Chapter 12

भुवनकोशवर्णने प्लक्षद्वीपकुशद्वीपवर्णनम् श्रीनारायण उवाच जम्बुद्वीपो यथा चायं यत्प्रमाणेन कीर्तितः । तावता सर्वतः क्षारोदधिना परिवेष्टितः ॥ १ ॥ जम्बाख्येन यथा मेरुस्तथा क्षारोदकेन च । क्षारोदधिस्तु द्विगुणः प्लक्षाख्येनोपवेष्टितः ॥ २ ॥ यथैव परिखा बाह्योपवनेन हि वेष्ट्यते । प्लक्षाख्यश्च स्वयं जम्बुप्रमाणो द्वीपरूपधृक् ॥ ३ ॥ हिरण्मयोऽग्निस्तत्रैव तिष्ठतीति विनिश्चयः । प्रियवतात्मजस्तत्र सप्तजिह्व इति स्मृतः ॥ ४ ॥ अग्निस्तदधिपस्त्विध्मजिह्वः स्वं द्वीपमेव च । विभज्य सप्तवर्षाणि स्वपुत्रेभ्यो ददौ विभुः ॥ ५ ॥ स्वयमात्मविदां मान्यां योगचर्यां समाश्रितः । तेनैव चात्मयोगेन भगवन्तमुपागतः ॥ ६ ॥ शिवं च यवसं भद्रं शान्तं क्षेमामृते तथा । अभयं चेति सप्तैव तद्वर्षाणि सदेक्षताम् ॥ ७ ॥ तेषु प्रोक्ता नदीः सप्त गिरयः सप्त चैव हि । अरुणा नृम्णाङ्‌गिरसी सावित्री सुप्रभातिका ॥ ८ ॥ ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति नद्यः प्रकीर्तिताः । मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनस्तथैव च ॥ ९ ॥ ज्योतिष्मान्वै सुपर्णश्च हिरण्यष्ठीव एव च । मेघमाल इति ख्याताः प्लक्षद्वीपस्य पर्वताः ॥ १० ॥ नदीनां जलमात्रेण दर्शनस्पर्शनादिभिः । निर्धूताशेषरजसो निस्तमस्काः प्रजास्तथा ॥ ११ ॥ हंसश्चैव पतङ्गश्च ऊर्ध्वायन इतीव च । सत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णाः प्लक्षस्य द्वीपके ॥ १२ ॥ सहस्रायुप्रमाणाश्च विविधोपमदर्शनाः । स्वर्गद्वारं त्रयीविद्याविधिनार्कं यजन्ति ते ॥ १३ ॥ प्रत्‍नस्य विष्णो रूपं च सत्यर्तस्य च ब्रह्मणः । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहि ॥ १४ ॥ प्लक्षादिषु च सर्वेषु पज्जद्वीपेषु नारद । आयुरिन्द्रियमोजश्च बलं बुद्धिः सहोऽपि च ॥ १५ ॥ विक्रमः सर्वलोकानां सिद्धिरौत्पत्तिकी सदा । प्लक्षद्वीपात्परं चेक्षुरसोदः सरिताम्पतिः ॥ १६ ॥ प्लक्षद्वीपं समग्रं च परिवार्यावतिष्ठते । शाल्मलाख्यस्ततो द्वीपश्चास्माद् द्विगुणविस्तरः ॥ १७ ॥ समानेन सुरोदेन सिन्धुना परिवेष्टितः । यत्र वै शाल्मलीवृक्षः प्लक्षायामः प्रकीर्तितः ॥ १८ ॥ स्थानं तत्पक्षिराजस्य गरुडस्य महात्मनः । तस्य द्वीपस्य नाथो हि यज्ञबाहुः प्रियव्रतात् ॥ १९ ॥ जातः स एव सप्तभ्यः स्वपुत्रेभ्यो ददौ धराम् । तद्वर्षाणां च नामानि कथितानि निबोधत ॥ २० ॥ सुरोचनं सौमनस्यं रमणं देववर्षकम् । पारिभद्रे तथा चाप्यायनं विज्ञातनामकम् ॥ २१ ॥ तेषु वर्षाद्रयः सप्त सप्तैव सरितः स्मृताः । सरसः शतशृङ्गश्च वामदेवश्च कन्दकः ॥ २२ ॥ कुमुदः पुष्पवर्षश्च सहस्रश्रुतिरेव च । एते च पर्वताः सप्त नदीनामानि चोच्यते ॥ २३ ॥ अनुमतिः सिनीवाली सरस्वती कुहूस्तथा । रजनी चैव नन्दा च राकेति परिकीर्तिताः ॥ २४ ॥ तद्वर्षपुरुषाः सर्वे चातुर्वर्ण्यसमाह्वयाः । श्रुतधरो वीर्यधरो वसुन्धर इषुन्धरः ॥ २५ ॥ भगवन्तं वेदमयं यजन्ते सोममीश्वरम् । स्वगोभिः पितृदेवेभ्यो विभजत्कृष्णशुक्लयोः ॥ २६ ॥ सर्वासां च प्रजानां च राजा सोमः प्रसीदतु । एवं सुरोदाद् द्विगुणः स्वमानेन प्रकीर्तितः ॥ २७ ॥ घृतोदेनावृतः सोऽयं कुशद्वीपः प्रकाशते । यस्मिन्नास्ते कुशस्तम्बो द्वीपाख्याकारणो ज्वलन् ॥ २८ ॥ स्वशष्परोचिषा काष्ठा भासयन्परितिष्ठते । हिरण्यरेतास्तद्द्वीपपतिः प्रैयव्रत स्वराट् ॥ २९ ॥ स्वपुत्रेभ्यश्च सप्तभ्यस्तद्‌द्वीपं सन्तधाभजत् । वसुश्च वसुदानश्च तथा दृढरुचिः परः ॥ ३० ॥ नाभिगुप्तस्तुत्यव्रतौ विविक्तनामदेवकौ । तेषां वर्षेषु सप्तैव सीमागिरिवराः स्मृताः ॥ ३१ ॥ नद्यः सप्तैव सन्तीह तन्नामानि निबोधत । चक्रस्तथा चतुःशृङ्गः कपिलश्चित्रकूटकः ॥ ३२ ॥ देवानीकश्चोर्ध्वरोमा द्रविण सप्त पर्वताः । रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा तथैव च ॥ ३३ ॥ श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युन्मन्दमालिके । यत्पयोभिः कुशद्वीपवासिनः सर्व एव ते ॥ ३४ ॥ कुशलः कोविदश्चैवाप्यभियुक्तस्तथैव च । कुलकश्चेति संज्ञाभिश्चतुर्वर्णाः प्रकीर्तिताः ॥ ३५ ॥ जातवेदसरूपं तं देवं कर्मजकौशलैः । यजन्ते देववर्याभाः सर्वे सर्वविदो जनाः ॥ ३६ ॥ परस्यब्रह्मणः साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यज । एवं यजन्ते ज्वलनं सर्वे द्वीपाधिवासिनः ॥ ३७ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशवर्णने प्लक्षद्वीपकुशद्वीपवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

bhuvanakośavarṇane plakṣadvīpakuśadvīpavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca jambudvīpo yathā cāyaṃ yatpramāṇena kīrtitaḥ | tāvatā sarvataḥ kṣārodadhinā pariveṣṭitaḥ || 1 || jambākhyena yathā merustathā kṣārodakena ca | kṣārodadhistu dviguṇaḥ plakṣākhyenopaveṣṭitaḥ || 2 || yathaiva parikhā bāhyopavanena hi veṣṭyate | plakṣākhyaśca svayaṃ jambupramāṇo dvīparūpadhṛk || 3 || hiraṇmayo'gnistatraiva tiṣṭhatīti viniścayaḥ | priyavatātmajastatra saptajihva iti smṛtaḥ || 4 || agnistadadhipastvidhmajihvaḥ svaṃ dvīpameva ca | vibhajya saptavarṣāṇi svaputrebhyo dadau vibhuḥ || 5 || svayamātmavidāṃ mānyāṃ yogacaryāṃ samāśritaḥ | tenaiva cātmayogena bhagavantamupāgataḥ || 6 || śivaṃ ca yavasaṃ bhadraṃ śāntaṃ kṣemāmṛte tathā | abhayaṃ ceti saptaiva tadvarṣāṇi sadekṣatām || 7 || teṣu proktā nadīḥ sapta girayaḥ sapta caiva hi | aruṇā nṛmṇāṅ‌girasī sāvitrī suprabhātikā || 8 || ṛtambharā satyambharā iti nadyaḥ prakīrtitāḥ | maṇikūṭo vajrakūṭa indrasenastathaiva ca || 9 || jyotiṣmānvai suparṇaśca hiraṇyaṣṭhīva eva ca | meghamāla iti khyātāḥ plakṣadvīpasya parvatāḥ || 10 || nadīnāṃ jalamātreṇa darśanasparśanādibhiḥ | nirdhūtāśeṣarajaso nistamaskāḥ prajāstathā || 11 || haṃsaścaiva pataṅgaśca ūrdhvāyana itīva ca | satyāṅgasaṃjñāścatvāro varṇāḥ plakṣasya dvīpake || 12 || sahasrāyupramāṇāśca vividhopamadarśanāḥ | svargadvāraṃ trayīvidyāvidhinārkaṃ yajanti te || 13 || prat‍nasya viṣṇo rūpaṃ ca satyartasya ca brahmaṇaḥ | amṛtasya ca mṛtyośca sūryamātmānamīmahi || 14 || plakṣādiṣu ca sarveṣu pajjadvīpeṣu nārada | āyurindriyamojaśca balaṃ buddhiḥ saho'pi ca || 15 || vikramaḥ sarvalokānāṃ siddhirautpattikī sadā | plakṣadvīpātparaṃ cekṣurasodaḥ saritāmpatiḥ || 16 || plakṣadvīpaṃ samagraṃ ca parivāryāvatiṣṭhate | śālmalākhyastato dvīpaścāsmād dviguṇavistaraḥ || 17 || samānena surodena sindhunā pariveṣṭitaḥ | yatra vai śālmalīvṛkṣaḥ plakṣāyāmaḥ prakīrtitaḥ || 18 || sthānaṃ tatpakṣirājasya garuḍasya mahātmanaḥ | tasya dvīpasya nātho hi yajñabāhuḥ priyavratāt || 19 || jātaḥ sa eva saptabhyaḥ svaputrebhyo dadau dharām | tadvarṣāṇāṃ ca nāmāni kathitāni nibodhata || 20 || surocanaṃ saumanasyaṃ ramaṇaṃ devavarṣakam | pāribhadre tathā cāpyāyanaṃ vijñātanāmakam || 21 || teṣu varṣādrayaḥ sapta saptaiva saritaḥ smṛtāḥ | sarasaḥ śataśṛṅgaśca vāmadevaśca kandakaḥ || 22 || kumudaḥ puṣpavarṣaśca sahasraśrutireva ca | ete ca parvatāḥ sapta nadīnāmāni cocyate || 23 || anumatiḥ sinīvālī sarasvatī kuhūstathā | rajanī caiva nandā ca rāketi parikīrtitāḥ || 24 || tadvarṣapuruṣāḥ sarve cāturvarṇyasamāhvayāḥ | śrutadharo vīryadharo vasundhara iṣundharaḥ || 25 || bhagavantaṃ vedamayaṃ yajante somamīśvaram | svagobhiḥ pitṛdevebhyo vibhajatkṛṣṇaśuklayoḥ || 26 || sarvāsāṃ ca prajānāṃ ca rājā somaḥ prasīdatu | evaṃ surodād dviguṇaḥ svamānena prakīrtitaḥ || 27 || ghṛtodenāvṛtaḥ so'yaṃ kuśadvīpaḥ prakāśate | yasminnāste kuśastambo dvīpākhyākāraṇo jvalan || 28 || svaśaṣparociṣā kāṣṭhā bhāsayanparitiṣṭhate | hiraṇyaretāstaddvīpapatiḥ praiyavrata svarāṭ || 29 || svaputrebhyaśca saptabhyastad‌dvīpaṃ santadhābhajat | vasuśca vasudānaśca tathā dṛḍharuciḥ paraḥ || 30 || nābhiguptastutyavratau viviktanāmadevakau | teṣāṃ varṣeṣu saptaiva sīmāgirivarāḥ smṛtāḥ || 31 || nadyaḥ saptaiva santīha tannāmāni nibodhata | cakrastathā catuḥśṛṅgaḥ kapilaścitrakūṭakaḥ || 32 || devānīkaścordhvaromā draviṇa sapta parvatāḥ | rasakulyā madhukulyā mitravindā tathaiva ca || 33 || śrutavindā devagarbhā ghṛtacyunmandamālike | yatpayobhiḥ kuśadvīpavāsinaḥ sarva eva te || 34 || kuśalaḥ kovidaścaivāpyabhiyuktastathaiva ca | kulakaśceti saṃjñābhiścaturvarṇāḥ prakīrtitāḥ || 35 || jātavedasarūpaṃ taṃ devaṃ karmajakauśalaiḥ | yajante devavaryābhāḥ sarve sarvavido janāḥ || 36 || parasyabrahmaṇaḥ sākṣājjātavedo'si havyavāṭ | devānāṃ puruṣāṅgānāṃ yajñena puruṣaṃ yaja | evaṃ yajante jvalanaṃ sarve dvīpādhivāsinaḥ || 37 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane plakṣadvīpakuśadvīpavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||