Chapter 24

राजोवाच भगवंस्त्वन्मुखाम्भोजाच्च्युतं दिव्यकथारसम् । न तृप्तिमधिगच्छामि पिबंस्तु सुधया समम् ॥ १ ॥ विचित्रमिदमाख्यानं कथितं भवता मम । हैहयानां समुत्पत्तिर्विस्तराद्विस्मयप्रदा ॥ २ ॥ परं कौतूहलं मेऽत्र यद्विष्णुः कमलापतिः । देवदेवो जगन्नाथः सृष्टिस्थित्यन्तकारकः ॥ ३ ॥ सोऽप्यश्वभावमापन्नो भगवान्हरिरच्युतः । परतन्त्रः कथं जातः स्वतन्त्रः पुरुषोत्तमः ॥ ४ ॥ एतन्मे संशयं ब्रह्मञ्छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम् । सर्वज्ञस्त्वं मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि वृत्तान्तमद्‌भुतम् ॥ ५ ॥ व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि सन्देहस्यास्य निर्णयम् । यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदान्मुनिसत्तमात् ॥ ६ ॥ ब्रह्मणो मानसः पुत्रो नारदो नाम तापसः । सर्वज्ञः सर्वगः शान्तः सर्वलोकप्रियः कविः ॥ ७ ॥ स चैकदा मुनिश्रेष्ठो विचरन्पृथिवीमिमाम् । वादयन्महतीं वीणां स्वरतानसमन्विताम् ॥ ८ ॥ बृहद्‌रथन्तरादीनां साम्नां भेदाननेकशः । गायन्गायत्रममृतं सम्प्राप्तोऽथ ममाश्रमम् ॥ ९ ॥ शम्याप्रासं महातीर्थं सरस्वत्याः सुपावनम् । निवासं मुनिमुख्यानां शर्मदं ज्ञानदं तथा ॥ १० ॥ तमागतमहं प्रेक्ष्य ब्रह्मपुत्रं महाद्युतिम् । अभ्युत्थानादिकं सर्वं कृतवानर्चनादिकम् ॥ ११ ॥ अर्घ्यपाद्यविधिं कृत्वा तस्यासनस्थितस्य च । उपविष्टः समीपेऽहं मुनेरमिततेजसः ॥ १२ ॥ दृष्ट्वा विश्रमिणं शान्तं नारदं ज्ञानपारदम् । तमपृच्छमहं राजन् यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना ॥ १३ ॥ असारेऽस्मिंस्तु संसारे प्राणिनां किं सुखं मुने । न पश्यामि विनिश्चित्य कदाचित्कुत्रचित्‌क्वचित् ॥ १४ ॥ द्वीपे जातो जनन्याहं संत्यक्तस्तत्क्षणादपि । अनाश्रयो वने वृद्धिं प्राप्तः कर्मानुसारतः ॥ १५ ॥ तपस्तप्तं मया चोग्रं पर्वते बहुवार्षिकम् । पुत्रकामेन देवर्षे शङ्करः समुपासितः ॥ १६ ॥ ततो मया शुकः प्राप्तः पुत्रो ज्ञानवतां वरः । पाठितस्तु मया सम्यग्वेदानां सार आदितः ॥ १७ ॥ स त्यक्त्वा मां गतः क्वापि रुदन्तं विरहातुरम् । लोकाल्लोकान्तरं साधो वचनात्तव बोधितः ॥ १८ ॥ ततोऽहं पुत्रसन्तप्तस्त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम् । मातरं मनसा कृत्वा सम्प्राप्तः कुरुजाङ्गलम् ॥ १९ ॥ पुत्रस्नेहादतितरां कृशाङ्गः शोकसंयुतः । जानन्मिथ्येति संसारं मायापाशनियन्त्रितः ॥ २० ॥ ततो राज्ञा वृतां ज्ञात्वा मातरं वासवीं शुभाम् । स्थितोऽत्रैवाश्रमं कृत्वा सरस्वत्यास्तटे शुभे ॥ २१ ॥ शन्तनुः स्वर्गतिं प्राप्तो विधुरा जननी स्थिता । पुत्रद्वययुता साध्वी भीष्मेण प्रतिपालिता ॥ २२ ॥ चित्राङ्गदः कृतो राजा गङ्गापुत्रेण धीमता । कालेन सोऽपि मे भ्राता मृतः कामसमद्युतिः ॥ २३ ॥ ततः सत्यवती माता निमग्ना शोकसागरे । चित्राङ्गदं मृतं पुत्रं रुरोद भृशमातुरा ॥ २४ ॥ सम्प्राप्तोऽहं महाभाग ज्ञात्वा तां दुःखितां सतीम् । आश्वासिता मयात्यर्थं भीष्मेण च महात्मना ॥ २५ ॥ विचित्रवीर्यस्त्वपरो वीर्यवान्पृथिवीपतिः । कृतो भीष्मेण भ्राता वै स्त्रीराज्यविमुखेन ह ॥ २६ ॥ काशिराजसुते रम्ये विजित्य पृथिवीपतीन् । भीष्मेणानीय स्वबलात्कन्यके द्वे समर्पिते ॥ २७ ॥ सत्यवत्यै शुभे काले विवाहः परिकल्पितः । भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य तदाहं सुखितोऽभवम् ॥ २८ ॥ पुनः सोऽपि मृतो भ्राता यक्ष्मणा पीडितो भृशम् । अनपत्यो युवा धन्वी माता मे दुःखिताभवत् ॥ २९ ॥ काशिराजसुते द्वे तु मृतं दृष्ट्वा पतिं तदा । पतिव्रताधर्मपरे भगिन्यौ सम्बभूवतुः ॥ ३० ॥ ते ऊचतुः सतीं श्वश्रूं रुदतीं भृशदुःखिताम् । पतिना सहगामिन्यौ भविष्यावो हुताशने ॥ ३१ ॥ पुत्रेण सह ते श्वश्रु स्वर्गे गत्वाथ नन्दने । सुखेन विहरिष्यावः पतिना सह संयुते ॥ ३२ ॥ निवारिते तदा मात्रा वध्वौ तस्मान्महोद्यमात् । स्नेहभावं समाश्रित्य भीष्मस्य वचनात्तदा ॥ ३३ ॥ गाङ्गेयेन च मात्रा मे सम्मन्त्र्य च परस्परम् । कृत्वौर्ध्वदैहिकं सर्वं संस्मृतोऽहं गजाह्वये ॥ ३४ ॥ स्मृतमात्रस्तु मात्रा वै ज्ञात्वा भावं मनोगतम् । तरसैवागतश्चाहं नगरं नागसाह्वयम् ॥ ३५ ॥ प्रणम्य मातरं मूर्ध्ना संस्थितोऽथ कृताञ्जलिः । तामब्रवं सुतप्ताङ्गीं पुत्रशोकेन कर्शिताम् ॥ ३६ ॥ मातस्त्वया किमाहूतो मनसाहं तपस्विनि । आज्ञापय महत्कार्ये दासोऽस्मि करवाणि किम् ॥ ३७ ॥ त्वं मे तीर्थं परं मातर्देवश्च प्रथितः परः । आगतश्चिन्तितश्चात्र ब्रूहि कृत्यं तव प्रियम् ॥ ३८ ॥ व्यास उवाच इत्युक्त्वाहं स्थितस्तत्र मातुरग्रे यदा मुने । तदा सा मामुवाचेदं पश्यन्ती भीष्ममन्तिके ॥ ३९ ॥ पुत्र तेऽद्य मृतो भ्राता पीडितो राजयक्ष्मणा । तेनाहं दुःखिता जाता वंशच्छेदभयादिह ॥ ४० ॥ तस्मात्त्वमद्य मेधाविन् मयाहूतः समाधिना । गाङ्गेयस्य मतेनात्र पाराशर्यार्थसिद्धये ॥ ४१ ॥ कुलं स्थापय नष्टं त्वं शन्तनोर्नामकारणात् । रक्ष मां दुःखतः कृष्ण वंशच्छेदोद्‌भवाद्‌द्रुतम् ॥ ४२ ॥ काशिराजसुते भार्ये भ्रातुस्तव यवीयसः । साधोर्विचित्रवीर्यस्य रूपयौवनभूषिते ॥ ४३ ॥ ताभ्यां सङ्गम्य मेधाविन् पुत्रोत्पादनकं कुरु । रक्षस्व भारतं वंशं नात्र दोषोऽस्ति कर्हिचित् ॥ ४४ ॥ व्यास उवाच इति मातुर्वचः श्रुत्वा जातश्चिन्तातुरो ह्यहम् । लज्जयाऽऽकुलचित्तस्तामब्रवं विनयानतः ॥ ४५ ॥ मातः पापाधिकं कर्म परदाराभिमर्शनम् । ज्ञात्वा धर्मपथं सम्यक्करोमि कथमादरात् ॥ ४६ ॥ तथा यवीयसो भ्रातुर्वधूः कन्या प्रकीर्तिता । व्यभिचारं कथं कुर्यामधीत्य निगमानहम् ॥ ४७ ॥ अन्यायेन न कर्तव्यं सर्वथा कुलरक्षणम् । न तरन्ति हि संसारात्पितरः पापकारिणः ॥ ४८ ॥ लोकानामुपदेष्टा यः पुराणानां प्रवर्तकः । स कथं कुत्सितं कर्म ज्ञात्वा कुर्यान्महाद्‌भुतम् ॥ ४९ ॥ पुनरुक्तो ह्यहं मात्रा रुदत्या भृशमन्तिके । पुत्रशोकातितप्ता या वंशरक्षणकाम्यया ॥ ५० ॥ पाराशर्य न ते दोषो वचनान्मम पुत्रक । गुरूणां वचनं तथ्यं सदोषमपि मानवैः ॥ ५१ ॥ कर्तव्यमविचार्यैव शिष्टाचारप्रमाणतः । वचनं कुरु मे पुत्र न ते दोषोऽस्ति मानद ॥ ५२ ॥ पुत्रस्य जननं कृत्वा सुखिनी कुरु मातरम् । विशेषेण तु सन्तप्तां मग्नां शोकार्णवे सुत ॥ ५३ ॥ इति तां ब्रुवतीं श्रुत्वा तदा सुरनदीसुतः । मामुवाच विशेषज्ञः सूक्ष्मधर्मस्य निर्णये ॥ ५४ ॥ द्वैपायन विचारोऽत्र न कर्तव्यस्त्वयानघ । मातुर्वचनमादाय विहरस्व यथासुखम् ॥ ५५ ॥ व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा मातुश्च प्रार्थनं तथा । निःशङ्कोऽहं तदा जातः कार्ये तस्मिञ्जुगुप्सिते ॥ ५६ ॥ अम्बिकायां प्रवृत्तोऽहमृतुमत्यां मुदा निशि । मयि विमनसायां तु तापसे कुत्सिते भृशम् ॥ ५७ ॥ शप्ता मया सा सुश्रोणी प्रसङ्गे प्रथमे तदा । अन्धस्ते भविता पुत्रो यतो नेत्रे निमीलिते ॥ ५८ ॥ द्वितीयेऽह्नि मुनिश्रेष्ठ पृष्टो मात्रा रहः पुनः । भविष्यति सुतः पुत्र काशिराजसुतोदरे ॥ ५९ ॥ मयोक्ता जननी तत्र व्रीडानम्रमुखेन ह । विनेत्रो भविता पुत्रो मातः शापान्ममैव हि ॥ ६० ॥ तया निर्भर्त्सितस्तत्र कठोरवचसा मुने । कथं पुत्र त्वया शप्ता पुत्रस्तेऽन्धो भविष्यति ॥ ६१ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे अम्बिकायां नियोगात्पुत्रोत्पादनाय गर्भधारणवर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥

rājovāca bhagavaṃstvanmukhāmbhojāccyutaṃ divyakathārasam | na tṛptimadhigacchāmi pibaṃstu sudhayā samam || 1 || vicitramidamākhyānaṃ kathitaṃ bhavatā mama | haihayānāṃ samutpattirvistarādvismayapradā || 2 || paraṃ kautūhalaṃ me'tra yadviṣṇuḥ kamalāpatiḥ | devadevo jagannāthaḥ sṛṣṭisthityantakārakaḥ || 3 || so'pyaśvabhāvamāpanno bhagavānhariracyutaḥ | paratantraḥ kathaṃ jātaḥ svatantraḥ puruṣottamaḥ || 4 || etanme saṃśayaṃ brahmañchettumarhasi sāmpratam | sarvajñastvaṃ muniśreṣṭha brūhi vṛttāntamad‌bhutam || 5 || vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi sandehasyāsya nirṇayam | yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ nāradānmunisattamāt || 6 || brahmaṇo mānasaḥ putro nārado nāma tāpasaḥ | sarvajñaḥ sarvagaḥ śāntaḥ sarvalokapriyaḥ kaviḥ || 7 || sa caikadā muniśreṣṭho vicaranpṛthivīmimām | vādayanmahatīṃ vīṇāṃ svaratānasamanvitām || 8 || bṛhad‌rathantarādīnāṃ sāmnāṃ bhedānanekaśaḥ | gāyangāyatramamṛtaṃ samprāpto'tha mamāśramam || 9 || śamyāprāsaṃ mahātīrthaṃ sarasvatyāḥ supāvanam | nivāsaṃ munimukhyānāṃ śarmadaṃ jñānadaṃ tathā || 10 || tamāgatamahaṃ prekṣya brahmaputraṃ mahādyutim | abhyutthānādikaṃ sarvaṃ kṛtavānarcanādikam || 11 || arghyapādyavidhiṃ kṛtvā tasyāsanasthitasya ca | upaviṣṭaḥ samīpe'haṃ muneramitatejasaḥ || 12 || dṛṣṭvā viśramiṇaṃ śāntaṃ nāradaṃ jñānapāradam | tamapṛcchamahaṃ rājan yatpṛṣṭo'haṃ tvayādhunā || 13 || asāre'smiṃstu saṃsāre prāṇināṃ kiṃ sukhaṃ mune | na paśyāmi viniścitya kadācitkutracit‌kvacit || 14 || dvīpe jāto jananyāhaṃ saṃtyaktastatkṣaṇādapi | anāśrayo vane vṛddhiṃ prāptaḥ karmānusārataḥ || 15 || tapastaptaṃ mayā cograṃ parvate bahuvārṣikam | putrakāmena devarṣe śaṅkaraḥ samupāsitaḥ || 16 || tato mayā śukaḥ prāptaḥ putro jñānavatāṃ varaḥ | pāṭhitastu mayā samyagvedānāṃ sāra āditaḥ || 17 || sa tyaktvā māṃ gataḥ kvāpi rudantaṃ virahāturam | lokāllokāntaraṃ sādho vacanāttava bodhitaḥ || 18 || tato'haṃ putrasantaptastyaktvā meruṃ mahāgirim | mātaraṃ manasā kṛtvā samprāptaḥ kurujāṅgalam || 19 || putrasnehādatitarāṃ kṛśāṅgaḥ śokasaṃyutaḥ | jānanmithyeti saṃsāraṃ māyāpāśaniyantritaḥ || 20 || tato rājñā vṛtāṃ jñātvā mātaraṃ vāsavīṃ śubhām | sthito'traivāśramaṃ kṛtvā sarasvatyāstaṭe śubhe || 21 || śantanuḥ svargatiṃ prāpto vidhurā jananī sthitā | putradvayayutā sādhvī bhīṣmeṇa pratipālitā || 22 || citrāṅgadaḥ kṛto rājā gaṅgāputreṇa dhīmatā | kālena so'pi me bhrātā mṛtaḥ kāmasamadyutiḥ || 23 || tataḥ satyavatī mātā nimagnā śokasāgare | citrāṅgadaṃ mṛtaṃ putraṃ ruroda bhṛśamāturā || 24 || samprāpto'haṃ mahābhāga jñātvā tāṃ duḥkhitāṃ satīm | āśvāsitā mayātyarthaṃ bhīṣmeṇa ca mahātmanā || 25 || vicitravīryastvaparo vīryavānpṛthivīpatiḥ | kṛto bhīṣmeṇa bhrātā vai strīrājyavimukhena ha || 26 || kāśirājasute ramye vijitya pṛthivīpatīn | bhīṣmeṇānīya svabalātkanyake dve samarpite || 27 || satyavatyai śubhe kāle vivāhaḥ parikalpitaḥ | bhrāturvicitravīryasya tadāhaṃ sukhito'bhavam || 28 || punaḥ so'pi mṛto bhrātā yakṣmaṇā pīḍito bhṛśam | anapatyo yuvā dhanvī mātā me duḥkhitābhavat || 29 || kāśirājasute dve tu mṛtaṃ dṛṣṭvā patiṃ tadā | pativratādharmapare bhaginyau sambabhūvatuḥ || 30 || te ūcatuḥ satīṃ śvaśrūṃ rudatīṃ bhṛśaduḥkhitām | patinā sahagāminyau bhaviṣyāvo hutāśane || 31 || putreṇa saha te śvaśru svarge gatvātha nandane | sukhena vihariṣyāvaḥ patinā saha saṃyute || 32 || nivārite tadā mātrā vadhvau tasmānmahodyamāt | snehabhāvaṃ samāśritya bhīṣmasya vacanāttadā || 33 || gāṅgeyena ca mātrā me sammantrya ca parasparam | kṛtvaurdhvadaihikaṃ sarvaṃ saṃsmṛto'haṃ gajāhvaye || 34 || smṛtamātrastu mātrā vai jñātvā bhāvaṃ manogatam | tarasaivāgataścāhaṃ nagaraṃ nāgasāhvayam || 35 || praṇamya mātaraṃ mūrdhnā saṃsthito'tha kṛtāñjaliḥ | tāmabravaṃ sutaptāṅgīṃ putraśokena karśitām || 36 || mātastvayā kimāhūto manasāhaṃ tapasvini | ājñāpaya mahatkārye dāso'smi karavāṇi kim || 37 || tvaṃ me tīrthaṃ paraṃ mātardevaśca prathitaḥ paraḥ | āgataścintitaścātra brūhi kṛtyaṃ tava priyam || 38 || vyāsa uvāca ityuktvāhaṃ sthitastatra māturagre yadā mune | tadā sā māmuvācedaṃ paśyantī bhīṣmamantike || 39 || putra te'dya mṛto bhrātā pīḍito rājayakṣmaṇā | tenāhaṃ duḥkhitā jātā vaṃśacchedabhayādiha || 40 || tasmāttvamadya medhāvin mayāhūtaḥ samādhinā | gāṅgeyasya matenātra pārāśaryārthasiddhaye || 41 || kulaṃ sthāpaya naṣṭaṃ tvaṃ śantanornāmakāraṇāt | rakṣa māṃ duḥkhataḥ kṛṣṇa vaṃśacchedod‌bhavād‌drutam || 42 || kāśirājasute bhārye bhrātustava yavīyasaḥ | sādhorvicitravīryasya rūpayauvanabhūṣite || 43 || tābhyāṃ saṅgamya medhāvin putrotpādanakaṃ kuru | rakṣasva bhārataṃ vaṃśaṃ nātra doṣo'sti karhicit || 44 || vyāsa uvāca iti māturvacaḥ śrutvā jātaścintāturo hyaham | lajjayā''kulacittastāmabravaṃ vinayānataḥ || 45 || mātaḥ pāpādhikaṃ karma paradārābhimarśanam | jñātvā dharmapathaṃ samyakkaromi kathamādarāt || 46 || tathā yavīyaso bhrāturvadhūḥ kanyā prakīrtitā | vyabhicāraṃ kathaṃ kuryāmadhītya nigamānaham || 47 || anyāyena na kartavyaṃ sarvathā kularakṣaṇam | na taranti hi saṃsārātpitaraḥ pāpakāriṇaḥ || 48 || lokānāmupadeṣṭā yaḥ purāṇānāṃ pravartakaḥ | sa kathaṃ kutsitaṃ karma jñātvā kuryānmahād‌bhutam || 49 || punarukto hyahaṃ mātrā rudatyā bhṛśamantike | putraśokātitaptā yā vaṃśarakṣaṇakāmyayā || 50 || pārāśarya na te doṣo vacanānmama putraka | gurūṇāṃ vacanaṃ tathyaṃ sadoṣamapi mānavaiḥ || 51 || kartavyamavicāryaiva śiṣṭācārapramāṇataḥ | vacanaṃ kuru me putra na te doṣo'sti mānada || 52 || putrasya jananaṃ kṛtvā sukhinī kuru mātaram | viśeṣeṇa tu santaptāṃ magnāṃ śokārṇave suta || 53 || iti tāṃ bruvatīṃ śrutvā tadā suranadīsutaḥ | māmuvāca viśeṣajñaḥ sūkṣmadharmasya nirṇaye || 54 || dvaipāyana vicāro'tra na kartavyastvayānagha | māturvacanamādāya viharasva yathāsukham || 55 || vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā mātuśca prārthanaṃ tathā | niḥśaṅko'haṃ tadā jātaḥ kārye tasmiñjugupsite || 56 || ambikāyāṃ pravṛtto'hamṛtumatyāṃ mudā niśi | mayi vimanasāyāṃ tu tāpase kutsite bhṛśam || 57 || śaptā mayā sā suśroṇī prasaṅge prathame tadā | andhaste bhavitā putro yato netre nimīlite || 58 || dvitīye'hni muniśreṣṭha pṛṣṭo mātrā rahaḥ punaḥ | bhaviṣyati sutaḥ putra kāśirājasutodare || 59 || mayoktā jananī tatra vrīḍānamramukhena ha | vinetro bhavitā putro mātaḥ śāpānmamaiva hi || 60 || tayā nirbhartsitastatra kaṭhoravacasā mune | kathaṃ putra tvayā śaptā putraste'ndho bhaviṣyati || 61 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe ambikāyāṃ niyogātputrotpādanāya garbhadhāraṇavarṇanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||