Chapter 21

श्रीनारायण उवाच तस्यानुभावं भगवान् ब्रह्मपुत्रः सनातनः । सभायां ब्रह्मदेवस्य गायमान उपासते ॥ १ ॥ उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पाः सत्त्वाद्याः प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन् । यद्‌रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन्- नानाधात्कथमुह वेद तस्य वर्त्म ॥ २ ॥ मूर्तिं नः पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति यत्र । यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्यः ॥ ३ ॥ यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतितः प्रलम्भनाद्वा । हन्त्यंहः सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्‍भगवत आश्रयेत्युमुक्षुः ॥ ४ ॥ मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् । आनन्त्यादनमितविक्रमस्य भूम्नः को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्वः ॥ ५ ॥ एवंप्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभावः । मूले रसायाः स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति ॥ ६ ॥ एता ह्येवेह तु नृभिर्गतयो मुनिसत्तम । गन्तव्या बहुशो यद्वद्यथाकर्मविनिर्मिताः ॥ ७ ॥ यथोपदेशं च कामान्सदा कामयमानकैः । एतावतीर्हि राजेन्द्र मनुष्यमृगपक्षिषु ॥ ८ ॥ विपाकगतयः प्रोक्ता धर्मस्य वशगास्तथा । उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं निबोधत ॥ ९ ॥ नारद उवाच वैचित्र्यमेतल्लोकस्य कथं भगवता कृतम् । समानत्वे कर्मणां च तन्नो ब्रूहि यथातथम् ॥ १० ॥ श्रीनारायण उवाच कर्तुः श्रद्धावशादेव गतयोऽपि पृथग्विधाः । त्रिगुणत्वात्सदा तासां फलं विसदृशं त्विह ॥ ११ ॥ सात्त्विक्या श्रद्धया कर्तुः सुखित्वं जायते सदा । दुःखित्वं च तथा कर्तू राजस्या श्रद्धया भवेत् ॥ १२ ॥ दुःखित्वं चैव मूढत्वं तामस्या श्रद्धयोदितम् । तारतम्यात्तु श्रद्धानां फलवैचित्र्यमीरितम् ॥ १३ ॥ अनाद्यविद्याविहितकर्मणां परिणामजाः । सहस्रशः प्रवृत्तास्तु गतयो द्विजपुङ्गव ॥ १४ ॥ तद्‍भेदान्वर्णयिष्यामि प्राचुर्येण द्विजोत्तम । त्रिजगत्या अन्तराले दक्षिणस्यां दिशीह वै ॥ १५ ॥ भूमेरधस्तादुपरि त्वतलस्य च नारद । अग्निष्वात्ताः पितृगणा वर्तन्ते पितरश्च ह ॥ १६ ॥ वसन्ति यस्यां स्वीयानां गोत्राणां परमाशिषः । सत्याः समाधिना शीघ्रं त्वाशासानाः परेण वै ॥ १७ ॥ पितृराजोऽपि भगवान् सम्परेतेषु जन्तुषु । विषयं प्रापितेष्वेषु स्वकीयैः पुरुषैरिह ॥ १८ ॥ सगणो भगवत्प्रोक्ताज्ञापरो दमधारकः । यथाकर्म यथादोषं विदधाति विचारदृक् ॥ १९ ॥ स्वान्गणान्धर्मतत्त्वज्ञान्सर्वानाज्ञाप्रवर्तकान् । सदा प्रेरयति प्राज्ञो यथादेशनियोजितान् ॥ २० ॥ नरकानेकविंशत्या संख्यया वर्णयन्ति हि । अष्टाविंशमितान्केचित्ताननुक्रमतो ब्रुवे ॥ २१ ॥ तामिस्र अन्धतामिस्रो रौरवोऽपि तृतीयकः । महारौरवनामा च कुम्भीपाकोऽपरो मतः ॥ २२ ॥ कालसूत्रं तथा चासिपत्रारण्यमुदाहृतम् । सूकरस्य मुखं चान्धकूपोऽथ कृमिभोजनः ॥ २३ ॥ संदंशस्तप्तमूर्तिश्च वज्रकण्टक एव च । शाल्मली चाथ देवर्षे नाम्ना वैरतणी तथा ॥ २४ ॥ पूयोदः प्राणरोधश्च तथा विशसनं मतम् । लालाभक्षः सारमेयादनमुक्तमतः परम्॥ २५ ॥ अवीचिरप्ययः पानं क्षारकर्दम एव च । रक्षोगणाख्यसम्भोजः शूलप्रोतोऽप्यतः परम् ॥ २६ ॥ दन्दशूकोऽवटारोधः पर्यावर्तनकः परम् । सूचीमुखमिति प्रोक्ता अष्टाविंशतिनारकाः ॥ २७ ॥ इत्येते नारका नाम यातनाभूमयः पराः । कर्मभिश्चापि भूतानां गम्याः पद्मजसम्भव ॥ २८ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवतेमहापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे नरकस्वरूपवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

śrīnārāyaṇa uvāca tasyānubhāvaṃ bhagavān brahmaputraḥ sanātanaḥ | sabhāyāṃ brahmadevasya gāyamāna upāsate || 1 || utpattisthitilayahetavo'sya kalpāḥ sattvādyāḥ prakṛtiguṇā yadīkṣayā''san | yad‌rūpaṃ dhruvamakṛtaṃ yadekamātman- nānādhātkathamuha veda tasya vartma || 2 || mūrtiṃ naḥ purukṛpayā babhāra sattvaṃ saṃśuddhaṃ sadasadidaṃ vibhāti yatra | yallīlāṃ mṛgapatirādade'navadyā- mādātuṃ svajanamanāṃsyudāravīryaḥ || 3 || yannāma śrutamanukīrtayedakasmā- dārto vā yadi patitaḥ pralambhanādvā | hantyaṃhaḥ sapadi nṛṇāmaśeṣamanyaṃ kaṃ śeṣād‍bhagavata āśrayetyumukṣuḥ || 4 || mūrdhanyarpitamaṇuvatsahasramūrdhno bhūgolaṃ sagirisaritsamudrasattvam | ānantyādanamitavikramasya bhūmnaḥ ko vīryāṇyadhigaṇayetsahasrajihvaḥ || 5 || evaṃprabhāvo bhagavānananto durantavīryoruguṇānubhāvaḥ | mūle rasāyāḥ sthita ātmatantro yo līlayā kṣmāṃ sthitaye bibharti || 6 || etā hyeveha tu nṛbhirgatayo munisattama | gantavyā bahuśo yadvadyathākarmavinirmitāḥ || 7 || yathopadeśaṃ ca kāmānsadā kāmayamānakaiḥ | etāvatīrhi rājendra manuṣyamṛgapakṣiṣu || 8 || vipākagatayaḥ proktā dharmasya vaśagāstathā | uccāvacā visadṛśā yathāpraśnaṃ nibodhata || 9 || nārada uvāca vaicitryametallokasya kathaṃ bhagavatā kṛtam | samānatve karmaṇāṃ ca tanno brūhi yathātatham || 10 || śrīnārāyaṇa uvāca kartuḥ śraddhāvaśādeva gatayo'pi pṛthagvidhāḥ | triguṇatvātsadā tāsāṃ phalaṃ visadṛśaṃ tviha || 11 || sāttvikyā śraddhayā kartuḥ sukhitvaṃ jāyate sadā | duḥkhitvaṃ ca tathā kartū rājasyā śraddhayā bhavet || 12 || duḥkhitvaṃ caiva mūḍhatvaṃ tāmasyā śraddhayoditam | tāratamyāttu śraddhānāṃ phalavaicitryamīritam || 13 || anādyavidyāvihitakarmaṇāṃ pariṇāmajāḥ | sahasraśaḥ pravṛttāstu gatayo dvijapuṅgava || 14 || tad‍bhedānvarṇayiṣyāmi prācuryeṇa dvijottama | trijagatyā antarāle dakṣiṇasyāṃ diśīha vai || 15 || bhūmeradhastādupari tvatalasya ca nārada | agniṣvāttāḥ pitṛgaṇā vartante pitaraśca ha || 16 || vasanti yasyāṃ svīyānāṃ gotrāṇāṃ paramāśiṣaḥ | satyāḥ samādhinā śīghraṃ tvāśāsānāḥ pareṇa vai || 17 || pitṛrājo'pi bhagavān sampareteṣu jantuṣu | viṣayaṃ prāpiteṣveṣu svakīyaiḥ puruṣairiha || 18 || sagaṇo bhagavatproktājñāparo damadhārakaḥ | yathākarma yathādoṣaṃ vidadhāti vicāradṛk || 19 || svāngaṇāndharmatattvajñānsarvānājñāpravartakān | sadā prerayati prājño yathādeśaniyojitān || 20 || narakānekaviṃśatyā saṃkhyayā varṇayanti hi | aṣṭāviṃśamitānkecittānanukramato bruve || 21 || tāmisra andhatāmisro rauravo'pi tṛtīyakaḥ | mahārauravanāmā ca kumbhīpāko'paro mataḥ || 22 || kālasūtraṃ tathā cāsipatrāraṇyamudāhṛtam | sūkarasya mukhaṃ cāndhakūpo'tha kṛmibhojanaḥ || 23 || saṃdaṃśastaptamūrtiśca vajrakaṇṭaka eva ca | śālmalī cātha devarṣe nāmnā vairataṇī tathā || 24 || pūyodaḥ prāṇarodhaśca tathā viśasanaṃ matam | lālābhakṣaḥ sārameyādanamuktamataḥ param|| 25 || avīcirapyayaḥ pānaṃ kṣārakardama eva ca | rakṣogaṇākhyasambhojaḥ śūlaproto'pyataḥ param || 26 || dandaśūko'vaṭārodhaḥ paryāvartanakaḥ param | sūcīmukhamiti proktā aṣṭāviṃśatinārakāḥ || 27 || ityete nārakā nāma yātanābhūmayaḥ parāḥ | karmabhiścāpi bhūtānāṃ gamyāḥ padmajasambhava || 28 || iti śrīmaddevībhāgavatemahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe narakasvarūpavarṇanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||