na kṛtā tasminkṣamā tu bhaginīsute | so'pi śapto'tikopādvai mā svarge te gatiḥ kila || 39 || svalpe'parādhe yasmānmāṃ śaptavānasi parvata | tasmāttavāpi mandātman mṛtyuloke sthitiḥ kila || 40 || parvatastu gatastasmānnagarādvimanā bhṛśam | ahaṃ vānaravaktrastu sañjātastatkṣaṇādapi || 41 || dṛṣṭvā māṃ vānaraṃ krūraṃ rājaputrī vilakṣaṇā | vimanātīva sañjātā vīṇāśravaṇalālasā || 42 || vyāsa uvāca tataḥ kimabhavad‌brahman kathaṃ śāpānnivartitaḥ | mānuṣāsyaḥ punarjāto bhavānbrūhi yathāvidhi || 43 || parvataḥ kva gato bhūyaḥ saṅgamo yuvayorabhūt | kadā kutra kathaṃ sarvaṃ vistareṇa vadasva ha || 44 || nārada uvāca kiṃ bravīmi mahābhāga māyāyāścaritaṃ mahat | duḥkhito'haṃ bhṛśaṃ tatra parvate ruṣite gate || 45 || punaḥ sevāparātyarthaṃ rājaputrī mamābhavat | gate'tha parvate kāmaṃ sthitastatraiva sadmani || 46 || ahaṃ duḥkhānvito dīnastathā vānaravanmukhaḥ | viśeṣeṇa tu cintārtaḥ kiṃ me syāditi cintayan || 47 || sañjayo'tha sutāṃ dṛṣṭvā kiñcitprakaṭayauvanām | vivāhārthe rājasutāmapṛcchatsacivaṃ tadā || 48 || vivāhakālaḥ samprāptaḥ sutāyā mama sāmpratam | yogyaṃ varaṃ mama brūhi rājaputraṃ susammatam || 49 || rūpaudāryaguṇairyuktaṃ śūraṃ sukulasambhavam | vivāhaṃ vidhivatputryāḥ karomi kila sāmpratam || 50 || pradhānastvabravīd‌rājan rājaputrā hyanekaśaḥ | vartante bhuvi putryāste yogyāḥ sarvaguṇānvitāḥ || 51 || yasmin ruciste rājendra tamāhūya nṛpātmajam | dehi kanyāṃ dhanaṃ bhūri hastyaśvarathasaṃyutam || 52 || nārada uvāca pituścikīrṣitaṃ jñātvā damayantī tadā nṛpam | dhātryā mukhena vākyajñā tamuvāca rahaḥ sthitam || 53 || dhātryuvāca damayantī mahārāja putrī te māmathābravīt | pitaraṃ brūhi dhātreyi vacanānme sukhānvitam || 54 || mayā vṛto'tha medhāvī nārado mahatīyutaḥ | nādamohitayā kāmaṃ nānyaḥ ko'pi priyo mama || 55 || kuru me vāñchitaṃ tāta vivāhaṃ muninā saha | nānyaṃ variṣye dharmajña nāradaṃ tu patiṃ vinā || 56 || magnāhaṃ nādasindhau vai nakrahīne rasātmake | akṣāre sukhasampūrṇe timiṅ‌gilavivarjite || 57 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe damayantīvivāhaprastāvavarṇanaṃ nāma ṣaḍ‌viṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||