Chapter 6

व्यास उवाच ताम्रेऽथ मूर्च्छिते दैत्ये महिषः क्रोधसंयुतः । समुद्यम्य गदां गुर्वीं देवानुपजगाम ह ॥ १ ॥ तिष्ठन्त्वद्य सुराः सर्वे हन्म्यहं गदया किल । सर्वे बलिभुजः कामं बलहीनाः सदैव हि ॥ २ ॥ इत्युक्त्वासौ गजारूढं सम्प्राप्य मदगर्वितः । जघान गदया तूर्णं बाहुमूले महाभुजः ॥ ३ ॥ सोऽपि वज्रेण घोरेण चिच्छेदाशु गदाञ्च ताम् । प्रहर्तुकामस्त्वरितो जगाम महिषं प्रति ॥ ४ ॥ हयारिरपि कोपेन खड्गमादाय सुप्रभम् । ययाविन्द्रं महावीर्यं प्रहरिष्यन्निवान्तिकम् ॥ ५ ॥ बभूव च तयोर्युद्धं सर्वलोकभयावहम् । आयुधैर्विविधैस्तत्र मुनिविस्मयकारकम् ॥ ६ ॥ चकाराशु तदा दैत्यो मायां मोहकरीं किल । शाम्बरीं सर्वलोकघ्नीं मुनीनामपि मोहिनीम् ॥ ७ ॥ कोटिशो महिषास्तत्र तद्‌रूपास्तत्पराक्रमाः । ददृशुः सायुधाः सर्वे निघ्नन्तो देववाहिनीम् ॥ ८ ॥ मघवा विस्मितस्तत्र दृष्ट्वा तां दैत्यनिर्मिताम् । बभूवातिभयोद्विग्नो मायां मोहकरीं किल ॥ ९ ॥ वरुणोऽपि सुसन्त्रस्तस्तथैव धननायकः । यमो हुताशनः सूर्यः शीतरश्मिर्भयातुरः ॥ १० ॥ पलायनपरा सर्वे बभूवुर्मोहिताः सुराः । ब्रह्मविष्णमहेशानां स्मरणं चक्रुरुद्यताः ॥ ११ ॥ तत्राजग्मुश्च काजेशाः स्मृतमात्राः सुरोत्तमाः । हंसतार्क्ष्यवृषारूढास्त्रातुकामा वरायुधाः ॥ १२ ॥ शौरिस्तां मोहिनीं दृष्ट्वा सुदर्शनमथोज्ज्वलम् । मुमोच तत्तेजसैव माया सा विलयं गता ॥ १३ ॥ वीक्ष्य तान्महिषस्तत्र सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः । योद्धुकामः समादाय परिघं समुपाद्रवत् ॥ १४ ॥ महिषाख्यो महावीरः सेनानीश्चिक्षुरस्तथा । उग्रास्यश्चोग्रवीर्यश्च दुद्रुवुर्युद्धकामुकाः ॥ १५ ॥ असिलोमात्रिनेत्रश्च बाष्कलोऽन्धक एव च । एते चान्ये च बहवो युद्धकामा विनिर्ययुः ॥ १६ ॥ सन्नद्धा धृतचापास्ते रथारूढा मदोद्धताः । परिवव्रुः सुरान्सर्वान्वृका इव सुवत्सकान् ॥ १७ ॥ बाणवृष्टिं ततश्चक्रुर्दानवा मदगर्विताः । सुराश्चापि तथा चक्रुः परस्परजिघांसवः ॥ १८ ॥ अन्धको हरिमासाद्य पञ्चबाणाञ्छिलाशितान् । मुमोच विषसन्दिग्धान्कर्णाकृष्टान्महाबलान् ॥ १९ ॥ वासुदेवोऽप्यसंप्राप्तान्विशिखानाशुगैस्तदा । चिच्छेद तान्पुनः पञ्च मुमोच रिपुनाशनः ॥ २० ॥ तयोः परस्परं युद्धं बभूव हरिदैत्ययोः । बाणासिचक्रमुसलैर्गदाशक्तिपरश्वधैः ॥ २१ ॥ महेशान्धकयोर्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । पञ्चाशद्दिनपर्यन्तं बभूव च परस्परम् ॥ २२ ॥ इन्द्रबाष्कलयोस्तद्वन्महिषासुररुद्रयोः । यमत्रिनेत्रयोस्तद्वन्महाहनुधनेशयोः ॥ २३ ॥ असिलोमवरुणयोर्युद्धं परमदारुणम् । गरुडं गदया दैत्यो जघान हरिवाहनम् ॥ २४ ॥ स गदापातखिन्नाङ्गो निःश्वसन्नवतिष्ठत । शौरिस्तं दक्षिणेनाशु हस्तेन परिसान्त्वयन् ॥ २५ ॥ स्थिरं चकार देवेशो वैनतेयं महाबलम् । समाकृष्य धनुः शार्ङ्गं मुमोच विशिखान्बहून् ॥ २६ ॥ अन्धकोपरि कोपेन हन्तुकामो जनार्दनः । दानवोऽपि च तान्वाणांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः ॥ २७ ॥ पञ्चाशद्‌भिर्हरिं कोपाज्जघान च शिलाशितैः । वासुदेवोऽपि तांस्तूर्णं वञ्चयित्वा शरोत्तमान् ॥ २८ ॥ चक्रं मुमोच वेगेन सहस्रारं सुदर्शनम् । त्यक्तं सुदर्शनं दूरात्स्वचक्रेण न्यवारयत् ॥ २९ ॥ ननाद च महाराज देवान्सम्मोहयन्निव । दृष्ट्वा तु विफलं जातं चक्रं देवस्य शार्ङ्‌गिणः ॥ ३० ॥ जग्मुः शोकं सुराः सर्वे जहर्षुर्दानवास्तथा । वासुदेवोऽपि तरसा दृष्ट्वा देवाञ्छुचावृतान् ॥ ३१ ॥ गदां कौमोदकीं धृत्वा दानवं समुपाद्रवत् । तं जघानातिवेगेन मूर्ध्नि मायाविनं हरिः ॥ ३२ ॥ स गदाभिहतो भूमौ निपपातातिमूर्च्छितः । तं तथा पतितं वीक्ष्य हयारिरतिकोपनः ॥ ३३ ॥ आजगाम रमानाथं त्रासयन्नतिगर्जितैः । वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा समायान्तं क्रुधान्वितम् ॥ ३४ ॥ चापज्यानिनदं चोग्रं चकार नन्दयन्सुरान् । शरवृष्टिं चकाराशु भगवान्महिषोपरि ॥ ३५ ॥ सोऽपि चिच्छेद बाणौघैस्ताञ्छरान्गगनेरितान् । तयोर्युद्धमभूद्राजन् परस्परभयावहम् ॥ ३६ ॥ गदया ताडयामास केशवो मस्तकोपरि । स गदाभिहतो मूर्ध्नि पपातोर्व्यां सुमूर्च्छितः ॥ ३७ ॥ हाहाकारो महानासीत्सैन्ये तस्य सुदारुणः । स विहाय व्यथां दैत्यो मुहूर्तादुत्थितः पुनः ॥ ३८ ॥ गृहीत्वा परिघं शीर्षे जघान मधुसूदनम् । परिघेणाहतस्तेन मूर्च्छामाप जनार्दनः ॥ ३९ ॥ मूर्च्छितं तमुवाहाशु जगाम गरुडो रणात् । परावृत्ते जगन्नाथे देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥ ४० ॥ भयं प्रापुः सुदुःखार्ताश्चुक्रुशुश्च रणाजिरे । क्रन्दमानान्सुरान्वीक्ष्य शङ्करः शूलभृत्तदा ॥ ४१ ॥ महिषं तरसाभ्येत्य प्राहरद्‌रोषसंयुतः । सोऽपि शक्तिं मुमोचाथ शङ्करस्योरसि स्फुटम् ॥ ४२ ॥ जगर्ज स च दुष्टात्मा वञ्चयित्वा त्रिशूलकम् । शङ्करोऽपि तदा पीडां न प्रापोरसि ताडितः ॥ ४३ ॥ तं जघान त्रिशूलेन कोपादरुणलोचनः । संलग्नं शङ्करं दृष्ट्वा महिषेण दुरात्मना ॥ ४४ ॥ आजगाम हरिस्तावत्त्यक्त्वा मूर्च्छां प्रहारजाम् । महिषस्तु तदा वीक्ष्य सम्प्राप्तौ हरिशङ्करौ ॥ ४५ ॥ युद्धकामौ महावीर्यो चक्रशूलधरौ वरौ । कोपयुक्तो बभूवासौ दृष्ट्वा तौ समुपागतौ ॥ ४६ ॥ जगाम सम्मुखस्तावत्संग्रामार्थं महाभुजः । माहिषं वपुरास्थाय धुन्वन्पुच्छं समुत्कटम् ॥ ४७ ॥ चकार भैरवं नादं त्रासयन्नमरानपि । धुन्वञ्छृङ्गे महाकायो दारुणो जलदो यथा ॥ ४८ ॥ शृङ्गाभ्यां पर्वताज्छृङ्गांश्चिक्षेप भृशमुत्कटान् । दृष्ट्वा तौ तु महावीर्यौ दानवं देवसत्तमौ ॥ ४९ ॥ चक्रतुर्बाणवृष्टिं च दानवोपरि दारुणाम् । कुर्वाणौ बाणवृष्टिं तौ दृष्ट्वा हरिहरौ हरिः ॥ ५० ॥ चिक्षेप गिरिशृङ्गं तु पुच्छेनावृत्य दारुणम् । आपतन्तं गिरिं वीक्ष्य भगवान्सात्वतां पतिः ॥ ५१ ॥ विशिखैः शतधा चक्रे चक्रेणाशु जघान तम् । हरिचक्राहतः संख्ये मूर्च्छामाप स दैत्यराट् ॥ ५२ ॥ उत्तस्थौ च क्षणान्नूनं मानुषं वपुरास्थितः । गदापाणिर्महाघोरो दानवः पर्वतोपमः ॥ ५३ ॥ मेघनादं ननादोच्चैर्भीषयन्नमरानपि । तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः पाञ्चजन्यं समुज्ज्वलम् ॥ ५४ ॥ पूरयामास तरसा शब्दं कर्तुं खरस्वरम् । तेन शब्देन शङ्खस्य भयत्रस्ताश्च दानवाः । बभूवुर्मुदिता देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ ५५ ॥

vyāsa uvāca tāmre'tha mūrcchite daitye mahiṣaḥ krodhasaṃyutaḥ | samudyamya gadāṃ gurvīṃ devānupajagāma ha || 1 || tiṣṭhantvadya surāḥ sarve hanmyahaṃ gadayā kila | sarve balibhujaḥ kāmaṃ balahīnāḥ sadaiva hi || 2 || ityuktvāsau gajārūḍhaṃ samprāpya madagarvitaḥ | jaghāna gadayā tūrṇaṃ bāhumūle mahābhujaḥ || 3 || so'pi vajreṇa ghoreṇa cicchedāśu gadāñca tām | prahartukāmastvarito jagāma mahiṣaṃ prati || 4 || hayārirapi kopena khaḍgamādāya suprabham | yayāvindraṃ mahāvīryaṃ prahariṣyannivāntikam || 5 || babhūva ca tayoryuddhaṃ sarvalokabhayāvaham | āyudhairvividhaistatra munivismayakārakam || 6 || cakārāśu tadā daityo māyāṃ mohakarīṃ kila | śāmbarīṃ sarvalokaghnīṃ munīnāmapi mohinīm || 7 || koṭiśo mahiṣāstatra tad‌rūpāstatparākramāḥ | dadṛśuḥ sāyudhāḥ sarve nighnanto devavāhinīm || 8 || maghavā vismitastatra dṛṣṭvā tāṃ daityanirmitām | babhūvātibhayodvigno māyāṃ mohakarīṃ kila || 9 || varuṇo'pi susantrastastathaiva dhananāyakaḥ | yamo hutāśanaḥ sūryaḥ śītaraśmirbhayāturaḥ || 10 || palāyanaparā sarve babhūvurmohitāḥ surāḥ | brahmaviṣṇamaheśānāṃ smaraṇaṃ cakrurudyatāḥ || 11 || tatrājagmuśca kājeśāḥ smṛtamātrāḥ surottamāḥ | haṃsatārkṣyavṛṣārūḍhāstrātukāmā varāyudhāḥ || 12 || śauristāṃ mohinīṃ dṛṣṭvā sudarśanamathojjvalam | mumoca tattejasaiva māyā sā vilayaṃ gatā || 13 || vīkṣya tānmahiṣastatra sṛṣṭisthityantakāriṇaḥ | yoddhukāmaḥ samādāya parighaṃ samupādravat || 14 || mahiṣākhyo mahāvīraḥ senānīścikṣurastathā | ugrāsyaścogravīryaśca dudruvuryuddhakāmukāḥ || 15 || asilomātrinetraśca bāṣkalo'ndhaka eva ca | ete cānye ca bahavo yuddhakāmā viniryayuḥ || 16 || sannaddhā dhṛtacāpāste rathārūḍhā madoddhatāḥ | parivavruḥ surānsarvānvṛkā iva suvatsakān || 17 || bāṇavṛṣṭiṃ tataścakrurdānavā madagarvitāḥ | surāścāpi tathā cakruḥ parasparajighāṃsavaḥ || 18 || andhako harimāsādya pañcabāṇāñchilāśitān | mumoca viṣasandigdhānkarṇākṛṣṭānmahābalān || 19 || vāsudevo'pyasaṃprāptānviśikhānāśugaistadā | ciccheda tānpunaḥ pañca mumoca ripunāśanaḥ || 20 || tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūva haridaityayoḥ | bāṇāsicakramusalairgadāśaktiparaśvadhaiḥ || 21 || maheśāndhakayoryuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam | pañcāśaddinaparyantaṃ babhūva ca parasparam || 22 || indrabāṣkalayostadvanmahiṣāsurarudrayoḥ | yamatrinetrayostadvanmahāhanudhaneśayoḥ || 23 || asilomavaruṇayoryuddhaṃ paramadāruṇam | garuḍaṃ gadayā daityo jaghāna harivāhanam || 24 || sa gadāpātakhinnāṅgo niḥśvasannavatiṣṭhata | śauristaṃ dakṣiṇenāśu hastena parisāntvayan || 25 || sthiraṃ cakāra deveśo vainateyaṃ mahābalam | samākṛṣya dhanuḥ śārṅgaṃ mumoca viśikhānbahūn || 26 || andhakopari kopena hantukāmo janārdanaḥ | dānavo'pi ca tānvāṇāṃściccheda svaśaraiḥ śitaiḥ || 27 || pañcāśad‌bhirhariṃ kopājjaghāna ca śilāśitaiḥ | vāsudevo'pi tāṃstūrṇaṃ vañcayitvā śarottamān || 28 || cakraṃ mumoca vegena sahasrāraṃ sudarśanam | tyaktaṃ sudarśanaṃ dūrātsvacakreṇa nyavārayat || 29 || nanāda ca mahārāja devānsammohayanniva | dṛṣṭvā tu viphalaṃ jātaṃ cakraṃ devasya śārṅ‌giṇaḥ || 30 || jagmuḥ śokaṃ surāḥ sarve jaharṣurdānavāstathā | vāsudevo'pi tarasā dṛṣṭvā devāñchucāvṛtān || 31 || gadāṃ kaumodakīṃ dhṛtvā dānavaṃ samupādravat | taṃ jaghānātivegena mūrdhni māyāvinaṃ hariḥ || 32 || sa gadābhihato bhūmau nipapātātimūrcchitaḥ | taṃ tathā patitaṃ vīkṣya hayāriratikopanaḥ || 33 || ājagāma ramānāthaṃ trāsayannatigarjitaiḥ | vāsudevo'pi taṃ dṛṣṭvā samāyāntaṃ krudhānvitam || 34 || cāpajyāninadaṃ cograṃ cakāra nandayansurān | śaravṛṣṭiṃ cakārāśu bhagavānmahiṣopari || 35 || so'pi ciccheda bāṇaughaistāñcharāngaganeritān | tayoryuddhamabhūdrājan parasparabhayāvaham || 36 || gadayā tāḍayāmāsa keśavo mastakopari | sa gadābhihato mūrdhni papātorvyāṃ sumūrcchitaḥ || 37 || hāhākāro mahānāsītsainye tasya sudāruṇaḥ | sa vihāya vyathāṃ daityo muhūrtādutthitaḥ punaḥ || 38 || gṛhītvā parighaṃ śīrṣe jaghāna madhusūdanam | parigheṇāhatastena mūrcchāmāpa janārdanaḥ || 39 || mūrcchitaṃ tamuvāhāśu jagāma garuḍo raṇāt | parāvṛtte jagannāthe devā indrapurogamāḥ || 40 || bhayaṃ prāpuḥ suduḥkhārtāścukruśuśca raṇājire | krandamānānsurānvīkṣya śaṅkaraḥ śūlabhṛttadā || 41 || mahiṣaṃ tarasābhyetya prāharad‌roṣasaṃyutaḥ | so'pi śaktiṃ mumocātha śaṅkarasyorasi sphuṭam || 42 || jagarja sa ca duṣṭātmā vañcayitvā triśūlakam | śaṅkaro'pi tadā pīḍāṃ na prāporasi tāḍitaḥ || 43 || taṃ jaghāna triśūlena kopādaruṇalocanaḥ | saṃlagnaṃ śaṅkaraṃ dṛṣṭvā mahiṣeṇa durātmanā || 44 || ājagāma haristāvattyaktvā mūrcchāṃ prahārajām | mahiṣastu tadā vīkṣya samprāptau hariśaṅkarau || 45 || yuddhakāmau mahāvīryo cakraśūladharau varau | kopayukto babhūvāsau dṛṣṭvā tau samupāgatau || 46 || jagāma sammukhastāvatsaṃgrāmārthaṃ mahābhujaḥ | māhiṣaṃ vapurāsthāya dhunvanpucchaṃ samutkaṭam || 47 || cakāra bhairavaṃ nādaṃ trāsayannamarānapi | dhunvañchṛṅge mahākāyo dāruṇo jalado yathā || 48 || śṛṅgābhyāṃ parvatājchṛṅgāṃścikṣepa bhṛśamutkaṭān | dṛṣṭvā tau tu mahāvīryau dānavaṃ devasattamau || 49 || cakraturbāṇavṛṣṭiṃ ca dānavopari dāruṇām | kurvāṇau bāṇavṛṣṭiṃ tau dṛṣṭvā hariharau hariḥ || 50 || cikṣepa giriśṛṅgaṃ tu pucchenāvṛtya dāruṇam | āpatantaṃ giriṃ vīkṣya bhagavānsātvatāṃ patiḥ || 51 || viśikhaiḥ śatadhā cakre cakreṇāśu jaghāna tam | haricakrāhataḥ saṃkhye mūrcchāmāpa sa daityarāṭ || 52 || uttasthau ca kṣaṇānnūnaṃ mānuṣaṃ vapurāsthitaḥ | gadāpāṇirmahāghoro dānavaḥ parvatopamaḥ || 53 || meghanādaṃ nanādoccairbhīṣayannamarānapi | tacchrutvā bhagavānviṣṇuḥ pāñcajanyaṃ samujjvalam || 54 || pūrayāmāsa tarasā śabdaṃ kartuṃ kharasvaram | tena śabdena śaṅkhasya bhayatrastāśca dānavāḥ | babhūvurmuditā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ || 55 ||