Chapter 2

व्यास उवाच यत्त्वया च महाबाहो पृष्टोऽहं कुरुसत्तम । तान्प्रश्नान्नारदः प्राह मया पृष्टो मुनीश्वरः ॥ १ ॥ नारद उवाच व्यास किं ते ब्रवीम्यद्य पुराऽयं संशयो मम । उत्पन्नो हृदयेऽत्यर्थं संदेहासारपीडितः ॥ २ ॥ गत्वाऽहं पितरं स्थाने ब्रह्माणममितौजसम् । अपृच्छं यत्त्वया पृष्टं व्यासाद्य प्रश्नमुत्तमम् ॥ ३ ॥ पितः कुतः समुत्पन्नं ब्रह्माण्डमखिलं विभो । भवत्कृतेन वा सम्यक् किं वा विष्णुकृतं त्विदम् ॥ ४ ॥ रुद्रकृतं वा विश्वात्मन् ब्रूहि सत्यं जगत्पते । आराधनीयः कः कामं सर्वोत्कृष्टश्च कः प्रभुः ॥ ५ ॥ तत्सर्वं वद मे ब्रह्मन्सन्देहांश्छिन्धि चानघ । निमग्नो ह्यस्मि संसारे दुःखरूपेऽनृतोपमे ॥ ६ ॥ सन्देहान्दोलितं चेतो न प्रशाम्यति कुत्रचित् । न तीर्थेषु न देवेषु साधनेष्वितरेषु च ॥ ७ ॥ अविज्ञाय परं तत्त्वं कुतः शान्तिः परन्तप । विकीर्णं बहुधा चित्तं नैकत्र स्थिरतां व्रजेत् ॥ ८ ॥ कं स्मरामि यजे कं वा कं व्रजाम्यर्चयामि कम् । स्तौ‌मि कं नाभिजानामि देव सर्वेश्वरेश्वरम् ॥ ९ ॥ ततो मां प्रत्युवाचेदं ब्रह्मा लोकपितामहः । मया सत्यवतीसूनो कृते प्रश्ने सुदुस्तरे ॥ १० ॥ ब्रह्मोवाच किं ब्रवीमि सुताद्याहं दुर्बोधं प्रश्नमुत्तमम् । त्वयाशक्यं महाभाग विष्णोरपि सुनिश्चयात् ॥ ११ ॥ रागी को‍ऽपि न जानाति संसारेऽस्मिन्महामते । विरक्तश्च विजानाति निरीहो यो विमत्सरः ॥ १२ ॥ एकार्णवे पुरा जाते नष्टे स्थावरजङ्गमे भूतमात्रे समुत्पन्ने सञ्जज्ञे कमलादहम् ॥ १३ ॥ नापश्यं तरणिं सोमं न वृक्षान्न च पर्वतान् । कर्णिकायां समाविष्टश्चिन्तामकरवं तदा ॥ १४ ॥ कस्मादहं समुद्‌भूतः सलिलेऽस्मिन्महार्णवे । को मे त्राता प्रभुः कर्ता संहर्ता वा युगात्यये ॥ १५ ॥ न च भूर्विद्यते स्पष्टा यदाधारं जलं त्विदम् । पङ्कजं कथमुत्पन्नं प्रसिद्धं रूढियोगयोः ॥ १६ ॥ पश्याम्यद्यास्य पङ्कं तं मूलं वै पङ्कजस्य च । भविष्यति धरा तत्र मूलं नास्त्यत्र संशयः ॥ १७ ॥ उत्तरन्सलिले तत्र यावद्वर्षसहस्रकम् । अन्वेषमाणो धरणीं नावाप तां यदा तदा ॥ १८ ॥ तपस्तपेति चाकाशे वागभूदशरीरिणी । ततो मया तपस्तप्तं पद्‌मे वर्षसहस्रकम् ॥ १९ ॥ सृजेति पुनरुद्‌भूता वाणी तत्र श्रुता मया । विमूढोऽहं तदाकर्ण्य कं सृजामि करोमि किम् ॥ २० ॥ तदा दैत्यावपि प्राप्तौ दारुणौ मधुकैटभौ । ताभ्यां विभीषितश्चाहं युद्धाय मकरालये ॥ २१ ॥ ततोऽहं नालमालम्ब्य वारिमध्यमवातरम् । तदा तत्र मया दृष्टः पुरुषः परमाद्‌भुतः ॥ २२ ॥ मेघश्यामशरीरस्तु पीतवासाश्चतुर्भुजः । शेषशायी जगन्नाथो वनमालाविभूषितः ॥ २३ ॥ शङ्खचक्रगदापद्माद्यायुधैः सुविराजितः । तमद्राक्षं महाविष्णुं शेषपर्यङ्कशायिनम् ॥ २४ ॥ योगनिद्रासमाक्रान्तमविस्पन्दिनमच्युतम् । शयानं तं समालोक्य भोगिभोगोपरि स्थितम् ॥ २५ ॥ चिन्ता ममाद्‌भुता जाता किं करोमीति नारद । मया स्मृता तदा देवी स्तुता निद्रास्वरूपिणी ॥ २६ ॥ देहान्निर्गत्य सा देवी गगने संस्थिता शिवा । अवितर्क्यशरीरा सा दिव्याभरणमण्डिता ॥ २७ ॥ विष्णोर्देहं विहायाशु विरराज नभःस्थिता । उदतिष्ठदमेयात्मा तया मुक्तो जनार्दनः ॥ २८ ॥ पंचवर्षसहस्राणि कृतवान् युद्धमुत्तमम् । तदा विलोकितौ दैत्यौ हरिणा विनिपातितौ ॥ २९ ॥ उत्सङ्गं विमलं कृत्वा तत्रैव निहतौ च तौ । रुद्रस्तत्रैव सम्प्राप्तो यत्रावां संस्थितावुभौ ॥ ३० ॥ त्रिभिः संवीक्षितास्मामिः स्वस्था देवी मनोहरा । संस्तुता परमा शक्तिरुवाचास्मानवस्थितान् ॥ ३१ ॥ कृपावलोकनैः कृत्वा पावनैर्मुदितानथ । देव्युवाच काजेशाः स्वानि कार्याणि कुरुध्वं समतन्द्रिताः ॥ ३२ ॥ सृष्टिस्थितिविशिष्टानि हतावेतौ महासुरौ । कृत्वा स्वानि निकेतानि वसध्वं विगतज्वराः ॥ ३३ ॥ प्रजाश्चतुर्विधाः सर्वाः सृजध्वं स्वविभूतिभिः । ब्रह्मोवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः पेशलं सुखदं मृदु ॥ ३४ ॥ अब्रूम तामशक्तिः स्मः कथं कुर्मस्त्विमाः प्रजाः । न मही वितता मातः सर्वत्र विततं जलम् ॥ ३५ ॥ न भूतानि गुणाश्चापि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । तदाकर्ण्य वचोऽस्माकं शिवा जाता स्मितानना ॥ ३६ ॥ झटित्येवागतं तत्र विमानं गगनाच्छुभम् । सोवाचास्मिन्सुराः कामं विशध्वं गतसाध्वसाः ॥ ३७ ॥ विमाने ब्रह्मविष्ण्वीशा दर्शयाम्यद्य चाद्‌भुतम् । तन्निशम्य वचस्तस्या ओमित्युक्त्वा पुनर्वयम् ॥ ३८ ॥ समारुह्योपविष्टाः स्मो विमाने रत्‍नमण्डिते । मुक्तादामसुसंवीते किङ्‌किणीजालशब्दिते ॥ ३९ ॥ सुरसद्मनिभे रम्ये त्रयस्तत्राविशङ्‌किताः । सोपविष्टांस्ततो दृष्ट्वा देव्यस्मान्विजितेन्द्रियान् ॥ ४० ॥ स्वशक्त्या तद्विमानं वै नोदयामास चाम्बरे ॥ ४१ ॥

vyāsa uvāca yattvayā ca mahābāho pṛṣṭo'haṃ kurusattama | tānpraśnānnāradaḥ prāha mayā pṛṣṭo munīśvaraḥ || 1 || nārada uvāca vyāsa kiṃ te bravīmyadya purā'yaṃ saṃśayo mama | utpanno hṛdaye'tyarthaṃ saṃdehāsārapīḍitaḥ || 2 || gatvā'haṃ pitaraṃ sthāne brahmāṇamamitaujasam | apṛcchaṃ yattvayā pṛṣṭaṃ vyāsādya praśnamuttamam || 3 || pitaḥ kutaḥ samutpannaṃ brahmāṇḍamakhilaṃ vibho | bhavatkṛtena vā samyak kiṃ vā viṣṇukṛtaṃ tvidam || 4 || rudrakṛtaṃ vā viśvātman brūhi satyaṃ jagatpate | ārādhanīyaḥ kaḥ kāmaṃ sarvotkṛṣṭaśca kaḥ prabhuḥ || 5 || tatsarvaṃ vada me brahmansandehāṃśchindhi cānagha | nimagno hyasmi saṃsāre duḥkharūpe'nṛtopame || 6 || sandehāndolitaṃ ceto na praśāmyati kutracit | na tīrtheṣu na deveṣu sādhaneṣvitareṣu ca || 7 || avijñāya paraṃ tattvaṃ kutaḥ śāntiḥ parantapa | vikīrṇaṃ bahudhā cittaṃ naikatra sthiratāṃ vrajet || 8 || kaṃ smarāmi yaje kaṃ vā kaṃ vrajāmyarcayāmi kam | stau‌mi kaṃ nābhijānāmi deva sarveśvareśvaram || 9 || tato māṃ pratyuvācedaṃ brahmā lokapitāmahaḥ | mayā satyavatīsūno kṛte praśne sudustare || 10 || brahmovāca kiṃ bravīmi sutādyāhaṃ durbodhaṃ praśnamuttamam | tvayāśakyaṃ mahābhāga viṣṇorapi suniścayāt || 11 || rāgī ko‍'pi na jānāti saṃsāre'sminmahāmate | viraktaśca vijānāti nirīho yo vimatsaraḥ || 12 || ekārṇave purā jāte naṣṭe sthāvarajaṅgame bhūtamātre samutpanne sañjajñe kamalādaham || 13 || nāpaśyaṃ taraṇiṃ somaṃ na vṛkṣānna ca parvatān | karṇikāyāṃ samāviṣṭaścintāmakaravaṃ tadā || 14 || kasmādahaṃ samud‌bhūtaḥ salile'sminmahārṇave | ko me trātā prabhuḥ kartā saṃhartā vā yugātyaye || 15 || na ca bhūrvidyate spaṣṭā yadādhāraṃ jalaṃ tvidam | paṅkajaṃ kathamutpannaṃ prasiddhaṃ rūḍhiyogayoḥ || 16 || paśyāmyadyāsya paṅkaṃ taṃ mūlaṃ vai paṅkajasya ca | bhaviṣyati dharā tatra mūlaṃ nāstyatra saṃśayaḥ || 17 || uttaransalile tatra yāvadvarṣasahasrakam | anveṣamāṇo dharaṇīṃ nāvāpa tāṃ yadā tadā || 18 || tapastapeti cākāśe vāgabhūdaśarīriṇī | tato mayā tapastaptaṃ pad‌me varṣasahasrakam || 19 || sṛjeti punarud‌bhūtā vāṇī tatra śrutā mayā | vimūḍho'haṃ tadākarṇya kaṃ sṛjāmi karomi kim || 20 || tadā daityāvapi prāptau dāruṇau madhukaiṭabhau | tābhyāṃ vibhīṣitaścāhaṃ yuddhāya makarālaye || 21 || tato'haṃ nālamālambya vārimadhyamavātaram | tadā tatra mayā dṛṣṭaḥ puruṣaḥ paramād‌bhutaḥ || 22 || meghaśyāmaśarīrastu pītavāsāścaturbhujaḥ | śeṣaśāyī jagannātho vanamālāvibhūṣitaḥ || 23 || śaṅkhacakragadāpadmādyāyudhaiḥ suvirājitaḥ | tamadrākṣaṃ mahāviṣṇuṃ śeṣaparyaṅkaśāyinam || 24 || yoganidrāsamākrāntamavispandinamacyutam | śayānaṃ taṃ samālokya bhogibhogopari sthitam || 25 || cintā mamād‌bhutā jātā kiṃ karomīti nārada | mayā smṛtā tadā devī stutā nidrāsvarūpiṇī || 26 || dehānnirgatya sā devī gagane saṃsthitā śivā | avitarkyaśarīrā sā divyābharaṇamaṇḍitā || 27 || viṣṇordehaṃ vihāyāśu virarāja nabhaḥsthitā | udatiṣṭhadameyātmā tayā mukto janārdanaḥ || 28 || paṃcavarṣasahasrāṇi kṛtavān yuddhamuttamam | tadā vilokitau daityau hariṇā vinipātitau || 29 || utsaṅgaṃ vimalaṃ kṛtvā tatraiva nihatau ca tau | rudrastatraiva samprāpto yatrāvāṃ saṃsthitāvubhau || 30 || tribhiḥ saṃvīkṣitāsmāmiḥ svasthā devī manoharā | saṃstutā paramā śaktiruvācāsmānavasthitān || 31 || kṛpāvalokanaiḥ kṛtvā pāvanairmuditānatha | devyuvāca kājeśāḥ svāni kāryāṇi kurudhvaṃ samatandritāḥ || 32 || sṛṣṭisthitiviśiṣṭāni hatāvetau mahāsurau | kṛtvā svāni niketāni vasadhvaṃ vigatajvarāḥ || 33 || prajāścaturvidhāḥ sarvāḥ sṛjadhvaṃ svavibhūtibhiḥ | brahmovāca tacchrutvā vacanaṃ tasyāḥ peśalaṃ sukhadaṃ mṛdu || 34 || abrūma tāmaśaktiḥ smaḥ kathaṃ kurmastvimāḥ prajāḥ | na mahī vitatā mātaḥ sarvatra vitataṃ jalam || 35 || na bhūtāni guṇāścāpi tanmātrāṇīndriyāṇi ca | tadākarṇya vaco'smākaṃ śivā jātā smitānanā || 36 || jhaṭityevāgataṃ tatra vimānaṃ gaganācchubham | sovācāsminsurāḥ kāmaṃ viśadhvaṃ gatasādhvasāḥ || 37 || vimāne brahmaviṣṇvīśā darśayāmyadya cād‌bhutam | tanniśamya vacastasyā omityuktvā punarvayam || 38 || samāruhyopaviṣṭāḥ smo vimāne rat‍namaṇḍite | muktādāmasusaṃvīte kiṅ‌kiṇījālaśabdite || 39 || surasadmanibhe ramye trayastatrāviśaṅ‌kitāḥ | sopaviṣṭāṃstato dṛṣṭvā devyasmānvijitendriyān || 40 || svaśaktyā tadvimānaṃ vai nodayāmāsa cāmbare || 41 ||