Chapter 6

श्रीनारायण उवाच अरुणोदा नदी या तु मया प्रोक्ता च नारद । मन्दरान्निपतन्ती सा पूर्वेणेलावृतं प्लवेत् ॥ १ ॥ यज्जोषणाद्‍भवान्याश्चानुचरीणां स्त्रियामपि । यक्षगन्धर्वपत्‍नीनां देहगन्धवहोऽनिलः ॥ २ ॥ वासयत्यभितो भूमिं दशयोजनसंख्यया । एवं जम्बूफलानां च तुङ्गदेशनिपातनात् ॥ ३ ॥ विशीर्यतामनस्थीनां कुञ्जराङ्गप्रमाणिनाम् । रसेन च नदी जम्बूनाम्नी मेर्वाख्यमन्दरात् ॥ ४ ॥ पतन्ती भूमिभागे च दक्षिणेलावृतं गता । देवी जम्बूफलास्वादतुष्टा जम्ब्वादिनी स्मृता ॥ ५ ॥ तत्रत्यानां च लोकानां देवनागर्षिरक्षसाम् । पूजनीयपदा मान्या सर्वभूतदयाकरी ॥ ६ ॥ पावनी पापिनां रोगनाशिनी स्मरतामपि । कीर्तिता विघ्नसंहर्त्री माननीया दिवौकसाम् ॥ ७ ॥ कोकिलाक्षी कामकला करुणा कामपूजिता । कठोरविग्रहा धन्या नाकिमान्या गभस्तिनी ॥ ८ ॥ एभिर्नामपदैः कामं जपनीया सदा नृणाम् । जम्बूनदीरोधसोर्या मृत्तिकातीरवर्तिनी ॥ ९ ॥ जम्बूरसेनानुविद्ध्यमाना वाय्वर्कयोगतः । विद्याधरामरस्त्रीणां भूषणं विविधं महत् ॥ १० ॥ जाम्बूनदं सुवर्णं च प्रोक्तं देवविनिर्मितम् । यत्सुवर्णं च विबुधा योषिद्‌‍भिः कामुकाः सदा ॥ ११ ॥ मुकुटं कटिसूत्रं च केयूरादीन्प्रकुर्वते । महाकदम्बः सम्प्रोक्तः सुपार्श्वगिरिसंस्थितः ॥ १२ ॥ तस्य कोटरदेशेभ्यः पञ्च धाराश्च याः स्मृताः । सुपार्श्वगिरिमूर्ध्नीह पतन्त्येता भुवं गताः ॥ १३ ॥ मधुधाराः पञ्च तास्तु पश्चिमेलावृतं प्लुताः । याश्चोपभुज्यमानानां देवानां मुखगन्धभृत् ॥ १४ ॥ वायुः समन्ततोऽगच्छञ्छतयोजनवासनः । धारेश्वरी महादेवी भक्तानां कार्यकारिणी ॥ १५ ॥ देवपूज्या महोत्साहा कालरूपा महानना । वसते कर्मफलदा कान्तारग्रहणेश्वरी ॥ १६ ॥ करालदेहा कालाङ्गी कामकोटिप्रवर्तिनी । इत्येतैर्नामभिः पूज्या देवी सर्वसुरेश्वरी ॥ १७ ॥ एवं कुमुदरूढो यो नाम्ना शतबलो वटः । तत्स्कन्धेभ्योऽधोमुखाश्च नदाः कुमुदमूर्धतः ॥ १८ ॥ पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरादिभिः । शय्यासनाद्याभरणैः सर्वे कामदुघाश्च ते ॥ १९ ॥ उत्तरेणेलावृतं ते प्लावयन्ति समन्ततः । मीनाक्षी तत्तले देवी देवासुरनिषेविता ॥ २० ॥ नीलाम्बरा रौद्रमुखी नीलालकयुता च सा । नाकिनां देवसंघानां फलदा वरदा च सा ॥ २१ ॥ अतिमान्यातिपूज्या च मत्तमातङ्गगामिनी । मदनोन्मादिनी मानप्रिया मानप्रियान्तरा ॥ २२ ॥ मारवेगधरा मारपूजिता मारमादिनी । मयूरवरशोभाढ्या शिखिवाहनगर्भभूः ॥ २३ ॥ एभिर्नामपदैर्वन्द्या देवी सा मीनलोचना । जपतां स्मरतां मानदात्री चेश्वरसङ्‌गिनी ॥ २४ ॥ तेषां नदानां पानीयपानानुगतचेतसाम् । प्रजानां न कदाचित्स्याद्वलीपलितलक्षणम् ॥ २५ ॥ क्लमस्वेदादिदौर्गन्ध्यं जरामयमृतिभ्रमाः । शीतोष्णवातवैवर्ण्यमुखोपप्लवसंचयाः ॥ २६ ॥ नापदश्चैव जायन्ते यावज्जीवं सुखं भवेत् । नैरन्तर्येण तत्स्याद्वै सुखं निरतिशायकम् ॥ २७ ॥ तत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सन्निवेशं च तद्‌गिरेः । सुवर्णमयनाम्नो वै सुमेरोः पर्वताः पृथक् ॥ २८ ॥ गिरयो विंशतिपराः कर्णिकाया इवेह ते । केसरीभूय सर्वेऽपि मेरोर्मूलविभागके ॥ २९ ॥ परितश्चोपक्लृप्तास्ते तेषां नामानि शृण्वतः । कुरङ्गः कुरगश्चैव कुसुम्भोऽथो विकङ्कतः ॥ ३० ॥ त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा । निषधश्च शिनीवासः कपिलः शङ्ख एव च ॥ ३१ ॥ वैदूर्यश्चारुधिश्चैव हंसो ऋषभ एव च । नागः कालञ्जरश्चैव नारदश्चेति विंशतिः ॥ ३२ ॥

śrīnārāyaṇa uvāca aruṇodā nadī yā tu mayā proktā ca nārada | mandarānnipatantī sā pūrveṇelāvṛtaṃ plavet || 1 || yajjoṣaṇād‍bhavānyāścānucarīṇāṃ striyāmapi | yakṣagandharvapat‍nīnāṃ dehagandhavaho'nilaḥ || 2 || vāsayatyabhito bhūmiṃ daśayojanasaṃkhyayā | evaṃ jambūphalānāṃ ca tuṅgadeśanipātanāt || 3 || viśīryatāmanasthīnāṃ kuñjarāṅgapramāṇinām | rasena ca nadī jambūnāmnī mervākhyamandarāt || 4 || patantī bhūmibhāge ca dakṣiṇelāvṛtaṃ gatā | devī jambūphalāsvādatuṣṭā jambvādinī smṛtā || 5 || tatratyānāṃ ca lokānāṃ devanāgarṣirakṣasām | pūjanīyapadā mānyā sarvabhūtadayākarī || 6 || pāvanī pāpināṃ roganāśinī smaratāmapi | kīrtitā vighnasaṃhartrī mānanīyā divaukasām || 7 || kokilākṣī kāmakalā karuṇā kāmapūjitā | kaṭhoravigrahā dhanyā nākimānyā gabhastinī || 8 || ebhirnāmapadaiḥ kāmaṃ japanīyā sadā nṛṇām | jambūnadīrodhasoryā mṛttikātīravartinī || 9 || jambūrasenānuviddhyamānā vāyvarkayogataḥ | vidyādharāmarastrīṇāṃ bhūṣaṇaṃ vividhaṃ mahat || 10 || jāmbūnadaṃ suvarṇaṃ ca proktaṃ devavinirmitam | yatsuvarṇaṃ ca vibudhā yoṣid‌‍bhiḥ kāmukāḥ sadā || 11 || mukuṭaṃ kaṭisūtraṃ ca keyūrādīnprakurvate | mahākadambaḥ samproktaḥ supārśvagirisaṃsthitaḥ || 12 || tasya koṭaradeśebhyaḥ pañca dhārāśca yāḥ smṛtāḥ | supārśvagirimūrdhnīha patantyetā bhuvaṃ gatāḥ || 13 || madhudhārāḥ pañca tāstu paścimelāvṛtaṃ plutāḥ | yāścopabhujyamānānāṃ devānāṃ mukhagandhabhṛt || 14 || vāyuḥ samantato'gacchañchatayojanavāsanaḥ | dhāreśvarī mahādevī bhaktānāṃ kāryakāriṇī || 15 || devapūjyā mahotsāhā kālarūpā mahānanā | vasate karmaphaladā kāntāragrahaṇeśvarī || 16 || karāladehā kālāṅgī kāmakoṭipravartinī | ityetairnāmabhiḥ pūjyā devī sarvasureśvarī || 17 || evaṃ kumudarūḍho yo nāmnā śatabalo vaṭaḥ | tatskandhebhyo'dhomukhāśca nadāḥ kumudamūrdhataḥ || 18 || payodadhimadhughṛtaguḍānnādyambarādibhiḥ | śayyāsanādyābharaṇaiḥ sarve kāmadughāśca te || 19 || uttareṇelāvṛtaṃ te plāvayanti samantataḥ | mīnākṣī tattale devī devāsuraniṣevitā || 20 || nīlāmbarā raudramukhī nīlālakayutā ca sā | nākināṃ devasaṃghānāṃ phaladā varadā ca sā || 21 || atimānyātipūjyā ca mattamātaṅgagāminī | madanonmādinī mānapriyā mānapriyāntarā || 22 || māravegadharā mārapūjitā māramādinī | mayūravaraśobhāḍhyā śikhivāhanagarbhabhūḥ || 23 || ebhirnāmapadairvandyā devī sā mīnalocanā | japatāṃ smaratāṃ mānadātrī ceśvarasaṅ‌ginī || 24 || teṣāṃ nadānāṃ pānīyapānānugatacetasām | prajānāṃ na kadācitsyādvalīpalitalakṣaṇam || 25 || klamasvedādidaurgandhyaṃ jarāmayamṛtibhramāḥ | śītoṣṇavātavaivarṇyamukhopaplavasaṃcayāḥ || 26 || nāpadaścaiva jāyante yāvajjīvaṃ sukhaṃ bhavet | nairantaryeṇa tatsyādvai sukhaṃ niratiśāyakam || 27 || tata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sanniveśaṃ ca tad‌gireḥ | suvarṇamayanāmno vai sumeroḥ parvatāḥ pṛthak || 28 || girayo viṃśatiparāḥ karṇikāyā iveha te | kesarībhūya sarve'pi merormūlavibhāgake || 29 || paritaścopaklṛptāste teṣāṃ nāmāni śṛṇvataḥ | kuraṅgaḥ kuragaścaiva kusumbho'tho vikaṅkataḥ || 30 || trikūṭaḥ śiśiraścaiva pataṅgo rucakastathā | niṣadhaśca śinīvāsaḥ kapilaḥ śaṅkha eva ca || 31 || vaidūryaścārudhiścaiva haṃso ṛṣabha eva ca | nāgaḥ kālañjaraścaiva nāradaśceti viṃśatiḥ || 32 ||