Chapter 17

व्यास उवाच - रुदन्तं बालकं वीक्ष्य विश्वामित्रो दयातुरः । शुनःशेपमुवाचेदं गत्वा पार्श्वेऽतिदुःखितम् ॥ १ ॥ मन्त्रं प्रचेतसः पुत्र मयोक्तं मनसा स्मरन् । जपतस्तव कल्याणं भविष्यति ममाज्ञया ॥ २ ॥ विश्वामित्रवचः श्रुत्वा शुनःशेपः शुचाऽऽकुलः । मन्त्रं जजाप मनसा कौशिकोक्तं स्फुटाक्षरम् ॥ ३ ॥ जपतस्तत्र तस्याशु प्रचेतास्तु कृपाकरः । प्रादुर्बभूव सहसा प्रसन्नो नृप बालके ॥ ४ ॥ दृष्ट्वा तमागतं सर्वे विस्मयं परमं गताः । तुष्टुवुर्वरुणं देवं मुदिता दर्शनेन ते ॥ ५ ॥ राजातिविस्मितः पादौ प्रणनाम रुजातुरः । बद्धाञ्जलिपुटो देवं तुष्टाव पुरतः स्थितम् ॥ ६ ॥ हरिश्चन्द्र उवाच - देवदेव कृपासिन्धो पापात्माहं सुमन्दधीः । कृतापराधः कृपणः पावितः परमेष्ठिना ॥ ७ ॥ मया ते पुत्रकामेन दुःखसंस्थेन हेलनम् । कृतं क्षमाप्यं प्रभुणा कोऽपराधः सुदुर्मतेः ॥ ८ ॥ अर्थी दोषं न जानाति तस्मात्पुत्रार्थिना मया । वञ्चितस्त्वं देवदेव भीतेन नरकाद्विभो ॥ ९ ॥ अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । भीतोऽहं तेन वाक्येन तस्मात्ते हेलनं कृतम् ॥ १० ॥ नाज्ञस्य दूषणं चिन्त्यं नूनं ज्ञानवता विभो । दुःखितोऽहं रुजाक्रान्तो वञ्चितः स्वसुतेन ह ॥ ११ ॥ न जानेऽहं महाराज पुत्रो मे क्व गतः प्रभो । वञ्चयित्वा वने भीतो मरणान्मां कृपानिधे ॥ १२ ॥ प्रययौ द्रविणं दत्वा गृहीतो द्विजबालकः । यज्ञोऽयं क्रीतपुत्रेण प्रारब्धस्तव तुष्टये ॥ १३ ॥ दर्शनं तव सम्प्राप्य गतं दुःखं ममाद्‌भुतम् । जलोदरकृतं सर्वं प्रसन्ने त्वयि साम्प्रतम् ॥ १४ ॥ व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा राज्ञो रोगातुरस्य च । दयावान्देवदेवेशः प्रत्युवाच नृपोत्तमम् ॥ १५ ॥ वरुण उवाच - मुञ्च राजञ्छुनःशेपं स्तुवन्तं मां भृशातुरम् । यज्ञोऽयं परिपूर्णस्ते रोगमुक्तो भवात्मना ॥ १६ ॥ इत्युक्त्वा वरुणस्तूर्णं राजानं विरुजं तथा । चकार पश्यतां तत्र सदस्यानां सुसंस्थितम् ॥ १७ ॥ विमुक्तोऽसौ द्विजः पाशाद्वरुणेन महात्मना । जयशब्दस्ततस्तत्र सञ्जातो मखमण्डपे ॥ १८ ॥ राजा प्रमुदितः सद्यो रोगान्मुक्तः सुदारुणात् । यूपान्मुक्तः शुनःशेपो बभूवातीव संस्थितः ॥ १९ ॥ राजा त्विमं मखं पूर्णं चकार विनयान्वितः । शुनःशेपस्तदा सभ्यानित्युवाच कृताञ्जलिः ॥ २० ॥ भो भोः सभ्या सुधर्मज्ञाः ब्रुवन्तु धर्मनिर्णयम् । वेदशास्त्रानुसारेण यथार्थवादिनः किल ॥ २१ ॥ पुत्रोऽहं कस्य सर्वज्ञाः पिता के कोऽग्रतः परम् । भवतां वचनात्तस्य शरणं प्रव्रजाम्यहम् ॥ २२ ॥ इत्युक्ते वचने तत्र सभ्याः प्रोचुः परस्परम् । सभ्या ऊचूः - अजीगर्तस्य पुत्रोऽयं कस्यान्यस्य भवेदसौ ॥ २३ ॥ अङ्गादङ्गात्समुद्‌भूतः पालितस्तेन भक्तितः । अन्यस्य कस्य पुत्रोऽसौ प्रभवेदिति निश्चयः ॥ २४ ॥ तच्छ्रुत्वा वामदेवस्तु तानुवाच सभासदः । विक्रीतस्तेन तातेन द्रव्यलोभात्सुतः किल ॥ २५ ॥ पुत्रोऽयं धनदातुश्च राज्ञस्तत्र न संशयः । अथवा वरुणस्यैष पाशान्मुक्तोऽस्त्यनेन वै ॥ २६ ॥ अन्नदाता भयत्राता तथा विद्याप्रदश्च यः । तथा वित्तप्रदश्चैव पञ्चैते पितरः स्मृताः ॥ २७ ॥ तदा केचित्पितुः प्राहुः केचिद्‌राज्ञस्तथापरे । वरुणस्येति संवादे निर्णयं न ययुश्च ते ॥ २८ ॥ इत्थं सन्देहमापन्ने वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् । सभ्यान्विवदतस्तत्र सर्वज्ञः सर्वपूजितः ॥ २९ ॥ शृणुध्वं भो महाभागा निर्णयं श्रुतिसम्मतम् । निःस्नेहेन यदा पित्रा विक्रीतोऽयं सुतः शिशुः ॥ ३० ॥ सम्बन्धस्तु गतस्तस्य तदैव धनसंग्रहात् । हरिश्चन्द्रस्य सञ्जातः पुत्रोऽसौ क्रीत एव च ॥ ३१ ॥ यूपे बद्धो यदा राज्ञा तदा तस्य न वै सुतः । वरुणस्तु स्तुतोऽनेन तेन तुष्टेन मोचितः ॥ ३२ ॥ तस्मान्नायं महाभागा ह्यसौ पुत्रः प्रचेतसः । यो यं स्तौति महामन्त्रैः सोऽपि तुष्टो ददाति च ॥ ३३ ॥ धनं प्राणान्पशून् राज्यं तथा मोक्षं किलेप्सितम् । कौशिकस्य सुतश्चायमरिष्टे येन रक्षितः ॥ ३४ ॥ मन्त्रं दत्त्वा महावीर्यं वरुणस्यातिसङ्कटे । व्यास उवाच - श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य बाढमूचुः सभासदः ॥ ३५ ॥ विश्वामित्रस्तु जग्राह तं करे दक्षिणे तदा । एहि पुत्र गृहं मे त्वमित्युक्त्वा प्रेमपूरितः ॥ ३६ ॥ शुनःशेपो जगामाशु तेनैव सह सत्वरः । वरुणस्तु प्रसन्नात्मा जगाम च स्वमालयम् ॥ ३७ ॥ ऋत्विजश्च तथा सभ्याः स्वगृहान्निर्ययुस्तदा । राजापि रोगनिर्मुक्तो बभूवातिमुदान्वितः ॥ ३८ ॥ प्रजास्तु पालयामास सुप्रसन्नेन चेतसा । रोहिताख्यस्तु तच्छ्रुत्वा वृत्तान्तं वरुणस्य ह ॥ ३९ ॥ आजगाम गृहं प्रीतो दुर्गमाद्वनपर्वतात् । दूता राजानमभ्येत्य प्रोचुः पुत्रं समागतम् ॥ ४० ॥ मुदितोऽसौ जगामाशु सम्मुखः कोसलाधिपः । दृष्ट्वा पितरमायान्तं प्रेमोद्रिक्तः सुसम्भ्रमः ॥ ४१ ॥ दण्डवत्पतितो भूमावश्रुपूर्णमुखः शुचा । राजापि तं समुत्थाप्य परिरभ्य मुदान्वितः ॥ ४२ ॥ तमाघ्राय सुतं मूर्ध्नि पप्रच्छ कुशलं पुनः । उत्सङ्गे तं समारोप्य मुदितो मेदिनीपतिः ॥ ४३ ॥ उष्णैर्नेत्रजलैः शीर्षण्यभिषेकमथाकरोत् । राज्यं शशास तेनासौ पुत्रेणातिप्रियेण च ॥ ४४ ॥ वृत्तान्तं नरमेधस्य कथयामास विस्तरात् । राजसूयं क्रतुवरं चकार नृपसत्तमः ॥ ४५ ॥ वसिष्ठं पूजयित्वाथ होतारमकरोद्‌विभुः । समाप्ते त्वथ यज्ञेशे वसिष्ठोऽतीव पूजितः ॥ ४६ ॥ शक्रस्य सदनं रम्यं जगाम मुनिरादरात् । विश्वामित्रोऽपि तत्रैव वसिष्ठेन च सङ्गतः ॥ ४७ ॥ मिलित्वा तौ स्थितौ देवसदने मुनिसत्तम । विश्वामित्रोऽपि पप्रच्छ वसिष्ठं प्रतिपूजितम् ॥ ४८ ॥ वीक्ष्य विस्मयचित्तस्तं सभायां तु शचीपतेः । विश्वामित्र उवाच - क्वेयं पूजा त्वया प्राप्ता महती मुनिसत्तम ॥ ४९ ॥ कृता केन महाभाग सत्यं ब्रूहि ममान्तिके । वसिष्ठ उवाच - यजमानोऽस्ति मे राजा हरिश्चन्द्रः प्रतापवान् ॥ ५० ॥ राजसूयः कृतस्तेन राज्ञा प्रवरदक्षिणः । नेदृशोऽस्ति नृपश्चान्यः सत्यवादी धृतव्रतः ॥ ५१ ॥ दाता च धर्मशीलश्च प्रजारञ्जनतत्परः । तस्य यज्ञे मया पूजा प्राप्ता कौशिकनन्दन ॥ ५२ ॥ [ किं पृच्छसि पुनः सत्यं ब्रवीम्यकृत्रिमं द्विज ] हरिश्चन्द्रसमो राजा न भूतो न भविष्यति । सत्यवादी तथा दाता शूरः परमधार्मिकः ॥ ५३ ॥ व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रोऽतिकोपनः । बभूव क्रोधसंरक्तलोचनोऽप्यब्रवीच्च तम् ॥ ५४ ॥ विश्वामित्र उवाच एवं स्तौषि नृपं मिथ्यावादिनं कपटप्रियम् । वञ्चितो वरुणो येन प्रतिश्रुत्य वरं पुनः ॥ ५५ ॥ मम जन्मार्जितं पुण्यं तपसः पठितस्य च । त्वदीयं वातितपसो ग्लहं कुरु महामते ॥ ५६ ॥ अहं चेत्तं नृपं सद्यो न करोम्यतिसंस्तुतम् । असत्यवादिनं काममदातारं महाखलम् ॥ ५७ ॥ आजन्मसञ्चितं सर्वं पुण्यं मम विनश्यतु । अन्यथा त्वत्कृतं सर्वं पुण्यं त्विति पणावहे ॥ ५८ ॥ ग्लहं कृत्वा ततस्तौ तु विवदन्तौ मुनी तदा । स्वाश्रमं स्वर्गलोकाच्च गतौ परमकोपनौ ॥ ५९ ॥

vyāsa uvāca - rudantaṃ bālakaṃ vīkṣya viśvāmitro dayāturaḥ | śunaḥśepamuvācedaṃ gatvā pārśve'tiduḥkhitam || 1 || mantraṃ pracetasaḥ putra mayoktaṃ manasā smaran | japatastava kalyāṇaṃ bhaviṣyati mamājñayā || 2 || viśvāmitravacaḥ śrutvā śunaḥśepaḥ śucā''kulaḥ | mantraṃ jajāpa manasā kauśikoktaṃ sphuṭākṣaram || 3 || japatastatra tasyāśu pracetāstu kṛpākaraḥ | prādurbabhūva sahasā prasanno nṛpa bālake || 4 || dṛṣṭvā tamāgataṃ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ | tuṣṭuvurvaruṇaṃ devaṃ muditā darśanena te || 5 || rājātivismitaḥ pādau praṇanāma rujāturaḥ | baddhāñjalipuṭo devaṃ tuṣṭāva purataḥ sthitam || 6 || hariścandra uvāca - devadeva kṛpāsindho pāpātmāhaṃ sumandadhīḥ | kṛtāparādhaḥ kṛpaṇaḥ pāvitaḥ parameṣṭhinā || 7 || mayā te putrakāmena duḥkhasaṃsthena helanam | kṛtaṃ kṣamāpyaṃ prabhuṇā ko'parādhaḥ sudurmateḥ || 8 || arthī doṣaṃ na jānāti tasmātputrārthinā mayā | vañcitastvaṃ devadeva bhītena narakādvibho || 9 || aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca | bhīto'haṃ tena vākyena tasmātte helanaṃ kṛtam || 10 || nājñasya dūṣaṇaṃ cintyaṃ nūnaṃ jñānavatā vibho | duḥkhito'haṃ rujākrānto vañcitaḥ svasutena ha || 11 || na jāne'haṃ mahārāja putro me kva gataḥ prabho | vañcayitvā vane bhīto maraṇānmāṃ kṛpānidhe || 12 || prayayau draviṇaṃ datvā gṛhīto dvijabālakaḥ | yajño'yaṃ krītaputreṇa prārabdhastava tuṣṭaye || 13 || darśanaṃ tava samprāpya gataṃ duḥkhaṃ mamād‌bhutam | jalodarakṛtaṃ sarvaṃ prasanne tvayi sāmpratam || 14 || vyāsa uvāca - iti tasya vacaḥ śrutvā rājño rogāturasya ca | dayāvāndevadeveśaḥ pratyuvāca nṛpottamam || 15 || varuṇa uvāca - muñca rājañchunaḥśepaṃ stuvantaṃ māṃ bhṛśāturam | yajño'yaṃ paripūrṇaste rogamukto bhavātmanā || 16 || ityuktvā varuṇastūrṇaṃ rājānaṃ virujaṃ tathā | cakāra paśyatāṃ tatra sadasyānāṃ susaṃsthitam || 17 || vimukto'sau dvijaḥ pāśādvaruṇena mahātmanā | jayaśabdastatastatra sañjāto makhamaṇḍape || 18 || rājā pramuditaḥ sadyo rogānmuktaḥ sudāruṇāt | yūpānmuktaḥ śunaḥśepo babhūvātīva saṃsthitaḥ || 19 || rājā tvimaṃ makhaṃ pūrṇaṃ cakāra vinayānvitaḥ | śunaḥśepastadā sabhyānityuvāca kṛtāñjaliḥ || 20 || bho bhoḥ sabhyā sudharmajñāḥ bruvantu dharmanirṇayam | vedaśāstrānusāreṇa yathārthavādinaḥ kila || 21 || putro'haṃ kasya sarvajñāḥ pitā ke ko'grataḥ param | bhavatāṃ vacanāttasya śaraṇaṃ pravrajāmyaham || 22 || ityukte vacane tatra sabhyāḥ procuḥ parasparam | sabhyā ūcūḥ - ajīgartasya putro'yaṃ kasyānyasya bhavedasau || 23 || aṅgādaṅgātsamud‌bhūtaḥ pālitastena bhaktitaḥ | anyasya kasya putro'sau prabhavediti niścayaḥ || 24 || tacchrutvā vāmadevastu tānuvāca sabhāsadaḥ | vikrītastena tātena dravyalobhātsutaḥ kila || 25 || putro'yaṃ dhanadātuśca rājñastatra na saṃśayaḥ | athavā varuṇasyaiṣa pāśānmukto'styanena vai || 26 || annadātā bhayatrātā tathā vidyāpradaśca yaḥ | tathā vittapradaścaiva pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ || 27 || tadā kecitpituḥ prāhuḥ kecid‌rājñastathāpare | varuṇasyeti saṃvāde nirṇayaṃ na yayuśca te || 28 || itthaṃ sandehamāpanne vasiṣṭho vākyamabravīt | sabhyānvivadatastatra sarvajñaḥ sarvapūjitaḥ || 29 || śṛṇudhvaṃ bho mahābhāgā nirṇayaṃ śrutisammatam | niḥsnehena yadā pitrā vikrīto'yaṃ sutaḥ śiśuḥ || 30 || sambandhastu gatastasya tadaiva dhanasaṃgrahāt | hariścandrasya sañjātaḥ putro'sau krīta eva ca || 31 || yūpe baddho yadā rājñā tadā tasya na vai sutaḥ | varuṇastu stuto'nena tena tuṣṭena mocitaḥ || 32 || tasmānnāyaṃ mahābhāgā hyasau putraḥ pracetasaḥ | yo yaṃ stauti mahāmantraiḥ so'pi tuṣṭo dadāti ca || 33 || dhanaṃ prāṇānpaśūn rājyaṃ tathā mokṣaṃ kilepsitam | kauśikasya sutaścāyamariṣṭe yena rakṣitaḥ || 34 || mantraṃ dattvā mahāvīryaṃ varuṇasyātisaṅkaṭe | vyāsa uvāca - śrutvā vākyaṃ vasiṣṭhasya bāḍhamūcuḥ sabhāsadaḥ || 35 || viśvāmitrastu jagrāha taṃ kare dakṣiṇe tadā | ehi putra gṛhaṃ me tvamityuktvā premapūritaḥ || 36 || śunaḥśepo jagāmāśu tenaiva saha satvaraḥ | varuṇastu prasannātmā jagāma ca svamālayam || 37 || ṛtvijaśca tathā sabhyāḥ svagṛhānniryayustadā | rājāpi roganirmukto babhūvātimudānvitaḥ || 38 || prajāstu pālayāmāsa suprasannena cetasā | rohitākhyastu tacchrutvā vṛttāntaṃ varuṇasya ha || 39 || ājagāma gṛhaṃ prīto durgamādvanaparvatāt | dūtā rājānamabhyetya procuḥ putraṃ samāgatam || 40 || mudito'sau jagāmāśu sammukhaḥ kosalādhipaḥ | dṛṣṭvā pitaramāyāntaṃ premodriktaḥ susambhramaḥ || 41 || daṇḍavatpatito bhūmāvaśrupūrṇamukhaḥ śucā | rājāpi taṃ samutthāpya parirabhya mudānvitaḥ || 42 || tamāghrāya sutaṃ mūrdhni papraccha kuśalaṃ punaḥ | utsaṅge taṃ samāropya mudito medinīpatiḥ || 43 || uṣṇairnetrajalaiḥ śīrṣaṇyabhiṣekamathākarot | rājyaṃ śaśāsa tenāsau putreṇātipriyeṇa ca || 44 || vṛttāntaṃ naramedhasya kathayāmāsa vistarāt | rājasūyaṃ kratuvaraṃ cakāra nṛpasattamaḥ || 45 || vasiṣṭhaṃ pūjayitvātha hotāramakarod‌vibhuḥ | samāpte tvatha yajñeśe vasiṣṭho'tīva pūjitaḥ || 46 || śakrasya sadanaṃ ramyaṃ jagāma munirādarāt | viśvāmitro'pi tatraiva vasiṣṭhena ca saṅgataḥ || 47 || militvā tau sthitau devasadane munisattama | viśvāmitro'pi papraccha vasiṣṭhaṃ pratipūjitam || 48 || vīkṣya vismayacittastaṃ sabhāyāṃ tu śacīpateḥ | viśvāmitra uvāca - kveyaṃ pūjā tvayā prāptā mahatī munisattama || 49 || kṛtā kena mahābhāga satyaṃ brūhi mamāntike | vasiṣṭha uvāca - yajamāno'sti me rājā hariścandraḥ pratāpavān || 50 || rājasūyaḥ kṛtastena rājñā pravaradakṣiṇaḥ | nedṛśo'sti nṛpaścānyaḥ satyavādī dhṛtavrataḥ || 51 || dātā ca dharmaśīlaśca prajārañjanatatparaḥ | tasya yajñe mayā pūjā prāptā kauśikanandana || 52 || [ kiṃ pṛcchasi punaḥ satyaṃ bravīmyakṛtrimaṃ dvija ] hariścandrasamo rājā na bhūto na bhaviṣyati | satyavādī tathā dātā śūraḥ paramadhārmikaḥ || 53 || vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro'tikopanaḥ | babhūva krodhasaṃraktalocano'pyabravīcca tam || 54 || viśvāmitra uvāca evaṃ stauṣi nṛpaṃ mithyāvādinaṃ kapaṭapriyam | vañcito varuṇo yena pratiśrutya varaṃ punaḥ || 55 || mama janmārjitaṃ puṇyaṃ tapasaḥ paṭhitasya ca | tvadīyaṃ vātitapaso glahaṃ kuru mahāmate || 56 || ahaṃ cettaṃ nṛpaṃ sadyo na karomyatisaṃstutam | asatyavādinaṃ kāmamadātāraṃ mahākhalam || 57 || ājanmasañcitaṃ sarvaṃ puṇyaṃ mama vinaśyatu | anyathā tvatkṛtaṃ sarvaṃ puṇyaṃ tviti paṇāvahe || 58 || glahaṃ kṛtvā tatastau tu vivadantau munī tadā | svāśramaṃ svargalokācca gatau paramakopanau || 59 ||