Chapter 5

श्रीनारायण उवाच देवर्षे शृणु विस्तारं द्वीपवर्षविभेदतः । भूमण्डलस्य सर्वस्य यथा देवप्रकल्पितम् ॥ १ ॥ समासात्सम्प्रवक्ष्यामि नालं विस्तरतः क्वचित् । जम्बुद्वीपः प्रथमतः प्रमाणे लक्षयोजनः ॥ २ ॥ विशालो वर्तुलाकारो यथाब्जस्य च कर्णिका । नव वर्षाणि यस्मिंश्च नवसाहस्रयोजनैः ॥ ३ ॥ आयामैः परिसंख्यानि गिरिभिः परितः श्रितैः । अष्टाभिर्दीर्घरूपैश्च सुविभक्तानि सर्वतः ॥ ४ ॥ धनुर्वत्संस्थिते ज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे । दीर्घाणि तत्र चत्वारि चतुरस्रमिलावृतम् ॥ ५ ॥ इलावृतं मध्यवर्षं यन्नाभ्यां सुप्रतिष्ठितः । सौवर्णो गिरिराजोऽयं लक्षयोजनमुच्छ्रितः ॥ ६ ॥ कर्णिकारूप एवायं भूगोलकमलस्य च । मूर्ध्नि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनैर्विततस्त्वयम् ॥ ७ ॥ मूले षोडशसाहस्रस्तावतान्तर्गतः क्षितौ । इलावृतस्योत्तरतो नीलः श्वेतश्च शृङ्गवान् ॥ ८ ॥ त्रयो वै गिरयः प्रोक्ता मर्यादावधयस्त्रिषु । रम्यकाख्ये तथा वर्षे द्वितीये च हिरण्मये ॥ ९ ॥ कुरुवर्षे तृतीये तु मर्यादां व्यञ्जयन्ति ते । प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयस्तथा ॥ १० ॥ द्विसहस्रपृथुतरास्तथा एकैकशः क्रमात् । पूर्वात्पूर्वाच्चोत्तरस्यां दशांशादधिकांशतः ॥ ११ ॥ दैर्घ्य एव ह्रसन्तीमे नानानदनदीयुताः । इलावृताद्दक्षिणतो निषधो हेमकूटकः ॥ १२ ॥ हिमालयश्चेति त्रयः प्राग्विस्तीर्णाः सुशोभनाः । अयुतोत्सेधभाजस्ते योजनैः परिकीर्तिताः ॥ १३ ॥ हरिवर्षं किम्पुरुषं भारतं च यथातथम् । विभागात्कथयन्त्येते मर्यादागिरयस्त्रयः ॥ १४ ॥ इलावृतात्पश्चिमतो माल्यवान्नामपर्वतः । पूर्वेण च ततः श्रीमान् गन्धमादनपर्वतः ॥ १५ ॥ आनीलनिषधं त्वेतौ चायतौ द्विसहस्रतः । योजनैः पृथुतां यातौ मर्यादाकारकौ गिरी ॥ १६ ॥ केतुमालाख्यभद्राश्ववर्षयोः प्रथितौ च तौ । मन्दरश्च तथा मेरुमन्दरश्च सुपार्श्वकः ॥ १७ ॥ कुमुदश्चेति विख्याता गिरयो मेरुपादकाः । योजनायुतविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ १८ ॥ अवष्टम्भकरास्ते तु सर्वतोऽभिविराजिताः । एतेषु गिरिषु प्राप्ताः पादपाश्चूतजम्बुनी ॥ १९ ॥ कदम्बन्यग्रोध इति चत्वारः पर्वताः स्थिताः । केतवो गिरिराजेषु एकादशशतोच्छ्रयाः ॥ २० ॥ तावद्विटपविस्ताराः शताख्यपरिणाहिनः । चत्वारश्च ह्रदास्तेषु पयोमध्विक्षुसज्जलाः ॥ २१ ॥ यदुपस्पर्शिनो देवा योगैश्वर्याणि विन्दते । देवोद्यानानि चत्वारि भवन्ति ललनासुखाः ॥ २२ ॥ नन्दनं चैत्ररथकं वैभ्राजं सर्वभद्रकम् । येषु स्थित्वामरगणा ललनायूथसंयुताः ॥ २३ ॥ उपदेवगणैर्गीतमहिमानो महाशयाः । विहरन्ति स्वतन्त्रास्ते यथाकामं यथासुखम् ॥ २४ ॥ मन्दरोत्सङ्गसंस्थस्य देवचूतस्य मस्तकात् । एकादशशतोच्छ्रायात्फलान्यमृतभाञ्जि च ॥ २५ ॥ गिरिकूटप्रमाणानि सुस्वादूनि मृदूनि च । तेषां विशीर्यमाणानां फलानां सुरसेन च ॥ २६ ॥ अरुणोदसवर्णेन अरुणोदा प्रवर्तते । नदी रम्यजला देवदैत्यराजप्रपूजिता ॥ २७ ॥ अरुणाख्या महाराज वर्तते पापहारिणी । पूजयन्ति च तां देवीं सर्वकामफलप्रदाम् ॥ २८ ॥ नानोपहारबलिभिः कल्मषघ्न्यभयप्रदाम् । तस्याः कृपावलोकेन क्षेमारोग्यं व्रजन्ति ते ॥ २९ ॥ आद्या मायातुलानन्ता पुष्टिरीश्वरमालिनी । दुष्टनाशकरी कान्तिदायिनीति स्मृता भुवि ॥ ३० ॥ अस्याः पूजाप्रभावेण जाम्बूनदमुदावहत् ॥ ३१ ॥

śrīnārāyaṇa uvāca devarṣe śṛṇu vistāraṃ dvīpavarṣavibhedataḥ | bhūmaṇḍalasya sarvasya yathā devaprakalpitam || 1 || samāsātsampravakṣyāmi nālaṃ vistarataḥ kvacit | jambudvīpaḥ prathamataḥ pramāṇe lakṣayojanaḥ || 2 || viśālo vartulākāro yathābjasya ca karṇikā | nava varṣāṇi yasmiṃśca navasāhasrayojanaiḥ || 3 || āyāmaiḥ parisaṃkhyāni giribhiḥ paritaḥ śritaiḥ | aṣṭābhirdīrgharūpaiśca suvibhaktāni sarvataḥ || 4 || dhanurvatsaṃsthite jñeye dve varṣe dakṣiṇottare | dīrghāṇi tatra catvāri caturasramilāvṛtam || 5 || ilāvṛtaṃ madhyavarṣaṃ yannābhyāṃ supratiṣṭhitaḥ | sauvarṇo girirājo'yaṃ lakṣayojanamucchritaḥ || 6 || karṇikārūpa evāyaṃ bhūgolakamalasya ca | mūrdhni dvātriṃśatsahasrayojanairvitatastvayam || 7 || mūle ṣoḍaśasāhasrastāvatāntargataḥ kṣitau | ilāvṛtasyottarato nīlaḥ śvetaśca śṛṅgavān || 8 || trayo vai girayaḥ proktā maryādāvadhayastriṣu | ramyakākhye tathā varṣe dvitīye ca hiraṇmaye || 9 || kuruvarṣe tṛtīye tu maryādāṃ vyañjayanti te | prāgāyatā ubhayataḥ kṣārodāvadhayastathā || 10 || dvisahasrapṛthutarāstathā ekaikaśaḥ kramāt | pūrvātpūrvāccottarasyāṃ daśāṃśādadhikāṃśataḥ || 11 || dairghya eva hrasantīme nānānadanadīyutāḥ | ilāvṛtāddakṣiṇato niṣadho hemakūṭakaḥ || 12 || himālayaśceti trayaḥ prāgvistīrṇāḥ suśobhanāḥ | ayutotsedhabhājaste yojanaiḥ parikīrtitāḥ || 13 || harivarṣaṃ kimpuruṣaṃ bhārataṃ ca yathātatham | vibhāgātkathayantyete maryādāgirayastrayaḥ || 14 || ilāvṛtātpaścimato mālyavānnāmaparvataḥ | pūrveṇa ca tataḥ śrīmān gandhamādanaparvataḥ || 15 || ānīlaniṣadhaṃ tvetau cāyatau dvisahasrataḥ | yojanaiḥ pṛthutāṃ yātau maryādākārakau girī || 16 || ketumālākhyabhadrāśvavarṣayoḥ prathitau ca tau | mandaraśca tathā merumandaraśca supārśvakaḥ || 17 || kumudaśceti vikhyātā girayo merupādakāḥ | yojanāyutavistāronnāhā meroścaturdiśam || 18 || avaṣṭambhakarāste tu sarvato'bhivirājitāḥ | eteṣu giriṣu prāptāḥ pādapāścūtajambunī || 19 || kadambanyagrodha iti catvāraḥ parvatāḥ sthitāḥ | ketavo girirājeṣu ekādaśaśatocchrayāḥ || 20 || tāvadviṭapavistārāḥ śatākhyapariṇāhinaḥ | catvāraśca hradāsteṣu payomadhvikṣusajjalāḥ || 21 || yadupasparśino devā yogaiśvaryāṇi vindate | devodyānāni catvāri bhavanti lalanāsukhāḥ || 22 || nandanaṃ caitrarathakaṃ vaibhrājaṃ sarvabhadrakam | yeṣu sthitvāmaragaṇā lalanāyūthasaṃyutāḥ || 23 || upadevagaṇairgītamahimāno mahāśayāḥ | viharanti svatantrāste yathākāmaṃ yathāsukham || 24 || mandarotsaṅgasaṃsthasya devacūtasya mastakāt | ekādaśaśatocchrāyātphalānyamṛtabhāñji ca || 25 || girikūṭapramāṇāni susvādūni mṛdūni ca | teṣāṃ viśīryamāṇānāṃ phalānāṃ surasena ca || 26 || aruṇodasavarṇena aruṇodā pravartate | nadī ramyajalā devadaityarājaprapūjitā || 27 || aruṇākhyā mahārāja vartate pāpahāriṇī | pūjayanti ca tāṃ devīṃ sarvakāmaphalapradām || 28 || nānopahārabalibhiḥ kalmaṣaghnyabhayapradām | tasyāḥ kṛpāvalokena kṣemārogyaṃ vrajanti te || 29 || ādyā māyātulānantā puṣṭirīśvaramālinī | duṣṭanāśakarī kāntidāyinīti smṛtā bhuvi || 30 || asyāḥ pūjāprabhāveṇa jāmbūnadamudāvahat || 31 ||