Chapter 7

सूत उवाच पञ्चानां द्रौपदी भार्या सा मान्या सा पतिव्रता । पञ्च पुत्रास्तु तस्याः स्युर्भर्तृभ्योऽतीव सुन्दराः ॥ १ ॥ अर्जुनस्य तथा भार्या कृष्णस्य भगिनी शुभा । सुभद्रा या हृता पूर्वं जिष्णुना हरिसम्मते ॥ २ ॥ तस्यां जातो महावीरो निहतोऽसौ रणाजिरे । अभिमन्युर्हतास्तत्र द्रौपद्याश्च सुताः किल ॥ ३ ॥ अभिमन्योर्वरा भार्या वैराटी चातिसुन्दरी । कुलान्ते सुषुवे पुत्रं मृतो बाणाग्निना शिशुः ॥ ४ ॥ जीवितः स तु कृष्णेन भागिनेयसुतः स्वयम् । द्रौणिबाणाग्निनिर्दग्धः प्रतापेनाद्‌भुतेन च ॥ ५ ॥ परिक्षीणेषु वंशेषु जातो यस्माद्वरः सुतः । तस्मात्परीक्षितो नाम विख्यातः पृथिवीतले ॥ ६ ॥ निहतेषु च पुत्रेषु धृतराष्ट्रोऽतिदुःखितः । तस्थौ पाण्डवराज्ये च भीमवाग्बाणपीडितः ॥ ७ ॥ गान्धारी च तथातिष्ठत् पुत्रशोकातुरा भृशम् । सेवां तयोर्दिवारात्रं चकारार्तो युधिष्ठिरः ॥ ८ ॥ विदुरोऽप्यतिधर्मात्मा प्रज्ञानेत्रमबोधयत् । युधिष्ठिरस्यानुमते भ्रातृपार्श्वे व्यतिष्ठत ॥ ९ ॥ धर्मपुत्रोऽपि धर्मात्मा चकार सेवनं पितुः । पुत्रशोकोद्‌भवं दुःखं तस्य विस्मारयन्निव ॥ १० ॥ यथा शृणोति वृद्धोऽसौ तथा भीमोऽतिरोषितः । वारबाणेनाहनत्तं तु श्रावयन्संस्थिताञ्जनान् ॥ ११ ॥ मया पुत्रा हताः सर्वे दुष्टस्यान्धस्य ते रणे । दुःशासनस्य रुधिरं पीतं हृद्यं तथा भृशम् ॥ १२ ॥ भुनक्ति पिण्डमन्धोऽयं मया दत्तं गतत्रपः । ध्वांक्षवद्वा श्ववच्चापि वृथा जीवत्यसौ जनः ॥ १३ ॥ एवंविधानि रूक्षाणि श्रावयत्यनुवासरम् । आश्वासयति धर्मात्मा मूर्खोऽयमिति च ब्रुवन् ॥ १४ ॥ अष्टादशैव वर्षाणि स्थित्वा तत्रैव दुःखितः । धृतराष्ट्रो वने यानं प्रार्थयामास धर्मजम् ॥ १५ ॥ अयाचत धर्मपुत्रं धृतराष्ट्रो महीपतिः । पुत्रेभ्योऽहं ददाम्यद्य निर्वापं विधिपूर्वकम् ॥ १६ ॥ वृकोदरेण सर्वेषां कृतमत्रौर्ध्वदैहिकम् । न कृतं मम पुत्राणां पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ १७ ॥ ददासि चेद्धनं मह्यं कृत्वा चैवोर्ध्वदैहिकम् । गमिष्येऽहं वनं तप्तुं तपः स्वर्गफलप्रदम् ॥ १८ ॥ एकान्ते विदुरेणोक्तो राजा धर्मसुतः शुचिः । धनं दातुं मनश्चक्रे धृतराष्ट्राय चार्थिने ॥ १९ ॥ समाहूय निजान्मर्वानुवाच पृथिवीपतिः । धनं दास्ये महाभागाः पित्रे निर्वापकामिने ॥ २० ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं भ्रातुर्न्येष्ठस्यामिततेजसः । संग्रहेऽस्य महाबाहुर्मारुतिः कुपितोऽब्रवीत् ॥ २१ ॥ धनं देयं महाभाग दुर्योधनहिताय किम् । अन्धोऽपि सुखमाप्नोति मूर्खत्वं किमतः परम् ॥ २२ ॥ तव दुर्मन्त्रितेनाथ दुःखं प्राप्ता वने वयम् । द्रौपदी च महाभागा समानीता दुरात्मना ॥ २३ ॥ विराटभवने वासः प्रसादात्तव सुव्रत । दासत्वं च कृतं सर्वैर्मत्स्यस्यामितविक्रमैः ॥ २४ ॥ देविता त्वं न चेज्ज्येष्ठः प्रभवेत्संक्षयः कथम् । सूपकारो विराटस्य हत्वाभूवं तु मागधम् ॥ २५ ॥ बृहन्नला कथं जिष्णुर्भवेद्‌बालस्य नर्तकः । कृत्वा वेषं महाबाहुर्योषाया वासवात्मजः ॥ २६ ॥ गाण्डीवशोभितौ हस्तौ कृतौ कङ्कणशोभितौ । मानुषं च वपुः प्राप्य किं दुःखं स्यादतः परम् ॥ २७ ॥ दृष्ट्वा वेणीं कृतां मूर्ध्नि कज्जलं लोचने तथा । असिं गृहीत्वा तरसा छेद्म्यहं नान्यथा सुखम् ॥ २८ ॥ अपृष्ट्वा च महीपालं निक्षिप्तोऽग्निर्मया गृहे । दग्धुकामश्च पापात्मा निर्दग्धोऽसौ पुरोचनः ॥ २९ ॥ कीचका निहताः सर्वे त्वामपृष्ट्वा जनाधिप । न तथा निहताः सर्वे सभार्या धृतराष्ट्रजाः ॥ ३० ॥ मूर्खत्वं तव राजेन्द्र गन्धर्वेभ्यश्च मोचिताः । दुर्योधनादयः कामं शत्रवो निगडीकृताः ॥ ३१ ॥ दुर्योधनहितायाद्य धनं दातुं त्वमिच्छसि । नाहं ददे महीपाल सर्वथा प्रेरितस्त्वया ॥ ३२ ॥ इत्युक्त्वा निर्गते भीमे त्रिभिः परिवृतो नृपः । ददौ वित्तं सुबहुलं धृतराष्ट्राय धर्मजः ॥ ३३ ॥ कारयामास विधिवत्पुत्राणां चौर्ध्वदैहिकम् । ददौ दानानि विप्रेभ्यो धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥ ३४ ॥ कृत्वौर्ध्वदैहिकं सर्वं गान्धारीसहितो नृपः । प्रविवेश वनं तूर्णं कुन्त्या च विदुरेण च ॥ ३५ ॥ सञ्जयेन परिज्ञातो निर्गतोऽसौ महामतिः । पुत्रैर्निवार्यमाणापि शूरसेनसुता गता ॥ ३६ ॥ विलपन्भीमसेनोऽपि तथान्ये चापि कौरवाः । गङ्गातीरात्परावृत्य ययुः सर्वे गजाह्वयम् ॥ ३७ ॥ ते गत्वा जाह्नवीतीरे शतयूपाश्रमं शुभम् । कृत्वा तृणैः कुटीं तत्र तपस्तेपुः समाहिताः ॥ ३८ ॥ गतान्यब्दानि षट् तेषां यदा याता हि तापसाः । युधिष्ठिरस्तु विरहादनुजानिदमब्रवीत् ॥ ३९ ॥ स्वप्ने दृष्टा मया कुन्ती दुर्बला वनसंस्थिता । मनो मे जायते द्रष्टुं मातरं पितरौ तथा ॥ ४० ॥ विदुरं च महात्मानं सञ्जयं च महामतिम् । रोचते यदि वः सर्वान् व्रजाम इति मे मतिः ॥ ४१ ॥ ततस्ते भ्रातरः सर्वे सुभद्रा द्रौपदी तथा । वैराटी च महाभागा तथा नागरिको जनः ॥ ४२ ॥ प्राप्ताः सर्वजनैः सार्धं पाण्डवा दर्शनोत्सुकाः । शतयूपाश्रमं प्राप्य ददृशुः सर्व एव ते ॥ ४३ ॥ विदुरो न यदा दृष्टो धर्मस्तं पृष्टवांस्तदा । क्वास्ते स विदुरो धीमांस्तमुवाचाम्बिकासुतः ॥ ४४ ॥ विरक्तश्चरते क्षत्ता निरीहो निष्परिग्रहः । कुतोऽप्येकान्तसंवासी ध्यायतेऽन्तः सनातनम् ॥ ४५ ॥ गङ्गां गच्छन्द्वितीयेऽह्नि वने राजा युधिष्ठिरः । ददर्श विदुरं क्षामं तपसा संशितव्रतम् ॥ ४६ ॥ दृष्ट्वोवाच महीपालो वन्देऽहं त्वां युधिष्ठिरः । तस्थौ श्रुत्वा च विदुरः स्थाणुभूत इवानघः ॥ ४७ ॥ क्षणेन विदुरस्यास्यान्निःसृतं तेज अद्‌भुतम् । लीनं युधिष्ठिरस्यास्ये धर्मांशत्वात्परस्परम् ॥ ४८ ॥ क्षत्ता जहौ तदा प्राणाञ्छुशोचाति युधिष्ठिरः । दाहार्थं तस्य देहस्य कृतवानुद्यमं नृपः ॥ ४९ ॥ शृण्वतस्तु तदा राज्ञो वागुवाचाशरीरिणी । विरक्तोऽयं न दाहार्हो यथेष्टं गच्छ भूपते ॥ ५० ॥ श्रुत्वा ते भ्रातरः सर्वे सस्नुर्गङ्गाजलेऽमले । गत्वा निवेदयामासुर्धृतराष्ट्राय विस्तरात् ॥ ५१ ॥ स्थितास्तत्राश्रमे सर्वे पाण्डवा नागरैः सह । तत्र सत्यवतीसूनुर्नारदश्च समागतः ॥ ५२ ॥ मुनयोऽन्ये महात्मानश्चागता धर्मनन्दनम् । कुन्ती प्राह तदा व्यासं संस्थितं शुभदर्शनम् ॥ ५३ ॥ कृष्ण कर्णस्तु पुत्रो मे जातमात्रस्तु वीक्षितः । मनो मे तप्यतेऽत्यर्थं दर्शयस्व तपोधन ॥ ५४ ॥ समर्थोऽसि महाभाग कुरु मे वाञ्छितं प्रभो । गान्धार्युवाच दुर्योधनो रणेऽगच्छद्वीक्षितो न मया मुने ॥ ५५ ॥ तं दर्शय मुनिश्रेष्ठ पुत्रं मे त्वं सहानुजम् । सुभद्रोवाच अभिमन्युं महावीरं प्राणादप्यधिकं प्रियम् ॥ ५६ ॥ द्रष्टुकामास्मि सर्वज्ञ दर्शयाद्य तपोधन । सूत उवाच एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा सत्यवतीसुतः ॥ ५७ ॥ प्राणायामं ततः कृत्वा दध्यौ देवीं सनातनीम् । सन्ध्याकालेऽथ सम्प्राप्ते गङ्गायां मुनिसत्तमः ॥ ५८ ॥ सर्वांस्तांश्च समाहूय युधिष्ठिरपुरोगमान् । तुष्टाव विश्वजननीं स्नात्वा पुण्यसरिज्जले ॥ ५९ ॥ प्रकृतिं पुरुषारामां सगुणां निर्गुणां तथा । देवदेवीं ब्रह्मरूपां मणिद्वीपाधिवासिनीम् ॥ ६० ॥ यदा न वेधा न च विष्णुरीश्वरो न वासवो नैव जलाधिपस्तथा । न वित्तपो नैव यमश्च पावक- स्तदासि देवि त्वमहं नमामि ताम् ॥ ६१ ॥ जलं न वायुर्न धरा न चाम्बरं गुणा न तेषां च न चेन्द्रियाण्यहम् । मनो न बुद्धिर्न च तिग्मगुः शशी तदासि देवि त्वमहं नमामि ताम् ॥ ६२ ॥ इमं जीवलोकं समाधाय चित्ते गुणैर्लिङ्गकोशं च नीत्वा समाधौ । स्थिता कल्पकालं नयस्यात्मतन्त्रा न कोऽप्यस्ति वेत्ता विवेकं गतोऽपि ॥ ६३ ॥ प्रार्थयत्येष मां लोको मृतानां दर्शनं पुनः । नाहं क्षमोऽस्मि मातस्त्वं दर्शयाशु जनान्मृतान् ॥ ६४ ॥ सूत उवाच एवं स्तुता तदा देवी माया श्रीभुवनेश्वरी । स्वर्गादाहूय सर्वान्वै दर्शयामास पार्थिवान् ॥ ६५ ॥ दृष्ट्वा कुन्ती च गान्धारी सुभद्रा च विराटजा । पाण्डवा मुमुदुः सर्वे वीक्ष्य प्रत्यागतान्स्वकान् ॥ ६६ ॥ पुनर्विसर्जितास्तेन व्यासेनामिततेजसा । स्मृत्वा देवीं महामायामिन्द्रजालमिवोद्यतम् ॥ ६७ ॥ तदा पृष्ट्वा ययुः सर्वे पाण्डवा मुनयस्तथा । राजा नागपुरं प्राप्तः कुर्वन् व्यासकथां पथि ॥ ६८ ॥

sūta uvāca pañcānāṃ draupadī bhāryā sā mānyā sā pativratā | pañca putrāstu tasyāḥ syurbhartṛbhyo'tīva sundarāḥ || 1 || arjunasya tathā bhāryā kṛṣṇasya bhaginī śubhā | subhadrā yā hṛtā pūrvaṃ jiṣṇunā harisammate || 2 || tasyāṃ jāto mahāvīro nihato'sau raṇājire | abhimanyurhatāstatra draupadyāśca sutāḥ kila || 3 || abhimanyorvarā bhāryā vairāṭī cātisundarī | kulānte suṣuve putraṃ mṛto bāṇāgninā śiśuḥ || 4 || jīvitaḥ sa tu kṛṣṇena bhāgineyasutaḥ svayam | drauṇibāṇāgninirdagdhaḥ pratāpenād‌bhutena ca || 5 || parikṣīṇeṣu vaṃśeṣu jāto yasmādvaraḥ sutaḥ | tasmātparīkṣito nāma vikhyātaḥ pṛthivītale || 6 || nihateṣu ca putreṣu dhṛtarāṣṭro'tiduḥkhitaḥ | tasthau pāṇḍavarājye ca bhīmavāgbāṇapīḍitaḥ || 7 || gāndhārī ca tathātiṣṭhat putraśokāturā bhṛśam | sevāṃ tayordivārātraṃ cakārārto yudhiṣṭhiraḥ || 8 || viduro'pyatidharmātmā prajñānetramabodhayat | yudhiṣṭhirasyānumate bhrātṛpārśve vyatiṣṭhata || 9 || dharmaputro'pi dharmātmā cakāra sevanaṃ pituḥ | putraśokod‌bhavaṃ duḥkhaṃ tasya vismārayanniva || 10 || yathā śṛṇoti vṛddho'sau tathā bhīmo'tiroṣitaḥ | vārabāṇenāhanattaṃ tu śrāvayansaṃsthitāñjanān || 11 || mayā putrā hatāḥ sarve duṣṭasyāndhasya te raṇe | duḥśāsanasya rudhiraṃ pītaṃ hṛdyaṃ tathā bhṛśam || 12 || bhunakti piṇḍamandho'yaṃ mayā dattaṃ gatatrapaḥ | dhvāṃkṣavadvā śvavaccāpi vṛthā jīvatyasau janaḥ || 13 || evaṃvidhāni rūkṣāṇi śrāvayatyanuvāsaram | āśvāsayati dharmātmā mūrkho'yamiti ca bruvan || 14 || aṣṭādaśaiva varṣāṇi sthitvā tatraiva duḥkhitaḥ | dhṛtarāṣṭro vane yānaṃ prārthayāmāsa dharmajam || 15 || ayācata dharmaputraṃ dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ | putrebhyo'haṃ dadāmyadya nirvāpaṃ vidhipūrvakam || 16 || vṛkodareṇa sarveṣāṃ kṛtamatraurdhvadaihikam | na kṛtaṃ mama putrāṇāṃ pūrvavairamanusmaran || 17 || dadāsi ceddhanaṃ mahyaṃ kṛtvā caivordhvadaihikam | gamiṣye'haṃ vanaṃ taptuṃ tapaḥ svargaphalapradam || 18 || ekānte vidureṇokto rājā dharmasutaḥ śuciḥ | dhanaṃ dātuṃ manaścakre dhṛtarāṣṭrāya cārthine || 19 || samāhūya nijānmarvānuvāca pṛthivīpatiḥ | dhanaṃ dāsye mahābhāgāḥ pitre nirvāpakāmine || 20 || tacchrutvā vacanaṃ bhrāturnyeṣṭhasyāmitatejasaḥ | saṃgrahe'sya mahābāhurmārutiḥ kupito'bravīt || 21 || dhanaṃ deyaṃ mahābhāga duryodhanahitāya kim | andho'pi sukhamāpnoti mūrkhatvaṃ kimataḥ param || 22 || tava durmantritenātha duḥkhaṃ prāptā vane vayam | draupadī ca mahābhāgā samānītā durātmanā || 23 || virāṭabhavane vāsaḥ prasādāttava suvrata | dāsatvaṃ ca kṛtaṃ sarvairmatsyasyāmitavikramaiḥ || 24 || devitā tvaṃ na cejjyeṣṭhaḥ prabhavetsaṃkṣayaḥ katham | sūpakāro virāṭasya hatvābhūvaṃ tu māgadham || 25 || bṛhannalā kathaṃ jiṣṇurbhaved‌bālasya nartakaḥ | kṛtvā veṣaṃ mahābāhuryoṣāyā vāsavātmajaḥ || 26 || gāṇḍīvaśobhitau hastau kṛtau kaṅkaṇaśobhitau | mānuṣaṃ ca vapuḥ prāpya kiṃ duḥkhaṃ syādataḥ param || 27 || dṛṣṭvā veṇīṃ kṛtāṃ mūrdhni kajjalaṃ locane tathā | asiṃ gṛhītvā tarasā chedmyahaṃ nānyathā sukham || 28 || apṛṣṭvā ca mahīpālaṃ nikṣipto'gnirmayā gṛhe | dagdhukāmaśca pāpātmā nirdagdho'sau purocanaḥ || 29 || kīcakā nihatāḥ sarve tvāmapṛṣṭvā janādhipa | na tathā nihatāḥ sarve sabhāryā dhṛtarāṣṭrajāḥ || 30 || mūrkhatvaṃ tava rājendra gandharvebhyaśca mocitāḥ | duryodhanādayaḥ kāmaṃ śatravo nigaḍīkṛtāḥ || 31 || duryodhanahitāyādya dhanaṃ dātuṃ tvamicchasi | nāhaṃ dade mahīpāla sarvathā preritastvayā || 32 || ityuktvā nirgate bhīme tribhiḥ parivṛto nṛpaḥ | dadau vittaṃ subahulaṃ dhṛtarāṣṭrāya dharmajaḥ || 33 || kārayāmāsa vidhivatputrāṇāṃ caurdhvadaihikam | dadau dānāni viprebhyo dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ || 34 || kṛtvaurdhvadaihikaṃ sarvaṃ gāndhārīsahito nṛpaḥ | praviveśa vanaṃ tūrṇaṃ kuntyā ca vidureṇa ca || 35 || sañjayena parijñāto nirgato'sau mahāmatiḥ | putrairnivāryamāṇāpi śūrasenasutā gatā || 36 || vilapanbhīmaseno'pi tathānye cāpi kauravāḥ | gaṅgātīrātparāvṛtya yayuḥ sarve gajāhvayam || 37 || te gatvā jāhnavītīre śatayūpāśramaṃ śubham | kṛtvā tṛṇaiḥ kuṭīṃ tatra tapastepuḥ samāhitāḥ || 38 || gatānyabdāni ṣaṭ teṣāṃ yadā yātā hi tāpasāḥ | yudhiṣṭhirastu virahādanujānidamabravīt || 39 || svapne dṛṣṭā mayā kuntī durbalā vanasaṃsthitā | mano me jāyate draṣṭuṃ mātaraṃ pitarau tathā || 40 || viduraṃ ca mahātmānaṃ sañjayaṃ ca mahāmatim | rocate yadi vaḥ sarvān vrajāma iti me matiḥ || 41 || tataste bhrātaraḥ sarve subhadrā draupadī tathā | vairāṭī ca mahābhāgā tathā nāgariko janaḥ || 42 || prāptāḥ sarvajanaiḥ sārdhaṃ pāṇḍavā darśanotsukāḥ | śatayūpāśramaṃ prāpya dadṛśuḥ sarva eva te || 43 || viduro na yadā dṛṣṭo dharmastaṃ pṛṣṭavāṃstadā | kvāste sa viduro dhīmāṃstamuvācāmbikāsutaḥ || 44 || viraktaścarate kṣattā nirīho niṣparigrahaḥ | kuto'pyekāntasaṃvāsī dhyāyate'ntaḥ sanātanam || 45 || gaṅgāṃ gacchandvitīye'hni vane rājā yudhiṣṭhiraḥ | dadarśa viduraṃ kṣāmaṃ tapasā saṃśitavratam || 46 || dṛṣṭvovāca mahīpālo vande'haṃ tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ | tasthau śrutvā ca viduraḥ sthāṇubhūta ivānaghaḥ || 47 || kṣaṇena vidurasyāsyānniḥsṛtaṃ teja ad‌bhutam | līnaṃ yudhiṣṭhirasyāsye dharmāṃśatvātparasparam || 48 || kṣattā jahau tadā prāṇāñchuśocāti yudhiṣṭhiraḥ | dāhārthaṃ tasya dehasya kṛtavānudyamaṃ nṛpaḥ || 49 || śṛṇvatastu tadā rājño vāguvācāśarīriṇī | virakto'yaṃ na dāhārho yatheṣṭaṃ gaccha bhūpate || 50 || śrutvā te bhrātaraḥ sarve sasnurgaṅgājale'male | gatvā nivedayāmāsurdhṛtarāṣṭrāya vistarāt || 51 || sthitāstatrāśrame sarve pāṇḍavā nāgaraiḥ saha | tatra satyavatīsūnurnāradaśca samāgataḥ || 52 || munayo'nye mahātmānaścāgatā dharmanandanam | kuntī prāha tadā vyāsaṃ saṃsthitaṃ śubhadarśanam || 53 || kṛṣṇa karṇastu putro me jātamātrastu vīkṣitaḥ | mano me tapyate'tyarthaṃ darśayasva tapodhana || 54 || samartho'si mahābhāga kuru me vāñchitaṃ prabho | gāndhāryuvāca duryodhano raṇe'gacchadvīkṣito na mayā mune || 55 || taṃ darśaya muniśreṣṭha putraṃ me tvaṃ sahānujam | subhadrovāca abhimanyuṃ mahāvīraṃ prāṇādapyadhikaṃ priyam || 56 || draṣṭukāmāsmi sarvajña darśayādya tapodhana | sūta uvāca evaṃvidhāni vākyāni śrutvā satyavatīsutaḥ || 57 || prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā dadhyau devīṃ sanātanīm | sandhyākāle'tha samprāpte gaṅgāyāṃ munisattamaḥ || 58 || sarvāṃstāṃśca samāhūya yudhiṣṭhirapurogamān | tuṣṭāva viśvajananīṃ snātvā puṇyasarijjale || 59 || prakṛtiṃ puruṣārāmāṃ saguṇāṃ nirguṇāṃ tathā | devadevīṃ brahmarūpāṃ maṇidvīpādhivāsinīm || 60 || yadā na vedhā na ca viṣṇurīśvaro na vāsavo naiva jalādhipastathā | na vittapo naiva yamaśca pāvaka- stadāsi devi tvamahaṃ namāmi tām || 61 || jalaṃ na vāyurna dharā na cāmbaraṃ guṇā na teṣāṃ ca na cendriyāṇyaham | mano na buddhirna ca tigmaguḥ śaśī tadāsi devi tvamahaṃ namāmi tām || 62 || imaṃ jīvalokaṃ samādhāya citte guṇairliṅgakośaṃ ca nītvā samādhau | sthitā kalpakālaṃ nayasyātmatantrā na ko'pyasti vettā vivekaṃ gato'pi || 63 || prārthayatyeṣa māṃ loko mṛtānāṃ darśanaṃ punaḥ | nāhaṃ kṣamo'smi mātastvaṃ darśayāśu janānmṛtān || 64 || sūta uvāca evaṃ stutā tadā devī māyā śrībhuvaneśvarī | svargādāhūya sarvānvai darśayāmāsa pārthivān || 65 || dṛṣṭvā kuntī ca gāndhārī subhadrā ca virāṭajā | pāṇḍavā mumuduḥ sarve vīkṣya pratyāgatānsvakān || 66 || punarvisarjitāstena vyāsenāmitatejasā | smṛtvā devīṃ mahāmāyāmindrajālamivodyatam || 67 || tadā pṛṣṭvā yayuḥ sarve pāṇḍavā munayastathā | rājā nāgapuraṃ prāptaḥ kurvan vyāsakathāṃ pathi || 68 ||