Chapter 23

व्यास उवाच तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा रमापुत्रः प्रतापवान् । प्रफुल्लवदनाम्भोजस्तामुवाच विशाम्पते ॥ १ ॥ राजोवाच रम्भोरु यस्त्वया पृष्टो वृत्तान्तो विशदाक्षरः । हेहयोऽहं चैकवीरनाम्ना सिन्धुसुतासुतः ॥ २ ॥ मनो मे यत्त्वया नूनं परतन्त्रं कृतं किल । किं करोमि क्व गच्छामि विरहेणातिपीडितः ॥ ३ ॥ प्रथमं रूपमाख्यातं सर्वलोकातिगं त्वया । तेन मे विह्वलं जातं कामबाणहतं मनः ॥ ४ ॥ ततस्तस्या गुणाः प्रोक्तास्तैस्तु चित्तं हृतं पुनः । यत्त्वयोक्तं पुनर्वाक्यं तेन मे विस्मयोऽभवत् ॥ ५ ॥ एकावल्या वचः प्रोक्तं दानवाग्रे मया वृतः । हैहयस्तं विना नान्यं वृणोमीति विनिश्चयः ॥ ६ ॥ तेन वाक्येन तन्वङ्‌गि भृत्योऽहमधुना कृतः । त्वया तस्याः सुकेशान्ते ब्रूहि किं करवाणि वाम् ॥ ७ ॥ स्थानं तस्य न जानामि राक्षसस्य दुरात्मनः । गतिर्मे नास्ति गमने पुरे तस्मिन्सुलोचने ॥ ८ ॥ वद मां त्वं विशालाक्षि तत्र प्रापयितुं क्षमा । प्रापयाशु सखी ते सा यत्र तिष्ठति सुन्दरी ॥ ९ ॥ हत्वा तं राक्षसं क्रूरं मोचयिष्यामि साम्प्रतम् । विवशां शोकसन्तप्तां राजपुत्रीं तव प्रियाम् ॥ १० ॥ विमुक्तदुःखां कृत्वाऽऽशु प्रापयिष्यामि ते पुरम् । पित्रे चास्याः प्रदास्यामि कन्यामेकावलीमहम् ॥ ११ ॥ पश्चाद्विवाहं कर्तासौ राजा पुत्र्याः परन्तपः । एवं ते मनसः कामो मम चापि प्रियंवदे ॥ १२ ॥ भविष्यति स सम्पूर्णः साधनेन तवाधुना । दर्शयाशु पुरं तस्य पश्य मे त्वं पराक्रमम् ॥ १३ ॥ यथा हन्मि दुराचारं परदारापहारकम् । तथा कुरु प्रियं कर्तुं शक्तासि वरवर्णिनि ॥ १४ ॥ मार्गं दर्शय तस्याद्य पुरस्य दुर्गमस्य च । व्यास उवाच तन्निशम्य प्रियं वाक्यं मुदिता च यशोवती ॥ १५ ॥ तमुवाच रमापुत्रं गमनोपायमादरात् । मन्त्रं गृहाण राजेन्द्र भगवत्यास्तु सिद्धिदम् ॥ १६ ॥ दर्शयिष्यामि तस्याद्य पुरं राक्षसपालितम् । सज्जो भव महाभाग गमनाय मया सह ॥ १७ ॥ सैन्येन महता युक्तस्तत्र युद्धं भविष्यति । कालकेतुर्महावीरो राक्षसैर्बलिभिर्वृतः ॥ १८ ॥ तस्मान्मन्त्रं गृहीत्वा त्वं व्रज तत्र मया सह । दर्शयिष्यामि ते मार्गं पुरस्यास्य दुरात्मनः ॥ १९ ॥ हत्वा तं पापकर्माणं मोचयाशु च मे सखीम् । श्रुत्वा तद्वचनं वीरो मन्त्रं जग्राह सत्वरः ॥ २० ॥ दत्तात्रेयाद्दैवयोगात्प्राप्ताज्ज्ञानिवराच्छुभात् । योगेश्वरीमहामन्त्रं त्रिलोकीतिलकाभिधम् ॥ २१ ॥ तेन सर्वज्ञता जाता सर्वान्तश्चारिता तथा । तया सह जगामाशु पुरं तस्य सुदुर्गमम् ॥ २२ ॥ रक्षितं राक्षसैघोरैः पातालमिव पन्नगैः । यशोवत्या च सैन्येन महता संयुतो नृपः ॥ २३ ॥ तमायान्तं समालोक्य दूतास्तस्य भयातुराः । क्रोशन्तोऽभिययुः पार्श्वं कालकेतोस्तरस्विनः ॥ २४ ॥ तमूचुः सहसा मत्वा राक्षसं काममोहितम् । एकावलीसमीपस्थं कुर्वन्तं विनयान्बहून् ॥ २५ ॥ दूता ऊचुः राजन् यशोवती नारी कामिन्याः सहचारिणी । आयाति सह सैन्येन राजपुत्रेण संयुता ॥ २६ ॥ जयन्तो वा महाराज कार्तिकेयोऽथवा नु किम् । आगच्छति बलोन्मत्तो वाहिनीसहितः किल ॥ २७ ॥ संयत्तो भव राजेन्द्र संग्रामः समुपस्थितः । देवपुत्रेण युध्यस्व त्यज वा कमलेक्षणाम् ॥ २८ ॥ इतो दूरेऽस्ति सैन्यं तद्योजनत्रयमात्रतः । सज्जो भव महीपाल दुन्दुभिं घोषयाशु वै ॥ २९ ॥ व्यास उवाच तेषां तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसः क्रोधमूर्च्छितः । राक्षसान्प्रेरयामास सायुधान्सबलान्वहून् ॥ ३० ॥ गच्छध्वं राक्षसाः सर्वे सम्मुखाः शस्त्रपाणयः । तानाज्ञाप्य कालकेतुः पप्रच्छ प्रणयान्वितः ॥ ३१ ॥ एकावलीं समीपस्थां विवशां भृशदुःखिताम् । कोऽयमायाति तन्वङ्‌गि पिता ते वापरः पुमान् ॥ ३२ ॥ त्वदर्थे सैन्यसंयुक्तो ब्रूहि सत्यं कृशोदरि । पिता ते यदि सम्प्राप्तो नेतुं त्वां विरहातुरः ॥ ३३ ॥ ज्ञात्वा ते पितरं सम्यक् संग्रामं न करोम्यहम् । आनयित्वा गृहे पूजां रत्‍नैर्वस्त्रैर्हयैः शुभैः ॥ ३४ ॥ करोमि तस्य चातिथ्यं गृहे प्राप्तस्य सर्वथा । अन्यश्चेद्यदि सम्प्राप्तस्तं हन्मि निशितैः शरैः ॥ ३५ ॥ आनीतः किल कालेन मरणाय महात्मना । तस्माद्वद विशालाक्षि कोऽयमायाति मन्दधीः ॥ ३६ ॥ अज्ञात्वा मां दुराधर्षं कालरूपं महाबलम् । एकावल्युवाच न जानेऽहं महाभाग कोऽयमायाति सत्वरः ॥ ३७ ॥ नमेऽस्ति विदितः कोऽपि स्थितायास्तव बन्धने । नायं पिता मे न भ्राता कोऽप्यन्योऽस्ति महाबलः ॥ ३८ ॥ किमर्थमिह चायाति नाहं वेद विनिश्चयम् । दैत्य उवाच एवं वदन्त्यमी दूता वयस्या ते यशोवती ॥ ३९ ॥ समानीय च तं वीरमागतेति कृतोद्यमा । क्व गता सा सखी कान्ते विदग्धा कार्यनिश्चये ॥ ४० ॥ नान्यः कोऽपि ममारातिर्यो मे प्रतिबलो भवेत् । व्यास उवाच एतस्मिन्नन्तरे दूतास्तत्रान्ये वै समागताः ॥ ४१ ॥ ते होचुस्त्वरिता भीताः कालकेतुं गृहे स्थितम् । किं स्वस्थोऽसि महाराज समीपे सैन्यमागतम् ॥ ४२ ॥ निर्गच्छ नगरात्तूर्णं सैन्येन महताऽऽवृतः । इति तेषां वचः श्रुत्वा कालकेतुर्महाबलः ॥ ४३ ॥ रथमारुह्य त्वरितो निर्ययौ स्वपुराद्‌बहिः । एकवीरोऽपि सहसा हयारूढः प्रतापवान् ॥ ४४ ॥ आगतस्तत्र कामिन्या विरहेण समाकुलः । युद्धं तयोरभूत्तत्र वृत्रवासवयोरिव ॥ ४५ ॥ शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् । वर्तमाने तदा युद्धे कातराणां भयावहे ॥ ४६ ॥ गदया ताडयामास दैत्यं सिन्धुसुतासुतः । स गतासुः पपातोर्व्यां वज्राहत इवाचलः ॥ ४७ ॥ पलायित्वा गताः सर्वे राक्षसा भयपीडिताः । यशोवती ततो गत्वा वेगादेकावलीं तदा ॥ ४८ ॥ उवाच मधुरां वाणीं विस्मिता मुदिता भृशम् । एह्यालि नृपपुत्रेण दानवोऽसौ निपातितः ॥ ४९ ॥ एकवीरेण धीरेण युद्धं कृत्वा सुदारुणम् । स्कन्धावारेऽप्यसौ राजा तिष्ठत्यद्य श्रमातुरः ॥ ५० ॥ दर्शनं काङ्क्षमाणस्ते श्रुतरूपगुणस्तव । पश्य तं कुटिलापाङ्‌गि मनोभवसमं नृपम् ॥ ५१ ॥ कथिता त्वं मया पूर्वं तस्याग्रे जाह्नवीतटे । पूर्णानुरागः सञ्जातस्तेनासौ विरहातुरः ॥ ५२ ॥ वाञ्छति त्वां चारुरूपां द्रष्टुं नृपतिनन्दनः । सा तस्या वचनं श्रुत्वा गमनाय मनो दधे ॥ ५३ ॥ लज्जमाना भृशं भीत्या कौमारं प्राप्तया तया । कथं तस्य मुखं द्रक्ष्ये कुमारी ह्यवशा भृशम् ॥ ५४ ॥ स मां गृह्णाति कामार्त इति चिन्ताकुला सती । यशोवत्या युता तत्र नरयानस्थिता ययौ ॥ ५५ ॥ स्कन्धावारेऽतिमलिना मलिनाम्बरधारिणी । तामागतां विशालाक्षीं दृष्ट्वा राजसुतोऽब्रवीत् ॥ ५६ ॥ दर्शनं देहि तन्वङ्‌गि तृषिते नयने मम । कामातुरं च तं वीक्ष्य तां च लज्जाभरावृताम् ॥ ५७ ॥ नीतिज्ञा शिष्टमार्गज्ञा तमुवाच यशोवती । राजपुत्र पिताप्यस्यास्त्वामेनां दातुमिच्छति ॥ ५८ ॥ एषापि त्वद्वशा नूनं भविता सङ्गमस्तव । कालं प्रतीक्ष्य राजेन्द्र नयैनां पितुरन्तिकम् ॥ ५९ ॥ स विवाहविधिं कृत्वा दास्यतीति विनिश्चयः । स तस्या वचनं तथ्यं मत्वा सैन्यसमन्वितः ॥ ६० ॥ समेतः कामिनीभ्यां तु ययौ तत्पितुराश्रमम् । राजपुत्रीं तथायातां श्रुत्वा प्रेमसमन्वितः ॥ ६१ ॥ प्रययौ सम्मुखस्तूर्णं सचिवैः परिवेष्टितः । बहुभिर्दिवसैर्दृष्टा पुत्री सा मलिनाम्बरा ॥ ६२ ॥ यशोवत्या तु वृत्तान्तः कथितो विस्तरात्पुनः । एकवीरं मिलित्वासौ गृहमानीय चादरात् ॥ ६३ ॥ पुण्येऽह्नि कारयामास विवाहं विधिपूर्वकम् । पारिबर्हं ततो दत्त्वा सम्पूज्य विधिवत्तदा ॥ ६४ ॥ पुत्रीं विसर्जयामास यशोवत्या समन्विताम् । एवं विवाहे संवृत्ते रमापुत्रो मुदान्वितः ॥ ६५ ॥ गृहं प्राप्य बहून्भोगाम्बुभुजे प्रियया समम् । बभूव तस्यां पुत्रस्तु कृतवीर्याभिधः किल । तत्सुतः कार्तवीर्यस्तु वंशोऽयं कथितो मया ॥ ६६ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे एकवीरैकावल्योर्विवाहवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥

vyāsa uvāca tasyāstu vacanaṃ śrutvā ramāputraḥ pratāpavān | praphullavadanāmbhojastāmuvāca viśāmpate || 1 || rājovāca rambhoru yastvayā pṛṣṭo vṛttānto viśadākṣaraḥ | hehayo'haṃ caikavīranāmnā sindhusutāsutaḥ || 2 || mano me yattvayā nūnaṃ paratantraṃ kṛtaṃ kila | kiṃ karomi kva gacchāmi viraheṇātipīḍitaḥ || 3 || prathamaṃ rūpamākhyātaṃ sarvalokātigaṃ tvayā | tena me vihvalaṃ jātaṃ kāmabāṇahataṃ manaḥ || 4 || tatastasyā guṇāḥ proktāstaistu cittaṃ hṛtaṃ punaḥ | yattvayoktaṃ punarvākyaṃ tena me vismayo'bhavat || 5 || ekāvalyā vacaḥ proktaṃ dānavāgre mayā vṛtaḥ | haihayastaṃ vinā nānyaṃ vṛṇomīti viniścayaḥ || 6 || tena vākyena tanvaṅ‌gi bhṛtyo'hamadhunā kṛtaḥ | tvayā tasyāḥ sukeśānte brūhi kiṃ karavāṇi vām || 7 || sthānaṃ tasya na jānāmi rākṣasasya durātmanaḥ | gatirme nāsti gamane pure tasminsulocane || 8 || vada māṃ tvaṃ viśālākṣi tatra prāpayituṃ kṣamā | prāpayāśu sakhī te sā yatra tiṣṭhati sundarī || 9 || hatvā taṃ rākṣasaṃ krūraṃ mocayiṣyāmi sāmpratam | vivaśāṃ śokasantaptāṃ rājaputrīṃ tava priyām || 10 || vimuktaduḥkhāṃ kṛtvā''śu prāpayiṣyāmi te puram | pitre cāsyāḥ pradāsyāmi kanyāmekāvalīmaham || 11 || paścādvivāhaṃ kartāsau rājā putryāḥ parantapaḥ | evaṃ te manasaḥ kāmo mama cāpi priyaṃvade || 12 || bhaviṣyati sa sampūrṇaḥ sādhanena tavādhunā | darśayāśu puraṃ tasya paśya me tvaṃ parākramam || 13 || yathā hanmi durācāraṃ paradārāpahārakam | tathā kuru priyaṃ kartuṃ śaktāsi varavarṇini || 14 || mārgaṃ darśaya tasyādya purasya durgamasya ca | vyāsa uvāca tanniśamya priyaṃ vākyaṃ muditā ca yaśovatī || 15 || tamuvāca ramāputraṃ gamanopāyamādarāt | mantraṃ gṛhāṇa rājendra bhagavatyāstu siddhidam || 16 || darśayiṣyāmi tasyādya puraṃ rākṣasapālitam | sajjo bhava mahābhāga gamanāya mayā saha || 17 || sainyena mahatā yuktastatra yuddhaṃ bhaviṣyati | kālaketurmahāvīro rākṣasairbalibhirvṛtaḥ || 18 || tasmānmantraṃ gṛhītvā tvaṃ vraja tatra mayā saha | darśayiṣyāmi te mārgaṃ purasyāsya durātmanaḥ || 19 || hatvā taṃ pāpakarmāṇaṃ mocayāśu ca me sakhīm | śrutvā tadvacanaṃ vīro mantraṃ jagrāha satvaraḥ || 20 || dattātreyāddaivayogātprāptājjñānivarācchubhāt | yogeśvarīmahāmantraṃ trilokītilakābhidham || 21 || tena sarvajñatā jātā sarvāntaścāritā tathā | tayā saha jagāmāśu puraṃ tasya sudurgamam || 22 || rakṣitaṃ rākṣasaighoraiḥ pātālamiva pannagaiḥ | yaśovatyā ca sainyena mahatā saṃyuto nṛpaḥ || 23 || tamāyāntaṃ samālokya dūtāstasya bhayāturāḥ | krośanto'bhiyayuḥ pārśvaṃ kālaketostarasvinaḥ || 24 || tamūcuḥ sahasā matvā rākṣasaṃ kāmamohitam | ekāvalīsamīpasthaṃ kurvantaṃ vinayānbahūn || 25 || dūtā ūcuḥ rājan yaśovatī nārī kāminyāḥ sahacāriṇī | āyāti saha sainyena rājaputreṇa saṃyutā || 26 || jayanto vā mahārāja kārtikeyo'thavā nu kim | āgacchati balonmatto vāhinīsahitaḥ kila || 27 || saṃyatto bhava rājendra saṃgrāmaḥ samupasthitaḥ | devaputreṇa yudhyasva tyaja vā kamalekṣaṇām || 28 || ito dūre'sti sainyaṃ tadyojanatrayamātrataḥ | sajjo bhava mahīpāla dundubhiṃ ghoṣayāśu vai || 29 || vyāsa uvāca teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā rākṣasaḥ krodhamūrcchitaḥ | rākṣasānprerayāmāsa sāyudhānsabalānvahūn || 30 || gacchadhvaṃ rākṣasāḥ sarve sammukhāḥ śastrapāṇayaḥ | tānājñāpya kālaketuḥ papraccha praṇayānvitaḥ || 31 || ekāvalīṃ samīpasthāṃ vivaśāṃ bhṛśaduḥkhitām | ko'yamāyāti tanvaṅ‌gi pitā te vāparaḥ pumān || 32 || tvadarthe sainyasaṃyukto brūhi satyaṃ kṛśodari | pitā te yadi samprāpto netuṃ tvāṃ virahāturaḥ || 33 || jñātvā te pitaraṃ samyak saṃgrāmaṃ na karomyaham | ānayitvā gṛhe pūjāṃ rat‍nairvastrairhayaiḥ śubhaiḥ || 34 || karomi tasya cātithyaṃ gṛhe prāptasya sarvathā | anyaścedyadi samprāptastaṃ hanmi niśitaiḥ śaraiḥ || 35 || ānītaḥ kila kālena maraṇāya mahātmanā | tasmādvada viśālākṣi ko'yamāyāti mandadhīḥ || 36 || ajñātvā māṃ durādharṣaṃ kālarūpaṃ mahābalam | ekāvalyuvāca na jāne'haṃ mahābhāga ko'yamāyāti satvaraḥ || 37 || name'sti viditaḥ ko'pi sthitāyāstava bandhane | nāyaṃ pitā me na bhrātā ko'pyanyo'sti mahābalaḥ || 38 || kimarthamiha cāyāti nāhaṃ veda viniścayam | daitya uvāca evaṃ vadantyamī dūtā vayasyā te yaśovatī || 39 || samānīya ca taṃ vīramāgateti kṛtodyamā | kva gatā sā sakhī kānte vidagdhā kāryaniścaye || 40 || nānyaḥ ko'pi mamārātiryo me pratibalo bhavet | vyāsa uvāca etasminnantare dūtāstatrānye vai samāgatāḥ || 41 || te hocustvaritā bhītāḥ kālaketuṃ gṛhe sthitam | kiṃ svastho'si mahārāja samīpe sainyamāgatam || 42 || nirgaccha nagarāttūrṇaṃ sainyena mahatā''vṛtaḥ | iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā kālaketurmahābalaḥ || 43 || rathamāruhya tvarito niryayau svapurād‌bahiḥ | ekavīro'pi sahasā hayārūḍhaḥ pratāpavān || 44 || āgatastatra kāminyā viraheṇa samākulaḥ | yuddhaṃ tayorabhūttatra vṛtravāsavayoriva || 45 || śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram | vartamāne tadā yuddhe kātarāṇāṃ bhayāvahe || 46 || gadayā tāḍayāmāsa daityaṃ sindhusutāsutaḥ | sa gatāsuḥ papātorvyāṃ vajrāhata ivācalaḥ || 47 || palāyitvā gatāḥ sarve rākṣasā bhayapīḍitāḥ | yaśovatī tato gatvā vegādekāvalīṃ tadā || 48 || uvāca madhurāṃ vāṇīṃ vismitā muditā bhṛśam | ehyāli nṛpaputreṇa dānavo'sau nipātitaḥ || 49 || ekavīreṇa dhīreṇa yuddhaṃ kṛtvā sudāruṇam | skandhāvāre'pyasau rājā tiṣṭhatyadya śramāturaḥ || 50 || darśanaṃ kāṅkṣamāṇaste śrutarūpaguṇastava | paśya taṃ kuṭilāpāṅ‌gi manobhavasamaṃ nṛpam || 51 || kathitā tvaṃ mayā pūrvaṃ tasyāgre jāhnavītaṭe | pūrṇānurāgaḥ sañjātastenāsau virahāturaḥ || 52 || vāñchati tvāṃ cārurūpāṃ draṣṭuṃ nṛpatinandanaḥ | sā tasyā vacanaṃ śrutvā gamanāya mano dadhe || 53 || lajjamānā bhṛśaṃ bhītyā kaumāraṃ prāptayā tayā | kathaṃ tasya mukhaṃ drakṣye kumārī hyavaśā bhṛśam || 54 || sa māṃ gṛhṇāti kāmārta iti cintākulā satī | yaśovatyā yutā tatra narayānasthitā yayau || 55 || skandhāvāre'timalinā malināmbaradhāriṇī | tāmāgatāṃ viśālākṣīṃ dṛṣṭvā rājasuto'bravīt || 56 || darśanaṃ dehi tanvaṅ‌gi tṛṣite nayane mama | kāmāturaṃ ca taṃ vīkṣya tāṃ ca lajjābharāvṛtām || 57 || nītijñā śiṣṭamārgajñā tamuvāca yaśovatī | rājaputra pitāpyasyāstvāmenāṃ dātumicchati || 58 || eṣāpi tvadvaśā nūnaṃ bhavitā saṅgamastava | kālaṃ pratīkṣya rājendra nayaināṃ piturantikam || 59 || sa vivāhavidhiṃ kṛtvā dāsyatīti viniścayaḥ | sa tasyā vacanaṃ tathyaṃ matvā sainyasamanvitaḥ || 60 || sametaḥ kāminībhyāṃ tu yayau tatpiturāśramam | rājaputrīṃ tathāyātāṃ śrutvā premasamanvitaḥ || 61 || prayayau sammukhastūrṇaṃ sacivaiḥ pariveṣṭitaḥ | bahubhirdivasairdṛṣṭā putrī sā malināmbarā || 62 || yaśovatyā tu vṛttāntaḥ kathito vistarātpunaḥ | ekavīraṃ militvāsau gṛhamānīya cādarāt || 63 || puṇye'hni kārayāmāsa vivāhaṃ vidhipūrvakam | pāribarhaṃ tato dattvā sampūjya vidhivattadā || 64 || putrīṃ visarjayāmāsa yaśovatyā samanvitām | evaṃ vivāhe saṃvṛtte ramāputro mudānvitaḥ || 65 || gṛhaṃ prāpya bahūnbhogāmbubhuje priyayā samam | babhūva tasyāṃ putrastu kṛtavīryābhidhaḥ kila | tatsutaḥ kārtavīryastu vaṃśo'yaṃ kathito mayā || 66 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe ekavīraikāvalyorvivāhavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||