Chapter 33

देव्युवाच मन्मायाशक्तिसंक्लृप्तं जगत्सर्वं चराचरम् । सापि मत्तः पृथङ्‌माया नास्त्येव परमार्थतः ॥ १ ॥ व्यवहारदृशा सेयं विद्या मायेति विश्रुता । तत्त्वदृष्ट्या तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम् ॥ २ ॥ साहं सर्वं जगत्सृष्ट्वा तदन्तः प्रविशाम्यहम् । मायाकर्मादिसहिता गिरे प्राणपुरःसरा ॥ ३ ॥ लोकान्तरगतिर्नोचेत्कथं स्यादिति हेतुना । यथा यथा भवन्त्येव मायाभेदास्तथा तथा ॥ ४ ॥ उपाधिभेदाद्‌भिन्नाहं घटाकाशादयो यथा । उच्चनीचादिवस्तूनि भासयन्भास्करः सदा ॥ ५ ॥ न दुष्यति तथैवाहं दोषैर्लिप्ता कदापि न । मयि बुद्ध्यादिकर्तृत्वमध्यस्यैवापरे जनाः ॥ ६ ॥ वदन्ति चात्मा कर्मेति विमूढा न सुबुद्धयः । अज्ञानभेदतस्तद्वन्मायाया भेदतस्तथा ॥ ७ ॥ जीवेश्वरविभागश्च कल्पितो माययैव तु । घटाकाशमहाकाशविभागः कल्पितो यथा ॥ ८ ॥ तथैव कल्पितो भेदो जीवात्मपरमात्मनोः । यथा जीवबहूत्वं च माययैव न च स्वतः ॥ ९ ॥ तथेश्वरबहुत्वं च मायया न स्वभावतः । देहेन्द्रियादिसङ्घातवासनाभेदभेदिता ॥ १० ॥ अविद्या जीवभेदस्य हेतुर्नान्यः प्रकीर्तितः । गुणानां वासनाभेदभेदिता या धराधर ॥ ११ ॥ माया सा परभेदस्य हेतुर्नान्यः कदाचन । मयि सर्वमिदं प्रोतमोतं च धरणीधर ॥ १२ ॥ ईश्वरोऽहं च सूत्रात्मा विराडात्माहमस्मि च । ब्रह्माहं विष्णुरुद्रौ च गौरी ब्राह्मी च वैष्णावी ॥ १३ ॥ सूर्योऽहं तारकाश्चाहं तारकेशस्तथास्म्यहम् । पशुपक्षिस्वरूपाहं चाण्डालोऽहं च तस्करः ॥ १४ ॥ व्याधोऽहं क्रूरकर्माहं सत्कर्माहं महाजनः । स्त्रीपुन्नपुंसकाकारोऽप्यहमेव न संशयः ॥ १५ ॥ यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्याहं सर्वदा स्थिता ॥ १६ ॥ न तदस्ति मया त्यक्तं वस्तु किञ्चिच्चराचरम् । यद्यस्ति चेत्तच्छून्यं स्याद्वन्ध्यापुत्रोपमं हि तत् ॥ १७ ॥ रज्जुर्यथा सर्पमालाभेदैरेका विभाति हि । तथैवेशादिरूपेण भाम्यहं नात्र संशयः ॥ १८ ॥ अधिष्ठानातिरेकेण कल्पितं तन्न भासते । तस्मान्मत्सत्तयैवैतत्सत्तावान्नान्यथा भवेत् ॥ १९ ॥ हिमालय उवाच यथा वदसि देवेशि समष्ट्याऽऽत्मवपुस्त्विदम् । तथैव द्रष्टुमिच्छामि यदि देवि कृपा मयि ॥ २० ॥ व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवाः सविष्णवः । ननन्दुर्मुदितात्मानः पूजयन्तश्च तद्वचः ॥ २१ ॥ अथ देवमतं ज्ञात्वा भक्तकामदुघा शिवा । अदर्शयन्निजं रूपं भक्तकामप्रपूरिणी ॥ २२ ॥ अपश्यंस्ते महादेव्या विराड्‌रूपं परात्परम् । द्यौर्मस्तकं भवेद्यस्य चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी ॥ २३ ॥ दिशः श्रोत्रे वचो देवाः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः । विश्वं हृदयमित्याहुः पृथिवी जघनं स्मृतम् ॥ २४ ॥ नभस्तलं नाभिसरो ज्योतिश्चक्रमुरःस्थलम् । महर्लोकस्तु ग्रीवा स्याज्जनोलोको मुखं स्मृतम् ॥ २५ ॥ तपोलोको रराटिस्तु सत्यलोकादधः स्थितः । इन्द्रादयो बाहवः स्युः शब्दः श्रोत्रं महेशितुः ॥ २६ ॥ नासत्यदस्रौ नासे स्तो गन्धो घ्राणं स्मृतो बुधैः । मुखमग्निः समाख्यातो दिवारात्री च पक्ष्मणी ॥ २७ ॥ ब्रह्मस्थानं भ्रूविजृम्भोऽप्यापस्तालुः प्र्कीर्तिताः । रसो जिह्वा समाख्याता यमो दंष्ट्राः प्रकीर्तिताः ॥ २८ ॥ दन्ताः स्नेहकला यस्य हासो माया प्रकीर्तिता । सर्गस्त्वपाङ्गमोक्षः स्याद् व्रीडोर्ध्वोष्ठो महेशितुः ॥ २९ ॥ लोभः स्यादधरोष्ठोऽस्याधर्ममार्गस्तु पृष्ठभूः । प्रजापतिश्च मेढ्रं स्याद्यः स्रष्टा जगतीतले ॥ ३० ॥ कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थीनि देव्या महेशितुः । नद्यो नाड्यः समाख्याता वृक्षाः केशाः प्रकीर्तिताः ॥ ३१ ॥ कौमारयौवनजरा वयोऽस्य गतिरुत्तमा । बलाहकास्तु केशाः स्युः सन्ध्ये ते वाससी विभो ॥ ३२ ॥ राजञ्छ्रीजगदम्बायाश्चन्द्रमास्तु मनः स्मृतः । विज्ञानशक्तिस्तु हरी रुद्रोऽन्तःकरणं स्मृतम् ॥ ३३ ॥ अश्वा हि जातयः सर्वाः श्रोणिदेशे स्थिता विभोः । अतलादिमहालोकाः कट्यधोभागतां गताः ॥ ३४ ॥ एतादृशं महारूपं ददृशुः सुरपुङ्गवाः । ज्वालामालासहस्राढ्यं लेलिहानं च जिह्वया ॥ ३५ ॥ दंष्ट्राकटकटारावं वमन्तं वह्निमक्षिभिः । नानायुधधरं वीरं ब्रह्मक्षत्रौदनं च यत् ॥ ३६ ॥ सहस्रशीर्षनयनं सहस्रचरणं तथा । कोटिसूर्यप्रतीकाशं विद्युत्कोटिसमप्रभम् ॥ ३७ ॥ भयङ्करं महाघोरं हृदक्ष्णोस्त्रासकारकम् । ददृशुस्ते सुराः सर्वे हाहाकारं च चक्रिरे ॥ ३८ ॥ विकम्पमानहृदया मूर्च्छामापुर्दुरत्ययाम् । स्मरणं च गतं तेषां जगदम्बेयमित्यपि ॥ ३९ ॥ अथ ते ये स्थिता वेदाश्चतुर्दिक्षु महाविभोः । बोधयामासुरत्युग्रं मूर्छातो मूर्च्छितान्सुरान् ॥ ४० ॥ अथ ते धैर्यमालम्ब्य लब्ध्वा च श्रुतिमुत्तमाम् । प्रेमाश्रुपूर्णनयना रुद्धकण्ठास्तु निर्जराः ॥ ४१ ॥ बाष्पगद्‌गदया वाचा स्तोतुं समुपचक्रिरे । देवा ऊचुः अपराधं क्षमस्वाम्ब पाहि दीनांस्त्वदुद्‌भवान् ॥ ४२ ॥ कोपं संहर देवेशि सभया रूपदर्शनात् । का ते स्तुतिः प्रकर्तव्या पामरैर्निर्जरैरिह ॥ ४३ ॥ स्वस्याप्यज्ञेय एवासौ यावान्यश्च स्वविक्रमः । तदर्वाग्जायमानानां कथं स विषयो भवेत् ॥ ४४ ॥ नमस्ते भुवनेशानि नमस्ते प्रणवात्मिके । सर्ववेदान्तसंसिद्धे नमो ह्रीङ्कारमूर्तये ॥ ४५ ॥ यस्मादग्निः समुत्पन्नो यस्मात्सूर्यश्च चन्द्रमाः । यस्मादोषधयः सर्वास्तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ४६ ॥ यस्माच्च देवाः सम्भूताः साध्याः पक्षिण एव च । पशवश्च मनुष्याश्च तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ४७ ॥ प्राणापानौ व्रीहियवौ तपः श्रद्धा ऋतं तथा । ब्रह्मचर्यं विधिश्चैव यस्मात्तस्मै नमो नमः ॥ ४८ ॥ सप्त प्राणार्चिषो यस्मात्समिधः सप्त एव च । होमाः सप्त तथा लोकास्तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ४९ ॥ यस्मात्समुद्रा गिरयः सिन्धवः प्रचरन्ति च । यस्मादोषधयः सर्वा रसास्तस्मै नमो नमः ॥ ५० ॥ यस्माद्यज्ञः समुद्‌भूतो दीक्षा यूपश्च दक्षिणाः । ऋचो यजूंषि सामानि तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ५१ ॥ नमः पुरस्तात्पृष्ठे च नमस्ते पार्श्वयोर्द्वयोः । अध ऊर्ध्वं चतुर्दिक्षु मातर्भूयो नमो नमः ॥ ५२ ॥ उपसंहर देवेशि रूपमेतदलौकिकम् । तदेव दर्शयास्माकं रूपं सुन्दरसुन्दरम् ॥ ५३ ॥ व्यास उवाच इति भीतान्सुरान्दृष्ट्वा जगदम्बा कृपार्णवा । संहृत्य रूपं घोरं तद्दर्शयामास सुन्दरम् ॥ ५४ ॥ पाशाङ्कुशवराभीतिधरं सर्वाङ्गकोमलम् । करुणापूर्णनयनं मन्दस्मितमुखाम्बुजम् ॥ ५५ ॥ दृष्ट्वा तत्सुन्दरं रूपं तदा भीतिविवर्जिताः । शान्तचित्ताः प्रणेमुस्ते हर्षगद्‌गदनिःस्वनाः ॥ ५६ ॥

devyuvāca manmāyāśaktisaṃklṛptaṃ jagatsarvaṃ carācaram | sāpi mattaḥ pṛthaṅ‌māyā nāstyeva paramārthataḥ || 1 || vyavahāradṛśā seyaṃ vidyā māyeti viśrutā | tattvadṛṣṭyā tu nāstyeva tattvamevāsti kevalam || 2 || sāhaṃ sarvaṃ jagatsṛṣṭvā tadantaḥ praviśāmyaham | māyākarmādisahitā gire prāṇapuraḥsarā || 3 || lokāntaragatirnocetkathaṃ syāditi hetunā | yathā yathā bhavantyeva māyābhedāstathā tathā || 4 || upādhibhedād‌bhinnāhaṃ ghaṭākāśādayo yathā | uccanīcādivastūni bhāsayanbhāskaraḥ sadā || 5 || na duṣyati tathaivāhaṃ doṣairliptā kadāpi na | mayi buddhyādikartṛtvamadhyasyaivāpare janāḥ || 6 || vadanti cātmā karmeti vimūḍhā na subuddhayaḥ | ajñānabhedatastadvanmāyāyā bhedatastathā || 7 || jīveśvaravibhāgaśca kalpito māyayaiva tu | ghaṭākāśamahākāśavibhāgaḥ kalpito yathā || 8 || tathaiva kalpito bhedo jīvātmaparamātmanoḥ | yathā jīvabahūtvaṃ ca māyayaiva na ca svataḥ || 9 || tatheśvarabahutvaṃ ca māyayā na svabhāvataḥ | dehendriyādisaṅghātavāsanābhedabheditā || 10 || avidyā jīvabhedasya heturnānyaḥ prakīrtitaḥ | guṇānāṃ vāsanābhedabheditā yā dharādhara || 11 || māyā sā parabhedasya heturnānyaḥ kadācana | mayi sarvamidaṃ protamotaṃ ca dharaṇīdhara || 12 || īśvaro'haṃ ca sūtrātmā virāḍātmāhamasmi ca | brahmāhaṃ viṣṇurudrau ca gaurī brāhmī ca vaiṣṇāvī || 13 || sūryo'haṃ tārakāścāhaṃ tārakeśastathāsmyaham | paśupakṣisvarūpāhaṃ cāṇḍālo'haṃ ca taskaraḥ || 14 || vyādho'haṃ krūrakarmāhaṃ satkarmāhaṃ mahājanaḥ | strīpunnapuṃsakākāro'pyahameva na saṃśayaḥ || 15 || yacca kiñcitkvacidvastu dṛśyate śrūyate'pi vā | antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpyāhaṃ sarvadā sthitā || 16 || na tadasti mayā tyaktaṃ vastu kiñciccarācaram | yadyasti cettacchūnyaṃ syādvandhyāputropamaṃ hi tat || 17 || rajjuryathā sarpamālābhedairekā vibhāti hi | tathaiveśādirūpeṇa bhāmyahaṃ nātra saṃśayaḥ || 18 || adhiṣṭhānātirekeṇa kalpitaṃ tanna bhāsate | tasmānmatsattayaivaitatsattāvānnānyathā bhavet || 19 || himālaya uvāca yathā vadasi deveśi samaṣṭyā''tmavapustvidam | tathaiva draṣṭumicchāmi yadi devi kṛpā mayi || 20 || vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā sarve devāḥ saviṣṇavaḥ | nanandurmuditātmānaḥ pūjayantaśca tadvacaḥ || 21 || atha devamataṃ jñātvā bhaktakāmadughā śivā | adarśayannijaṃ rūpaṃ bhaktakāmaprapūriṇī || 22 || apaśyaṃste mahādevyā virāḍ‌rūpaṃ parātparam | dyaurmastakaṃ bhavedyasya candrasūryau ca cakṣuṣī || 23 || diśaḥ śrotre vaco devāḥ prāṇo vāyuḥ prakīrtitaḥ | viśvaṃ hṛdayamityāhuḥ pṛthivī jaghanaṃ smṛtam || 24 || nabhastalaṃ nābhisaro jyotiścakramuraḥsthalam | maharlokastu grīvā syājjanoloko mukhaṃ smṛtam || 25 || tapoloko rarāṭistu satyalokādadhaḥ sthitaḥ | indrādayo bāhavaḥ syuḥ śabdaḥ śrotraṃ maheśituḥ || 26 || nāsatyadasrau nāse sto gandho ghrāṇaṃ smṛto budhaiḥ | mukhamagniḥ samākhyāto divārātrī ca pakṣmaṇī || 27 || brahmasthānaṃ bhrūvijṛmbho'pyāpastāluḥ prkīrtitāḥ | raso jihvā samākhyātā yamo daṃṣṭrāḥ prakīrtitāḥ || 28 || dantāḥ snehakalā yasya hāso māyā prakīrtitā | sargastvapāṅgamokṣaḥ syād vrīḍordhvoṣṭho maheśituḥ || 29 || lobhaḥ syādadharoṣṭho'syādharmamārgastu pṛṣṭhabhūḥ | prajāpatiśca meḍhraṃ syādyaḥ sraṣṭā jagatītale || 30 || kukṣiḥ samudrā girayo'sthīni devyā maheśituḥ | nadyo nāḍyaḥ samākhyātā vṛkṣāḥ keśāḥ prakīrtitāḥ || 31 || kaumārayauvanajarā vayo'sya gatiruttamā | balāhakāstu keśāḥ syuḥ sandhye te vāsasī vibho || 32 || rājañchrījagadambāyāścandramāstu manaḥ smṛtaḥ | vijñānaśaktistu harī rudro'ntaḥkaraṇaṃ smṛtam || 33 || aśvā hi jātayaḥ sarvāḥ śroṇideśe sthitā vibhoḥ | atalādimahālokāḥ kaṭyadhobhāgatāṃ gatāḥ || 34 || etādṛśaṃ mahārūpaṃ dadṛśuḥ surapuṅgavāḥ | jvālāmālāsahasrāḍhyaṃ lelihānaṃ ca jihvayā || 35 || daṃṣṭrākaṭakaṭārāvaṃ vamantaṃ vahnimakṣibhiḥ | nānāyudhadharaṃ vīraṃ brahmakṣatraudanaṃ ca yat || 36 || sahasraśīrṣanayanaṃ sahasracaraṇaṃ tathā | koṭisūryapratīkāśaṃ vidyutkoṭisamaprabham || 37 || bhayaṅkaraṃ mahāghoraṃ hṛdakṣṇostrāsakārakam | dadṛśuste surāḥ sarve hāhākāraṃ ca cakrire || 38 || vikampamānahṛdayā mūrcchāmāpurduratyayām | smaraṇaṃ ca gataṃ teṣāṃ jagadambeyamityapi || 39 || atha te ye sthitā vedāścaturdikṣu mahāvibhoḥ | bodhayāmāsuratyugraṃ mūrchāto mūrcchitānsurān || 40 || atha te dhairyamālambya labdhvā ca śrutimuttamām | premāśrupūrṇanayanā ruddhakaṇṭhāstu nirjarāḥ || 41 || bāṣpagad‌gadayā vācā stotuṃ samupacakrire | devā ūcuḥ aparādhaṃ kṣamasvāmba pāhi dīnāṃstvadud‌bhavān || 42 || kopaṃ saṃhara deveśi sabhayā rūpadarśanāt | kā te stutiḥ prakartavyā pāmarairnirjarairiha || 43 || svasyāpyajñeya evāsau yāvānyaśca svavikramaḥ | tadarvāgjāyamānānāṃ kathaṃ sa viṣayo bhavet || 44 || namaste bhuvaneśāni namaste praṇavātmike | sarvavedāntasaṃsiddhe namo hrīṅkāramūrtaye || 45 || yasmādagniḥ samutpanno yasmātsūryaśca candramāḥ | yasmādoṣadhayaḥ sarvāstasmai sarvātmane namaḥ || 46 || yasmācca devāḥ sambhūtāḥ sādhyāḥ pakṣiṇa eva ca | paśavaśca manuṣyāśca tasmai sarvātmane namaḥ || 47 || prāṇāpānau vrīhiyavau tapaḥ śraddhā ṛtaṃ tathā | brahmacaryaṃ vidhiścaiva yasmāttasmai namo namaḥ || 48 || sapta prāṇārciṣo yasmātsamidhaḥ sapta eva ca | homāḥ sapta tathā lokāstasmai sarvātmane namaḥ || 49 || yasmātsamudrā girayaḥ sindhavaḥ pracaranti ca | yasmādoṣadhayaḥ sarvā rasāstasmai namo namaḥ || 50 || yasmādyajñaḥ samud‌bhūto dīkṣā yūpaśca dakṣiṇāḥ | ṛco yajūṃṣi sāmāni tasmai sarvātmane namaḥ || 51 || namaḥ purastātpṛṣṭhe ca namaste pārśvayordvayoḥ | adha ūrdhvaṃ caturdikṣu mātarbhūyo namo namaḥ || 52 || upasaṃhara deveśi rūpametadalaukikam | tadeva darśayāsmākaṃ rūpaṃ sundarasundaram || 53 || vyāsa uvāca iti bhītānsurāndṛṣṭvā jagadambā kṛpārṇavā | saṃhṛtya rūpaṃ ghoraṃ taddarśayāmāsa sundaram || 54 || pāśāṅkuśavarābhītidharaṃ sarvāṅgakomalam | karuṇāpūrṇanayanaṃ mandasmitamukhāmbujam || 55 || dṛṣṭvā tatsundaraṃ rūpaṃ tadā bhītivivarjitāḥ | śāntacittāḥ praṇemuste harṣagad‌gadaniḥsvanāḥ || 56 ||