Chapter 33

अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः राजोवाच। मुने वैश्योऽयमधुना वने मे मित्रतां गतः । पुत्रदारैर्निरस्तोऽयं प्राप्तोऽत्र मम संगमम् ॥१॥ "कुटुम्बविरहेणासौ दुःखितोऽतीव दुर्मनाः । न शान्तिमुपयात्येष तथैव मम साम्प्रतम् ॥ गतराज्यस्य दुःखेन शोकार्तोऽस्मि महामते” ॥१॥ निष्कारणं च मे चिंता हृदयान्न निवर्तते । हया मे दुर्बलाः स्युः किं गजाः शत्रुवशं गताः ॥ २॥ भृत्यवर्गस्तथा दुःखी जातः स्यात्तु मया विना । कोशक्षयं करिष्यंति रिपवोऽतिबलात्क्षणात् ॥३॥ इत्येवं चिंतयानस्य च मे निद्रा तनौ सुखम् । जानामीदं जगन्मिथ्या स्वप्नवत्सर्वमेव हि ॥ ४॥ जानतोऽपि मनो भ्रांतं न स्थिरं भवति प्रभो । कोऽहं केऽश्वा गजाः केऽमी न ते मे च सहोदराः ॥ न पुत्रा न च मित्राणि येषां दुःखं दुनोति माम् । भ्रमोऽयमिति जानामि तथापि मम मानसः ॥ ६ ॥ मोहो नैवापसरति किं तत्कारणमद्भुतम् । स्वामिंस्त्वमसि सर्वज्ञः सर्वसंशयनाशकृत् ॥७॥ कारणं ब्रूहि मोहस्य ममास्य च दयानिधे । व्यास उवाच। इति पृष्टस्तदा राज्ञा सुमेधा मुनिसत्तमः ॥८॥ तमुवाच परं ज्ञानं शोकमोहविनाशनम् । ऋषिरुवाच। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कारणं बन्धमोक्षयोः ॥ ९ ॥ महामायेति विख्याता सर्वेषां प्राणिनामिह । ब्रह्मा विष्णुस्तथेशानस्तुराषाड्वरुणोऽनिलः ॥ १० ॥ सर्वे देवा मनुष्याश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः । वृक्षाश्च विविधा वल्ल्यः पशवो मृगपक्षिणः ॥ ११॥ मायाधीनाश्च ते सर्वे भाजनं बंधमोक्षयोः । तया सृष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ॥१२॥ तद्वशे वर्तते नूनं मोहजालेन यंत्रितम् । त्वं कियान्मानुषेष्वेकः क्षत्रियो रजसाऽऽविलः ॥ १३ ॥ ज्ञानिनामपि चेतांसि मोहयत्यनिशं हि सा । ब्रह्मेशवासुदेवाद्या ज्ञाने सत्यपि शेषतः ॥१४॥ तेऽपि रागवशाल्लोके भ्रमति परिमोहिताः । पुरा सत्ययुगे राजन्विष्णुर्नारायणः स्वयम् ॥ १५ ॥ श्वेतद्वीपं समासाद्य चकार विपुलं तपः । वर्षाणामयुतं यावद् ब्रह्मविद्याप्रसक्तये ॥ १६॥ अनश्वरसुखायासी चिंतयानस्ततः परम् । एकस्मिन्निर्जने देशे ब्रह्माऽपि परमाद्भुते ॥ १७ ॥ स्थितस्तपसि राजेन्द्र मोहस्य विनिवृत्तये । कदाचिद्वासुदेवोऽसौ स्थलांतरमतिर्हरिः ॥१८॥ तस्माद्देशात्समुत्थाय जगामान्यद्दिदृक्षया । चतुर्मुखोऽपि राजेन्द्र तथैव निःसृतः स्थलात् ॥ १९॥ मिलितौ मार्गमध्ये तु चतुर्मुखचतुर्भुजौ । अन्योन्यं पृष्टवंतौ तौ कस्त्वं कस्त्वमिति स्म ह ॥ २० ॥ ब्रह्मा प्रोवाच तं देवं कर्ताऽहं जगतः किल । विष्णुस्तमाह भो मूर्ख जगत्कर्ताऽहमच्युतः ॥२१। त्वं कियान्बलहीनोऽसि रजोगुणसमाश्रितः । सत्त्वाश्रितं हि मां विद्धि वासुदेवं सनातनम् ॥२२॥ मया त्वं रक्षितोऽद्यैव कृत्वा युद्धं सुदारुणम् । शरणं मे समायातो दानवाभ्यां प्रपीडितः ॥ २३ ॥ मया तौ निहतौ कामं दानवौ मधुकैटभौ । कथं गर्वायसे मंद मोहोऽयं त्यज सांप्रतम् ॥२४॥ न मत्तोऽप्यधिकः कश्चित्संसारेऽस्मिन्प्रसारिते । ऋषिरुवाच। एवं प्रवदमानौ तौ ब्रह्मविष्णू परस्परम् ॥२५॥ स्फुरदोष्ठौ वेपमानौ लोहिताक्षौ बभूवतुः । प्रादुर्बभूव सहसा तयोर्विवदमानयोः ॥२६॥ मध्ये लिंगं सुधाश्वेतं विपुलं दीर्घमद्भुतम् । आकाशे तरसा तत्र वागुवाचाशरीरिणी ॥२७॥ तौ संबोध्य महाभागौ विवदन्तौ परस्परम् । ब्रह्मन्विष्णो विवादं मा कुरुतां वां परस्परम् ॥२८॥ लिंगस्यास्य परं पारमधस्तादुपरि ध्रुवम् । यो याति युवयोर्मध्ये स श्रेष्ठो वां सदैव हि ॥२९॥ एक: प्रयातु पातालमाकाशमपरोऽधुना । प्रमाणं मे वचः कार्यं त्यक्त्वा वादं निरर्थकम् ॥३०॥ मध्यस्थः सर्वदा कार्यो विवादेऽस्मिन्द्वयोरिह । ऋषिरुवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं दिव्यं सज्जीभूतौ कृतोद्यमौ ॥ ३१ ॥ जग्मतुर्मातुमग्रस्थं लिङ्गमद्भुतदर्शनम् । पातालमगमद्विष्णुर्ब्रह्माऽप्याकाशमेव च ॥३२॥ परिमातुं महालिङ्गं स्वमहत्त्वविवृद्धये । विष्णुर्गत्वा कियद्देशं श्रान्तः सर्वात्मना यतः ॥ ३३ ॥ न प्रापांतं स लिंगस्य परिवृत्य ययौ स्थलम् । ब्रह्माऽगच्छत्ततश्चोर्ध्वं पतितं केतकीदलम् ॥३४॥ शिवस्य मस्तकात्प्राप्य परावृत्तो मुदावृतः । आगत्य तरसा ब्रह्मा विष्णवे केतकीदलम ॥ ३५॥ दर्शयित्वा च वितथमुवाच मदमोहितः । लिङ्गस्य मस्तकादेतद्गृहीतं केतकीदलम् ॥३६॥ अभिज्ञानाय चानीतं तव चित्तप्रशान्तये । श्रुत्वा तद्ब्रह्मणो वाक्यं दृष्ट्वा च केतकीदलम् ॥३७॥ हरिस्तं प्रत्युवाचेदं साक्षी क: कथयाधुना । यथार्थवादी मेधावी सदाचारः शुचिः समः ॥३८॥ साक्षी भवति सर्वत्र विवादे समुपस्थिते । ब्रह्मोवाच। दूरदेशात्समायाति साक्षी कः समयेऽधुना ॥३९॥ यत्सत्यं तद्वचः सेयं केतकी कथयिष्यति । इत्युक्त्वा प्रेरिता तत्र ब्रह्मणा केतकी स्फुटम् ॥४० ॥ वचनं प्राह तरसा शार्ङ्गिणं प्रत्यबोधयत् । शिवमूर्ध्नि स्थितां ब्रह्मा गृहीत्वा मां समागतः ॥ ४१ ॥ सन्देहोऽत्र न कर्तव्यस्त्वया विष्णो कदाचन । मम वाक्यं प्रमाणं हि ब्रह्मा पारङ्गतोऽस्य ह ॥ ४२ ॥ गृहीत्वा मां समायातः शिवभक्तैः समर्पिताम् । केतक्या वचनं श्रुत्वा हरिराह स्मयनिव ॥४३॥ महादेवः प्रमाणं मे यद्यसौ वचनं वदेत् । ऋषिरुवाच। तदाकर्ण्य हरेर्वाक्यं महादेव: सनातनः ॥ ४४ ॥ कुपितः केतकीं प्राह मिथ्यावादिनि मा वद । गच्छतो मध्यतः प्राप्ता पतिता मस्तकान्मम ॥ ४५ ॥ मिथ्याभिभाषिणी त्यक्ता मया त्वं सर्वदेव हि । ब्रह्मा लज्जापरो भूत्वा ननाम मधुसूदनम् ॥४६ ॥ शिवेन केतकी त्यक्ता तद्दिनात्कुसुमेषु वै । एवं मायाबलं विद्धि ज्ञानिनामपि मोहदम् ॥४७ । अन्येषां प्राणिनां राजन्का वार्ता विभ्रमं प्रति । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं सर्वदेव रमापतिः ॥ ४८ ॥ दैत्यान्वञ्चयते चाशु त्यक्त्वा पापभयं हरिः । अवतारकरो देवो नानायोनिषु माधवः ॥ ४९ ॥ त्यक्त्वाऽऽनन्दसुखं दैत्यैर्युद्धं चैवाकरोद्विभुः । नूनं मायाबलं चैतन्माधवेऽपि जगद्गुरौ ॥५० ॥ सर्वज्ञे देवकार्यांशे का वार्ताऽन्यस्य भूपते । ज्ञानिनामपि चेतांसि परमा प्रकृतिः किल ॥ ५१ ॥ बलादाकृष्य मोहाय प्रयच्छति महीपते । यया व्याप्तमिदं सर्वं भगवत्या चराचरम् ॥५२॥ मोहदा ज्ञानदा सैव बन्धमोक्षप्रदा सदा । राजोवाच। भगवन्ब्रूहि मे तस्याः स्वरूपं बलमुत्तमम् ॥५३ ॥ उत्पत्तिकारणं चापि स्थानं परमकं च यत् । ऋषिरुवाच। न चोत्पत्तिरनादित्वान्नृप तस्याः कदाचन ॥ ५४ ॥ नित्यैव सा परा देवी कारणानां च कारणम् । वर्तते सर्वभूतेषु शक्तिः सर्वात्मना नृप ॥ ५५ ॥ शववच्छक्तिहीनस्तु प्राणी भवति सर्वथा । चिच्छक्तिः सर्वभूतेषु रूपं तस्यास्तदेव हि ॥ ५६ ॥ आविर्भावतिरोभावौ देवानां कार्यसिद्धये । यदा स्तुवंति तां देवा मनुजाश्च विशांपते ॥५७॥ प्रादुर्भवति भूतानां दुःखनाशाय चाम्बिका । नानारूपधरा देवी नानाशक्तिसमन्विता ॥ ५८ ॥ आविर्भवति कार्यार्थं स्वेच्छया परमेश्वरी । दैवाधीना न सा देवी यथा सर्वे सुरा नृप ॥ ५९ ॥ न कालवशगा नित्यं पुरुषार्थप्रवर्तिनी । अकर्ता पुरुषो द्रष्टा दृश्यं सर्वमिदं जगत् ॥ ६० ॥ दृश्यस्य जननी सैव देवी सदसदात्मिका । पुरुषं रंजयत्येका कृत्वा ब्रह्माण्डनाटकम् ॥६१॥ रंजिते पुरुषे सर्वं संहरत्यतिरंहसा । तया निमित्तभूतास्ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ ६२ ॥ कल्पिताः स्वस्वकार्येषु प्रेरिता लीलया त्वमी । स्वांशं तेषु समारोप्य कृतास्ते बलवत्तराः ॥ ६३॥ दत्ताश्व शक्तयस्तेभ्यो गीर्लक्ष्मीर्गिरिजा तथा । ते तां ध्यायंति देवेशाः पूजयंति परां मुदा ॥ ६४ ॥ ज्ञात्वा सर्वेश्वरीं शक्तिं सृष्टिस्थितिविनाशिनीम् । एतत्ते सर्वमाख्यातं देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ मम बुद्ध्यनुसारेण नान्तं जानामि भूपते ॥६५ ॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३॥

atha trayastriṃśo'dhyāyaḥ rājovāca| mune vaiśyo'yamadhunā vane me mitratāṃ gataḥ | putradārairnirasto'yaṃ prāpto'tra mama saṃgamam ||1|| "kuṭumbaviraheṇāsau duḥkhito'tīva durmanāḥ | na śāntimupayātyeṣa tathaiva mama sāmpratam || gatarājyasya duḥkhena śokārto'smi mahāmate” ||1|| niṣkāraṇaṃ ca me ciṃtā hṛdayānna nivartate | hayā me durbalāḥ syuḥ kiṃ gajāḥ śatruvaśaṃ gatāḥ || 2|| bhṛtyavargastathā duḥkhī jātaḥ syāttu mayā vinā | kośakṣayaṃ kariṣyaṃti ripavo'tibalātkṣaṇāt ||3|| ityevaṃ ciṃtayānasya ca me nidrā tanau sukham | jānāmīdaṃ jaganmithyā svapnavatsarvameva hi || 4|| jānato'pi mano bhrāṃtaṃ na sthiraṃ bhavati prabho | ko'haṃ ke'śvā gajāḥ ke'mī na te me ca sahodarāḥ || na putrā na ca mitrāṇi yeṣāṃ duḥkhaṃ dunoti mām | bhramo'yamiti jānāmi tathāpi mama mānasaḥ || 6 || moho naivāpasarati kiṃ tatkāraṇamadbhutam | svāmiṃstvamasi sarvajñaḥ sarvasaṃśayanāśakṛt ||7|| kāraṇaṃ brūhi mohasya mamāsya ca dayānidhe | vyāsa uvāca| iti pṛṣṭastadā rājñā sumedhā munisattamaḥ ||8|| tamuvāca paraṃ jñānaṃ śokamohavināśanam | ṛṣiruvāca| śṛṇu rājanpravakṣyāmi kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ || 9 || mahāmāyeti vikhyātā sarveṣāṃ prāṇināmiha | brahmā viṣṇustatheśānasturāṣāḍvaruṇo'nilaḥ || 10 || sarve devā manuṣyāśca gandharvoragarākṣasāḥ | vṛkṣāśca vividhā vallyaḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ || 11|| māyādhīnāśca te sarve bhājanaṃ baṃdhamokṣayoḥ | tayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam ||12|| tadvaśe vartate nūnaṃ mohajālena yaṃtritam | tvaṃ kiyānmānuṣeṣvekaḥ kṣatriyo rajasā''vilaḥ || 13 || jñānināmapi cetāṃsi mohayatyaniśaṃ hi sā | brahmeśavāsudevādyā jñāne satyapi śeṣataḥ ||14|| te'pi rāgavaśālloke bhramati parimohitāḥ | purā satyayuge rājanviṣṇurnārāyaṇaḥ svayam || 15 || śvetadvīpaṃ samāsādya cakāra vipulaṃ tapaḥ | varṣāṇāmayutaṃ yāvad brahmavidyāprasaktaye || 16|| anaśvarasukhāyāsī ciṃtayānastataḥ param | ekasminnirjane deśe brahmā'pi paramādbhute || 17 || sthitastapasi rājendra mohasya vinivṛttaye | kadācidvāsudevo'sau sthalāṃtaramatirhariḥ ||18|| tasmāddeśātsamutthāya jagāmānyaddidṛkṣayā | caturmukho'pi rājendra tathaiva niḥsṛtaḥ sthalāt || 19|| militau mārgamadhye tu caturmukhacaturbhujau | anyonyaṃ pṛṣṭavaṃtau tau kastvaṃ kastvamiti sma ha || 20 || brahmā provāca taṃ devaṃ kartā'haṃ jagataḥ kila | viṣṇustamāha bho mūrkha jagatkartā'hamacyutaḥ ||21| tvaṃ kiyānbalahīno'si rajoguṇasamāśritaḥ | sattvāśritaṃ hi māṃ viddhi vāsudevaṃ sanātanam ||22|| mayā tvaṃ rakṣito'dyaiva kṛtvā yuddhaṃ sudāruṇam | śaraṇaṃ me samāyāto dānavābhyāṃ prapīḍitaḥ || 23 || mayā tau nihatau kāmaṃ dānavau madhukaiṭabhau | kathaṃ garvāyase maṃda moho'yaṃ tyaja sāṃpratam ||24|| na matto'pyadhikaḥ kaścitsaṃsāre'sminprasārite | ṛṣiruvāca| evaṃ pravadamānau tau brahmaviṣṇū parasparam ||25|| sphuradoṣṭhau vepamānau lohitākṣau babhūvatuḥ | prādurbabhūva sahasā tayorvivadamānayoḥ ||26|| madhye liṃgaṃ sudhāśvetaṃ vipulaṃ dīrghamadbhutam | ākāśe tarasā tatra vāguvācāśarīriṇī ||27|| tau saṃbodhya mahābhāgau vivadantau parasparam | brahmanviṣṇo vivādaṃ mā kurutāṃ vāṃ parasparam ||28|| liṃgasyāsya paraṃ pāramadhastādupari dhruvam | yo yāti yuvayormadhye sa śreṣṭho vāṃ sadaiva hi ||29|| eka: prayātu pātālamākāśamaparo'dhunā | pramāṇaṃ me vacaḥ kāryaṃ tyaktvā vādaṃ nirarthakam ||30|| madhyasthaḥ sarvadā kāryo vivāde'smindvayoriha | ṛṣiruvāca| tacchrutvā vacanaṃ divyaṃ sajjībhūtau kṛtodyamau || 31 || jagmaturmātumagrasthaṃ liṅgamadbhutadarśanam | pātālamagamadviṣṇurbrahmā'pyākāśameva ca ||32|| parimātuṃ mahāliṅgaṃ svamahattvavivṛddhaye | viṣṇurgatvā kiyaddeśaṃ śrāntaḥ sarvātmanā yataḥ || 33 || na prāpāṃtaṃ sa liṃgasya parivṛtya yayau sthalam | brahmā'gacchattataścordhvaṃ patitaṃ ketakīdalam ||34|| śivasya mastakātprāpya parāvṛtto mudāvṛtaḥ | āgatya tarasā brahmā viṣṇave ketakīdalama || 35|| darśayitvā ca vitathamuvāca madamohitaḥ | liṅgasya mastakādetadgṛhītaṃ ketakīdalam ||36|| abhijñānāya cānītaṃ tava cittapraśāntaye | śrutvā tadbrahmaṇo vākyaṃ dṛṣṭvā ca ketakīdalam ||37|| haristaṃ pratyuvācedaṃ sākṣī ka: kathayādhunā | yathārthavādī medhāvī sadācāraḥ śuciḥ samaḥ ||38|| sākṣī bhavati sarvatra vivāde samupasthite | brahmovāca| dūradeśātsamāyāti sākṣī kaḥ samaye'dhunā ||39|| yatsatyaṃ tadvacaḥ seyaṃ ketakī kathayiṣyati | ityuktvā preritā tatra brahmaṇā ketakī sphuṭam ||40 || vacanaṃ prāha tarasā śārṅgiṇaṃ pratyabodhayat | śivamūrdhni sthitāṃ brahmā gṛhītvā māṃ samāgataḥ || 41 || sandeho'tra na kartavyastvayā viṣṇo kadācana | mama vākyaṃ pramāṇaṃ hi brahmā pāraṅgato'sya ha || 42 || gṛhītvā māṃ samāyātaḥ śivabhaktaiḥ samarpitām | ketakyā vacanaṃ śrutvā harirāha smayaniva ||43|| mahādevaḥ pramāṇaṃ me yadyasau vacanaṃ vadet | ṛṣiruvāca| tadākarṇya harervākyaṃ mahādeva: sanātanaḥ || 44 || kupitaḥ ketakīṃ prāha mithyāvādini mā vada | gacchato madhyataḥ prāptā patitā mastakānmama || 45 || mithyābhibhāṣiṇī tyaktā mayā tvaṃ sarvadeva hi | brahmā lajjāparo bhūtvā nanāma madhusūdanam ||46 || śivena ketakī tyaktā taddinātkusumeṣu vai | evaṃ māyābalaṃ viddhi jñānināmapi mohadam ||47 | anyeṣāṃ prāṇināṃ rājankā vārtā vibhramaṃ prati | devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ sarvadeva ramāpatiḥ || 48 || daityānvañcayate cāśu tyaktvā pāpabhayaṃ hariḥ | avatārakaro devo nānāyoniṣu mādhavaḥ || 49 || tyaktvā''nandasukhaṃ daityairyuddhaṃ caivākarodvibhuḥ | nūnaṃ māyābalaṃ caitanmādhave'pi jagadgurau ||50 || sarvajñe devakāryāṃśe kā vārtā'nyasya bhūpate | jñānināmapi cetāṃsi paramā prakṛtiḥ kila || 51 || balādākṛṣya mohāya prayacchati mahīpate | yayā vyāptamidaṃ sarvaṃ bhagavatyā carācaram ||52|| mohadā jñānadā saiva bandhamokṣapradā sadā | rājovāca| bhagavanbrūhi me tasyāḥ svarūpaṃ balamuttamam ||53 || utpattikāraṇaṃ cāpi sthānaṃ paramakaṃ ca yat | ṛṣiruvāca| na cotpattiranāditvānnṛpa tasyāḥ kadācana || 54 || nityaiva sā parā devī kāraṇānāṃ ca kāraṇam | vartate sarvabhūteṣu śaktiḥ sarvātmanā nṛpa || 55 || śavavacchaktihīnastu prāṇī bhavati sarvathā | cicchaktiḥ sarvabhūteṣu rūpaṃ tasyāstadeva hi || 56 || āvirbhāvatirobhāvau devānāṃ kāryasiddhaye | yadā stuvaṃti tāṃ devā manujāśca viśāṃpate ||57|| prādurbhavati bhūtānāṃ duḥkhanāśāya cāmbikā | nānārūpadharā devī nānāśaktisamanvitā || 58 || āvirbhavati kāryārthaṃ svecchayā parameśvarī | daivādhīnā na sā devī yathā sarve surā nṛpa || 59 || na kālavaśagā nityaṃ puruṣārthapravartinī | akartā puruṣo draṣṭā dṛśyaṃ sarvamidaṃ jagat || 60 || dṛśyasya jananī saiva devī sadasadātmikā | puruṣaṃ raṃjayatyekā kṛtvā brahmāṇḍanāṭakam ||61|| raṃjite puruṣe sarvaṃ saṃharatyatiraṃhasā | tayā nimittabhūtāste brahmaviṣṇumaheśvarāḥ || 62 || kalpitāḥ svasvakāryeṣu preritā līlayā tvamī | svāṃśaṃ teṣu samāropya kṛtāste balavattarāḥ || 63|| dattāśva śaktayastebhyo gīrlakṣmīrgirijā tathā | te tāṃ dhyāyaṃti deveśāḥ pūjayaṃti parāṃ mudā || 64 || jñātvā sarveśvarīṃ śaktiṃ sṛṣṭisthitivināśinīm | etatte sarvamākhyātaṃ devīmāhātmyamuttamam || mama buddhyanusāreṇa nāntaṃ jānāmi bhūpate ||65 || iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe pañcamaskandhe trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33||