Chapter 7

व्यास उवाच - दत्ते ग्रहे तु राजेन्द्र वासवः कुपितौ भृशम् । प्रोवाच च्यवनं तत्र दर्शयन्बलमात्मनः ॥ १ ॥ मा ब्रह्मबन्धो मर्यादामिमां त्वं कर्त्तुमर्हसि । वधिष्यामि द्विषन्तं त्वां विश्वरूपमिवाऽपरम् ॥ २ ॥ च्यवन उवाच - मावमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवर्चसा । यौ चक्रतुर्मां मघवन् वृन्दारकमिवापरम् ॥ ३ ॥ ऋते त्वां विबुधाश्चान्ये कथं वाददते ग्रहम् । अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि परन्तपौ ॥ ४ ॥ इन्द्र उवाच - भिषजौ नार्हतः कामं ग्रहं यज्ञे कथञ्चन । यदि दित्ससि मन्दात्मन् शिरश्छेत्स्यामि साम्प्रतम् ॥ ५ ॥ व्यास उवाच अनादृत्य तु तद्वाक्यं वासवस्य च भार्गवः । ग्रहं तु ग्राहयामास भर्त्सयन्निव तं भृशम् ॥ ६ ॥ सोमपात्रं यदा ताभ्यां गृहीतं तु पिपासया । समीक्ष्य बलभिद्देव इदं वचनमब्रवीत् ॥ ७ ॥ आभ्यमर्थाय सोमं त्वं ग्राहयिष्यसि चेत्स्वयम् । वज्रं तु प्रहरिष्यामि विश्वरूपमिवापरम् ॥ ८ ॥ वासवेनैवमुक्तस्तु भार्गवश्चातिगर्वितः । जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामतिमन्युमान् ॥ ९ ॥ इन्द्रोऽपि प्राक्षिपत्कोपाद्‌वज्रमस्मै स्वमायुधम् । पश्यतां सर्वदेवानां सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ १० ॥ प्रेरितं चाशनिं प्रेक्ष्य च्यवनस्तपसा ततः । स्तम्भयामास वज्रं स शक्रस्यामिततेजसः ॥ ११ ॥ कृत्यया स महाबाहुरिन्द्रं हन्तुमिहोद्यतः । जुहावाग्नौ श्रुतं हव्यं मन्त्रेण मुनिसत्तमः ॥ १२ ॥ तत्र कृत्या समुत्पन्ना च्यवनस्य तपोबलात् । प्रबलः पुरुषः क्रूरो बृहत्कायो महासुरः ॥ १३ ॥ मदो नाम महाघोरो भयदः प्राणिनामिह । शरीरे पर्वताकारस्तीक्ष्णदंष्ट्रो मयानकः ॥ १४ ॥ चतस्रश्चायता दंष्ट्रा योजनानां शतं शतम् । इतरे त्वस्य दशना बभूवुर्दशयोजनाः ॥ १५ ॥ बाहू पर्वतसंकाशावायतौ क्रूरदर्शनौ । जिह्वा तु भीषणा क्रूरा लेलिहाना नभस्तलम् ॥ १६ ॥ ग्रीवा तु गिरिशृङ्गाभा कठिना भीषणा भृशम् । नखा व्याघ्रनखप्रख्याः केशाश्चातीवभीषणाः ॥ १७ ॥ शरीरं कज्जलाभं च तस्य चास्यं भयानकम् । नेत्रे दावानलप्रख्ये भीषणेऽतिभयानके ॥ १८ ॥ हनुरेका स्थिता तस्य भूमावेका दिवं गता । एवंविधः समुत्पन्नो मदो नाम बृहत्तनुः ॥ १९ ॥ तं विलोक्य सुराः सर्वे भयमाजग्मुरंहसा । इन्द्रोऽपि भयसंत्रस्तो युद्धाय न मनो दधे ॥ २० ॥ दैत्योऽपि वदने कामं वज्रमादाय संस्थितः । व्याप्तं नभो घोरदृष्टिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् ॥ २१ ॥ स भक्ष्ययिष्यन्संक्रुद्धः शतक्रतुमुपाद्रवत् । चक्रुशुश्च सुराः सर्वे हा हताः स्मेति संस्थिताः ॥ २२ ॥ इन्द्रः स्तम्भितबाहुस्तु मुमुक्षुर्वज्रमन्तिकात् । न शशाक पविं तस्मिन्प्रहर्तुं पाकशासनः ॥ २३ ॥ वज्रहस्तः सुरेशानस्तं वीक्ष्य कालसन्निभम् । सस्मार मनसा तत्र गुरुं समयकोविदम् ॥ २४ ॥ स्मरणादाजगामाशु बृहस्पतिरुदारधीः । गुरुस्तत्समयं दृष्ट्वा विपत्तिसदृशं महत् ॥ २५ ॥ विचार्य मनसा कृत्यं तमुवाच शचीपतिम् । दुःसाध्योऽयं महामन्त्रैस्त्वयं वज्रेण वासव ॥ २६ ॥ असुरो मदसंज्ञस्तु यज्ञकुण्डात्समुत्थितः । तपोबलमृषेः सम्यक् च्यवनस्य महाबलः ॥ २७ ॥ अनिवार्यो ह्ययं शत्रुस्त्वया देवैस्तथा मया । शरणं याहि देवेश च्यवनस्य महात्मनः ॥ २८ ॥ स निवारयिता नूनं कृत्यामात्मकृतां किल । न निवारयितुं शक्ताः शक्तिभक्तरुषं क्वचित् ॥ २९ ॥ व्यास उवाच - इत्युक्तो गुरुणा शक्रस्तदागच्छन्मुनिं प्रति । प्रणम्य शिरसा नम्रः तमुवाच भयान्वितः ॥ ३० ॥ क्षमस्व मुनिशार्दूल शमयासुरमुद्यतम् । प्रसन्नो भव सर्वज्ञ वचनं ते करोम्यहम् ॥ ३१ ॥ सोमार्हावश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव । भविष्यतः सत्यमेतद्वचो विप्र प्रसीद मे ॥ ३२ ॥ मिथ्या ते नोद्यमो ह्येष भवत्येव तपोधन । जाने त्वमपि धर्मज्ञ मिथ्या नैव करिष्यसि ॥ ३३ ॥ सोमपावश्विनावेतौ त्वत्कृतौ च सदैवे हि । भविष्यतश्च शर्यातेः कीर्तिस्तु विपुला भवेत् ॥ ३४ ॥ मया यद्धि कृतं कर्म सर्वथा मुनिसत्तम । परीक्षार्थं तु विज्ञेयं तव वीर्यप्रकाशनम् ॥ ३५ ॥ प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन् मदं संहर चोत्थितम् । कल्याणं सर्वदेवानां तथा भूयो विधीयताम् ॥ ३६ ॥ एवमुक्तस्तु शक्रेण च्यवनः परमार्थवित् । संजहार तपः कोपं समुत्पन्नं विरोधजम् ॥ ३७ ॥ देवमाश्वास्य संविग्नं भार्गवस्तु मदं ततः । व्यभजत्स्त्रीषु पानेषु द्यूतेषु मृगयासु च ॥ ३८ ॥ मदं विभज्य देवेन्द्रमाश्वास्य चकितं भिया । संस्थाप्य च सुरान्सर्वान्मखं तस्य न्यवर्तयत् ॥ ३९ ॥ ततस्तु संस्कृतं सोमं वासवाय महात्मने । अश्विभ्यां सर्वधर्मात्मा पाययामास भार्गवः ॥ ४० ॥ एवं तौ च्यवनेनार्यावश्विनौ रविपुत्रकौ । विहितौ सोमपौ राजन् सर्वथा तपसो बलात् ॥ ४१ ॥ सरस्तदपि विख्यातं जातं यूपविमण्डितम् । आश्रमस्तु मुनेः सम्यक् पृथिव्यां विश्रुतोऽभवत् ॥ ४२ ॥ शर्यातिरपि सन्तुष्टो ह्यभवत्तेन कर्मणा । यज्ञं समाप्य नगरे जगाम सचिवैर्वृतः ॥ ४३ ॥ राज्यं चकार धर्मज्ञो मनुपुत्रः प्रतापवान् । आनर्तस्तस्य पुत्रोऽभूदानर्ताद्‌रेवतोऽभवत् ॥ ४४ ॥ सोऽन्तःसमुद्रे नगरीं विनिर्माय कुशस्थलीम् । आस्थितोऽभुङ्क्त विषयानानर्तादीनरिन्दमः ॥ ४५ ॥ तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुद्मिज्येष्ठमुत्तमम् । पुत्री च रेवती नाम्ना सुन्दरी शुभलक्षणा ॥ ४६ ॥ वरयोग्या यदा जाता तदा राजा च रेवतः । चिन्तयामास राजेन्द्रो राजपुत्रान्कुलोद्‌भवान् ॥ ४७ ॥ रैवतं नाम च गिरिमाश्रितः पृथिवीपतिः । चकार राज्यं बलवानानर्तेषु नराधिपः ॥ ४८ ॥ विचिन्त्य मनसा राजा कस्मै देया मया सुता । गत्वा पृच्छामि ब्रह्माणं सर्वज्ञं सुरपूजितम् ॥ ४९ ॥ इति सञ्चिन्त्य भूपालः सुतामादाय रेवतीम् । ब्रह्मलोकं जगामाशु प्रष्टुकामः पितामहम् ॥ ५० ॥ यत्र देवाश्च यज्ञाश्च छन्दांसि पर्वतास्तथा । अब्धयः सिद्धगन्धर्वाः दिव्यरूपधराः स्थिताः ॥ ५१ ॥ ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः पन्नगाश्चारणास्तथा । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे स्तुवन्तश्च पुरातनाः ॥ ५२ ॥

vyāsa uvāca - datte grahe tu rājendra vāsavaḥ kupitau bhṛśam | provāca cyavanaṃ tatra darśayanbalamātmanaḥ || 1 || mā brahmabandho maryādāmimāṃ tvaṃ karttumarhasi | vadhiṣyāmi dviṣantaṃ tvāṃ viśvarūpamivā'param || 2 || cyavana uvāca - māvamaṃsthā mahātmānau rūpadraviṇavarcasā | yau cakraturmāṃ maghavan vṛndārakamivāparam || 3 || ṛte tvāṃ vibudhāścānye kathaṃ vādadate graham | aśvināvapi devendra devau viddhi parantapau || 4 || indra uvāca - bhiṣajau nārhataḥ kāmaṃ grahaṃ yajñe kathañcana | yadi ditsasi mandātman śiraśchetsyāmi sāmpratam || 5 || vyāsa uvāca anādṛtya tu tadvākyaṃ vāsavasya ca bhārgavaḥ | grahaṃ tu grāhayāmāsa bhartsayanniva taṃ bhṛśam || 6 || somapātraṃ yadā tābhyāṃ gṛhītaṃ tu pipāsayā | samīkṣya balabhiddeva idaṃ vacanamabravīt || 7 || ābhyamarthāya somaṃ tvaṃ grāhayiṣyasi cetsvayam | vajraṃ tu prahariṣyāmi viśvarūpamivāparam || 8 || vāsavenaivamuktastu bhārgavaścātigarvitaḥ | jagrāha vidhivatsomamaśvibhyāmatimanyumān || 9 || indro'pi prākṣipatkopād‌vajramasmai svamāyudham | paśyatāṃ sarvadevānāṃ sūryakoṭisamaprabham || 10 || preritaṃ cāśaniṃ prekṣya cyavanastapasā tataḥ | stambhayāmāsa vajraṃ sa śakrasyāmitatejasaḥ || 11 || kṛtyayā sa mahābāhurindraṃ hantumihodyataḥ | juhāvāgnau śrutaṃ havyaṃ mantreṇa munisattamaḥ || 12 || tatra kṛtyā samutpannā cyavanasya tapobalāt | prabalaḥ puruṣaḥ krūro bṛhatkāyo mahāsuraḥ || 13 || mado nāma mahāghoro bhayadaḥ prāṇināmiha | śarīre parvatākārastīkṣṇadaṃṣṭro mayānakaḥ || 14 || catasraścāyatā daṃṣṭrā yojanānāṃ śataṃ śatam | itare tvasya daśanā babhūvurdaśayojanāḥ || 15 || bāhū parvatasaṃkāśāvāyatau krūradarśanau | jihvā tu bhīṣaṇā krūrā lelihānā nabhastalam || 16 || grīvā tu giriśṛṅgābhā kaṭhinā bhīṣaṇā bhṛśam | nakhā vyāghranakhaprakhyāḥ keśāścātīvabhīṣaṇāḥ || 17 || śarīraṃ kajjalābhaṃ ca tasya cāsyaṃ bhayānakam | netre dāvānalaprakhye bhīṣaṇe'tibhayānake || 18 || hanurekā sthitā tasya bhūmāvekā divaṃ gatā | evaṃvidhaḥ samutpanno mado nāma bṛhattanuḥ || 19 || taṃ vilokya surāḥ sarve bhayamājagmuraṃhasā | indro'pi bhayasaṃtrasto yuddhāya na mano dadhe || 20 || daityo'pi vadane kāmaṃ vajramādāya saṃsthitaḥ | vyāptaṃ nabho ghoradṛṣṭirgrasanniva jagattrayam || 21 || sa bhakṣyayiṣyansaṃkruddhaḥ śatakratumupādravat | cakruśuśca surāḥ sarve hā hatāḥ smeti saṃsthitāḥ || 22 || indraḥ stambhitabāhustu mumukṣurvajramantikāt | na śaśāka paviṃ tasminprahartuṃ pākaśāsanaḥ || 23 || vajrahastaḥ sureśānastaṃ vīkṣya kālasannibham | sasmāra manasā tatra guruṃ samayakovidam || 24 || smaraṇādājagāmāśu bṛhaspatirudāradhīḥ | gurustatsamayaṃ dṛṣṭvā vipattisadṛśaṃ mahat || 25 || vicārya manasā kṛtyaṃ tamuvāca śacīpatim | duḥsādhyo'yaṃ mahāmantraistvayaṃ vajreṇa vāsava || 26 || asuro madasaṃjñastu yajñakuṇḍātsamutthitaḥ | tapobalamṛṣeḥ samyak cyavanasya mahābalaḥ || 27 || anivāryo hyayaṃ śatrustvayā devaistathā mayā | śaraṇaṃ yāhi deveśa cyavanasya mahātmanaḥ || 28 || sa nivārayitā nūnaṃ kṛtyāmātmakṛtāṃ kila | na nivārayituṃ śaktāḥ śaktibhaktaruṣaṃ kvacit || 29 || vyāsa uvāca - ityukto guruṇā śakrastadāgacchanmuniṃ prati | praṇamya śirasā namraḥ tamuvāca bhayānvitaḥ || 30 || kṣamasva muniśārdūla śamayāsuramudyatam | prasanno bhava sarvajña vacanaṃ te karomyaham || 31 || somārhāvaśvināvetāvadyaprabhṛti bhārgava | bhaviṣyataḥ satyametadvaco vipra prasīda me || 32 || mithyā te nodyamo hyeṣa bhavatyeva tapodhana | jāne tvamapi dharmajña mithyā naiva kariṣyasi || 33 || somapāvaśvināvetau tvatkṛtau ca sadaive hi | bhaviṣyataśca śaryāteḥ kīrtistu vipulā bhavet || 34 || mayā yaddhi kṛtaṃ karma sarvathā munisattama | parīkṣārthaṃ tu vijñeyaṃ tava vīryaprakāśanam || 35 || prasādaṃ kuru me brahman madaṃ saṃhara cotthitam | kalyāṇaṃ sarvadevānāṃ tathā bhūyo vidhīyatām || 36 || evamuktastu śakreṇa cyavanaḥ paramārthavit | saṃjahāra tapaḥ kopaṃ samutpannaṃ virodhajam || 37 || devamāśvāsya saṃvignaṃ bhārgavastu madaṃ tataḥ | vyabhajatstrīṣu pāneṣu dyūteṣu mṛgayāsu ca || 38 || madaṃ vibhajya devendramāśvāsya cakitaṃ bhiyā | saṃsthāpya ca surānsarvānmakhaṃ tasya nyavartayat || 39 || tatastu saṃskṛtaṃ somaṃ vāsavāya mahātmane | aśvibhyāṃ sarvadharmātmā pāyayāmāsa bhārgavaḥ || 40 || evaṃ tau cyavanenāryāvaśvinau raviputrakau | vihitau somapau rājan sarvathā tapaso balāt || 41 || sarastadapi vikhyātaṃ jātaṃ yūpavimaṇḍitam | āśramastu muneḥ samyak pṛthivyāṃ viśruto'bhavat || 42 || śaryātirapi santuṣṭo hyabhavattena karmaṇā | yajñaṃ samāpya nagare jagāma sacivairvṛtaḥ || 43 || rājyaṃ cakāra dharmajño manuputraḥ pratāpavān | ānartastasya putro'bhūdānartād‌revato'bhavat || 44 || so'ntaḥsamudre nagarīṃ vinirmāya kuśasthalīm | āsthito'bhuṅkta viṣayānānartādīnarindamaḥ || 45 || tasya putraśataṃ jajñe kakudmijyeṣṭhamuttamam | putrī ca revatī nāmnā sundarī śubhalakṣaṇā || 46 || varayogyā yadā jātā tadā rājā ca revataḥ | cintayāmāsa rājendro rājaputrānkulod‌bhavān || 47 || raivataṃ nāma ca girimāśritaḥ pṛthivīpatiḥ | cakāra rājyaṃ balavānānarteṣu narādhipaḥ || 48 || vicintya manasā rājā kasmai deyā mayā sutā | gatvā pṛcchāmi brahmāṇaṃ sarvajñaṃ surapūjitam || 49 || iti sañcintya bhūpālaḥ sutāmādāya revatīm | brahmalokaṃ jagāmāśu praṣṭukāmaḥ pitāmaham || 50 || yatra devāśca yajñāśca chandāṃsi parvatāstathā | abdhayaḥ siddhagandharvāḥ divyarūpadharāḥ sthitāḥ || 51 || ṛṣayaḥ siddhagandharvāḥ pannagāścāraṇāstathā | tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve stuvantaśca purātanāḥ || 52 ||