Chapter 4

श्रीनारायण उवाच मनोः स्वायम्भुवस्यासीज्ज्येष्ठः पुत्रः प्रियव्रतः । पितुः सेवापरो नित्यं सत्यधर्मपरायणः ॥ १ ॥ प्रजापतेर्दुहितरं सुरूपां विश्वकर्मणः । बर्हिष्मतीं चोपयेमे समानां शीलकर्मभिः ॥ २ ॥ तस्यां पुत्रान्दश गुणैरन्वितान्भावितात्मनः । जनयामास कन्यां चोर्जस्वतीं च यवीयसीम् ॥ ३ ॥ आग्नीध्रश्चेध्मजिह्वश्च यज्ञबाहुस्तृतीयकः । महावीरश्चतुर्थस्तु पञ्चमो रुक्मशुक्रकः ॥ ४ ॥ घृतपृष्ठश्च सवनो मेधातिथिरथाष्टमः । वीतिहोत्रः कविश्चेति दशैते वह्निनामकाः ॥ ५ ॥ एतेषां दशपुत्राणां त्रयोऽप्यासन्विरागिणः । कविश्च सवनश्चैव महावीर इति त्रयः ॥ ६ ॥ आत्मविद्यापरिष्णाताः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः । आश्रमे परहंसाख्ये निःस्पृहा ह्यभवन्मुदाः ॥ ७ ॥ अपरस्यां च जायायां त्रयः पुत्राश्च जज्ञिरे । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चेति विश्रुताः ॥ ८ ॥ मन्वन्तराधिपतय एते पुत्रा महौजसः । प्रियव्रतः स राजेन्द्रो बुभुजे जगतीमिमाम् ॥ ९ ॥ एकादशार्बुदाब्दानामव्याहतबलेन्द्रियः । यदा सूर्यः पृथिव्याश्च विभागे प्रथमेऽतपत् ॥ १० ॥ भागे द्वितीये तत्रासीदन्धकारोदयः किल । एवं व्यतिकरं राजा विलोक्य मनसा चिरम् ॥ ११ ॥ प्रशास्ति मयि भूम्यां च तमः प्रादुर्भवेत्कथम् । एवं निवारयिष्यामि भूमौ योगबलेन च ॥ १२ ॥ एवं व्यवसितो राजा पुत्रः स्वायम्भुवस्य सः । रथेनादित्यवर्णेन सप्तकृत्वः प्रकाशयन् ॥ १३ ॥ तस्यापि गच्छतो राज्ञो भूमौ यद्‌रथनेमयः । पतितास्ते समुद्राख्यां भेजिरे लोकहेतवे ॥ १४ ॥ जाताः प्रदेशास्ते सप्त द्वीपा भूमौ विभागशः । रथनेमिसमुत्थास्ते परिखाः सप्त सिन्धवः ॥ १५ ॥ यत आसंस्ततः सप्त भुवो द्वीपा हि ते स्मृताः । जम्बुद्वीपः प्लक्षद्वीपः शाल्मलीद्वीपसंज्ञकः ॥ १६ ॥ कुशद्वीपः क्रौञ्चद्वीपः शाकद्वीपश्च पुष्करः । तेषां च परिमाणं तु द्विगुणं चोत्तरोत्तरम् ॥ १७ ॥ समन्ततश्चोपक्लृप्तं बहिर्भागक्रमेण च । क्षारोदेक्षुरसोदौ च सुरोदश्च घृतोदकः ॥ १८ ॥ क्षीरोदो दधिमण्डोदः शुद्धोदश्चेति ते स्मृताः । सप्तैते प्रतिविख्याताः पृथिव्यां सिन्धवस्तदा ॥ १९ ॥ प्रथमो जम्बुद्वीपाख्यो यः क्षारोदेन वेष्टितः । तत्पतिं विदधे राजा पुत्रमाग्नीध्रसंज्ञकम् ॥ २० ॥ प्लक्षद्वीपे द्वितीयेऽस्मिन्द्वीपेक्षुरससंप्लुते । जातस्तदधिपः प्रैयव्रत इध्मादिजिह्वकः ॥ २१ ॥ शाल्मलीद्वीप एतस्मिन्सुरोदधिपरिप्लुते । यज्ञबाहुं तदधिपं करोति स्म प्रियव्रतः ॥ २२ ॥ कुशद्वीपेऽतिरम्ये च घृतोदेनोपवेष्टिते । हिरण्यरेता राजाभूत्प्रियव्रततनूजनिः ॥ २३ ॥ क्रौञ्चद्वीपे पञ्चमे तु क्षीरोदपरिसंप्लुते । प्रैयव्रतो घृतपृष्ठः पतिरासीन्महाबलः ॥ २४ ॥ शाकद्वीपे चारुतरे दधिमण्डोदसंकुले । मेधातिथिरभूद्‌राजा प्रियव्रतसुतो वरः ॥ २५ ॥ पुष्करद्वीपके शुद्धोदकसिन्धुसमाकुले । वीतिहोत्रो बभूवासौ राजा जनकसम्मतः ॥ २६ ॥ कन्यामूर्जस्वतीनाम्नीं ददावुशनसे विभुः । आसीत्तस्यां देवयानी कन्या काव्यस्य विश्रुता ॥ २७ ॥ एवं विभज्य पुत्रेभ्यः सप्तद्वीपान् प्रियव्रतः । विवेकवशगो भूत्वा योगमार्गाश्रितोऽभवत् ॥ २८ ॥

śrīnārāyaṇa uvāca manoḥ svāyambhuvasyāsījjyeṣṭhaḥ putraḥ priyavrataḥ | pituḥ sevāparo nityaṃ satyadharmaparāyaṇaḥ || 1 || prajāpaterduhitaraṃ surūpāṃ viśvakarmaṇaḥ | barhiṣmatīṃ copayeme samānāṃ śīlakarmabhiḥ || 2 || tasyāṃ putrāndaśa guṇairanvitānbhāvitātmanaḥ | janayāmāsa kanyāṃ corjasvatīṃ ca yavīyasīm || 3 || āgnīdhraścedhmajihvaśca yajñabāhustṛtīyakaḥ | mahāvīraścaturthastu pañcamo rukmaśukrakaḥ || 4 || ghṛtapṛṣṭhaśca savano medhātithirathāṣṭamaḥ | vītihotraḥ kaviśceti daśaite vahnināmakāḥ || 5 || eteṣāṃ daśaputrāṇāṃ trayo'pyāsanvirāgiṇaḥ | kaviśca savanaścaiva mahāvīra iti trayaḥ || 6 || ātmavidyāpariṣṇātāḥ sarve te hyūrdhvaretasaḥ | āśrame parahaṃsākhye niḥspṛhā hyabhavanmudāḥ || 7 || aparasyāṃ ca jāyāyāṃ trayaḥ putrāśca jajñire | uttamastāmasaścaiva raivataśceti viśrutāḥ || 8 || manvantarādhipataya ete putrā mahaujasaḥ | priyavrataḥ sa rājendro bubhuje jagatīmimām || 9 || ekādaśārbudābdānāmavyāhatabalendriyaḥ | yadā sūryaḥ pṛthivyāśca vibhāge prathame'tapat || 10 || bhāge dvitīye tatrāsīdandhakārodayaḥ kila | evaṃ vyatikaraṃ rājā vilokya manasā ciram || 11 || praśāsti mayi bhūmyāṃ ca tamaḥ prādurbhavetkatham | evaṃ nivārayiṣyāmi bhūmau yogabalena ca || 12 || evaṃ vyavasito rājā putraḥ svāyambhuvasya saḥ | rathenādityavarṇena saptakṛtvaḥ prakāśayan || 13 || tasyāpi gacchato rājño bhūmau yad‌rathanemayaḥ | patitāste samudrākhyāṃ bhejire lokahetave || 14 || jātāḥ pradeśāste sapta dvīpā bhūmau vibhāgaśaḥ | rathanemisamutthāste parikhāḥ sapta sindhavaḥ || 15 || yata āsaṃstataḥ sapta bhuvo dvīpā hi te smṛtāḥ | jambudvīpaḥ plakṣadvīpaḥ śālmalīdvīpasaṃjñakaḥ || 16 || kuśadvīpaḥ krauñcadvīpaḥ śākadvīpaśca puṣkaraḥ | teṣāṃ ca parimāṇaṃ tu dviguṇaṃ cottarottaram || 17 || samantataścopaklṛptaṃ bahirbhāgakrameṇa ca | kṣārodekṣurasodau ca surodaśca ghṛtodakaḥ || 18 || kṣīrodo dadhimaṇḍodaḥ śuddhodaśceti te smṛtāḥ | saptaite prativikhyātāḥ pṛthivyāṃ sindhavastadā || 19 || prathamo jambudvīpākhyo yaḥ kṣārodena veṣṭitaḥ | tatpatiṃ vidadhe rājā putramāgnīdhrasaṃjñakam || 20 || plakṣadvīpe dvitīye'smindvīpekṣurasasaṃplute | jātastadadhipaḥ praiyavrata idhmādijihvakaḥ || 21 || śālmalīdvīpa etasminsurodadhipariplute | yajñabāhuṃ tadadhipaṃ karoti sma priyavrataḥ || 22 || kuśadvīpe'tiramye ca ghṛtodenopaveṣṭite | hiraṇyaretā rājābhūtpriyavratatanūjaniḥ || 23 || krauñcadvīpe pañcame tu kṣīrodaparisaṃplute | praiyavrato ghṛtapṛṣṭhaḥ patirāsīnmahābalaḥ || 24 || śākadvīpe cārutare dadhimaṇḍodasaṃkule | medhātithirabhūd‌rājā priyavratasuto varaḥ || 25 || puṣkaradvīpake śuddhodakasindhusamākule | vītihotro babhūvāsau rājā janakasammataḥ || 26 || kanyāmūrjasvatīnāmnīṃ dadāvuśanase vibhuḥ | āsīttasyāṃ devayānī kanyā kāvyasya viśrutā || 27 || evaṃ vibhajya putrebhyaḥ saptadvīpān priyavrataḥ | vivekavaśago bhūtvā yogamārgāśrito'bhavat || 28 ||