Chapter 22

नारद उवाच कर्मभेदाः कतिविधाः सनातनमुने मम । श्रोतव्याः सर्वथैवैते यातनाप्राप्तिभूमयः ॥ १ ॥ श्रीनारायण उवाच यो वै परस्य वित्तानि दारापत्यानि चैव हि । हरते स हि दुष्टात्मा यमानुचरगोचरः ॥ २ ॥ कालपाशेन सम्बद्धो याम्यैरतिभयानकैः । तामिस्रनामनरके पात्यते यातनास्पदे ॥ ३ ॥ ताडनं दण्डनं चैव सन्तर्जनमतः परम् । याम्याः कुर्वन्ति पाशाढ्याः कश्मलं याति चैव हि ॥ ४ ॥ मूर्च्छामायाति विवशो नारकी पद्मभूसुत । यः पतिं वञ्चयित्वा तु दारादीनुपभुज्यति ॥ ५ ॥ अन्धतामिस्रनरके पात्यते यमकिङ्करैः । पात्यमानो यत्र जन्तुर्वेदनापरवान्भवेत् ॥ ६ ॥ नष्टदृष्टिर्नष्टमतिर्भवत्येवाविलम्बतः । वनस्पतिर्भज्यमानमूलो यद्वद्‍भवेदिह ॥ ७ ॥ तस्मादप्यन्धतामिस्रनाम्ना प्रोक्तः पुरातनैः । एतन्ममाहमिति यो भूतद्रोहेण केवलम् ॥ ८ ॥ पुष्णाति प्रत्यहं स्वीयं कुटुम्बं कार्यलम्पटः । एतद्विहाय चात्रैव स्वाशुभेन पतेदिह ॥ ९ ॥ रौरवे नाम नरके सर्वसत्त्वभयावहे । इह लोकेऽमुना ये तु हिंसिता जन्तवः पुरा ॥ १० ॥ त एव रुरवो भूत्वा परत्र पीडयन्ति तम् । तस्माद्‌रौरवमित्याहुः पुराणज्ञा मनीषिणः ॥ ११ ॥ रुरुः सर्पादतिक्रूरो जन्तुरुक्तः पुरातनैः । एवं महारौरवाख्यो नरको यत्र पूरुषः ॥ १२ ॥ यातनां प्राप्यमाणो हि यः परं देहसम्भवः । क्रव्यादा नाम रुरवस्तं क्रव्ये घातयन्ति च ॥ १३ ॥ य उग्रः पुरुषः क्रूरः पशुपक्षिगणानपि । उपरन्धयते मूढो याम्यास्तं रन्धयन्ति च ॥ १४ ॥ कुम्भीपाके तप्ततैले उपर्यपि च नारद । यावन्ति पशुरोमाणि तावद्वर्षसहस्रकम् ॥ १५ ॥ पितृविप्रब्राह्मणध्रुक्कालसूत्रे स नारके । अग्न्यर्काभ्यां तप्यमाने नारकी विनिवेशितः ॥ १६ ॥ क्षुत्पिपासादह्यमानोऽन्तःशरीरस्तथा बहिः । आस्ते शेते चेष्टते चावतिष्ठति च धावति ॥ १७ ॥ निजवेदपथाद्यो वै पाखण्डं चोपयाति च । अनापद्यपि देवर्षे तं पापं पुरुषं भटाः ॥ १८ ॥ असिपत्रवनं नाम नरकं वेशयन्ति च । कशया प्रहरन्त्येव नारकी तद्‍गतस्तदा ॥ १९ ॥ इतस्ततो धावमान उत्तालमतिवेगतः । असिपत्रैश्छिद्यमान उभयत्र च धारभिः ॥ २० ॥ संछिद्यमानसर्वाङ्गो हाहतोऽस्मीति मूर्च्छितः । वेदनां परमां प्राप्तः पतत्येव पदे पदे ॥ २१ ॥ स्वधर्मानुगतं भुङ्क्ते पाखण्डफलमल्पधीः । यो राजा राजपुरुषो दण्डयेद्वै त्वधर्मतः ॥ २२ ॥ द्विजे शरीरदण्डं च पापीयान्नारकी च सः । नरके सूकरमुखे पात्यते यमकिङ्करैः ॥ २३ ॥ विनिष्यिष्टावयवको बलवद्‌भिस्तथेक्षुवत् । आर्तस्वरेण स्वनयन्मूर्च्छितः कश्मलङ्गतः ॥ २४ ॥ स पीड्यमानो बहुधा वेदनां यात्यतीव हि । विविक्तपरपीडो योऽप्यविविक्तपरव्यथाम् ॥ २५ ॥ ईश्वराङ्‌कितवृत्तीनां व्यथामाचरते स्वयम् । स चान्धकूपे पतति तदभिद्रोहयन्त्रिते ॥ २६ ॥ तत्रासौ जन्तुभिः क्रूरैः पशुभिर्मृगपक्षिभिः । सरीसृपैश्च मशकैर्यूकामत्कुणजातिभिः ॥ २७ ॥ मक्षिकाभिश्च तमसि दन्दशूकैश्च पीड्यते । परिक्रामति चैवात्र कुशरीरे च जन्तुवत् ॥ २८ ॥ यस्तु संविहितैः पञ्चयज्ञैः काकैश्च संस्तुतः । अश्नाति चासंविभज्य यत्किंञ्चिदुपपद्यते ॥ २९ ॥ स पापपुरुषः क्रूरैर्याम्यैश्च कृमिभोजने । नरकाधमके दुष्टकर्मणा परिपात्यते ॥ ३० ॥ लक्षयोजनविस्तीर्णे कृमिकुण्डे भयङ्करे । कृमिरूपं समासाद्य भक्ष्यमाणश्च तैः स्वयम् ॥ ३१ ॥ अप्रत्ताप्रहुतादो यः पातमाप्नोति तत्र वै । यस्तु स्तेयेन च बलाद्धिरण्यं रत्‍नमेव च ॥ ३२ ॥ ब्राह्मणस्यापहरति अन्यस्यापि च कस्यचित् । अनापदि च देवर्षे तममुत्र यमानुगाः ॥ ३३ ॥ अयस्मयैरग्निपिण्डैः सदृशैर्नित्कुषन्ति च । योऽगम्यां योषितं गच्छेदगम्यं पुरुषं च या ॥ ३४ ॥ तावमुत्रापि कशया ताडयन्तो यमानुगाः । तिग्मया लोहमय्या च सूर्म्याप्यालिङ्गयन्ति तम् ॥ ३५ ॥ तां चापि योषितं सूर्म्यालिङ्गयन्ति यमानुगाः । यस्तु सर्वाभिगमनः पुरुषः पापसञ्चयी ॥ ३६ ॥ निरयेऽमुत्र तं याम्याः शाल्मलीं रोपयन्ति तम् । वज्रकण्टकसंयुक्तां शाल्मलीं तामयस्मयीम् ॥ ३७ ॥ राजन्या राजपुरुषा ये वा पाखण्डवर्तिनः । धर्मसेतुं विभिन्दन्ति ते परेत्य गता नराः ॥ ३८ ॥ वैतरण्यां पतन्त्येव भिन्नमर्यादपातकाः । नद्यां निरयदुर्गस्य परिखायां च नारद ॥ ३९ ॥ यादोगणैः समन्तात्तु भक्ष्यमाणा इतस्ततः । नात्मना वियुजन्त्येव नासुभिश्चापि नारद ॥ ४० ॥ स्वीयेन कर्मपाकेनोपतपन्ति च सर्वतः । विण्मूत्रपूयरक्तैश्च केशास्थिनखमांसकैः ॥ ४१ ॥ मेदोवसासंयुतायां नद्यामुपपतन्ति ते । वृषलीपतयो ये च नष्टशौचा गतत्रपाः ॥ ४२ ॥ आचारनियमैस्त्यक्ताः पशुचर्यापरायणाः । तेऽत्रानुकष्टगतयो विण्मूत्रश्लेष्मरक्तकैः ॥ ४३ ॥ श्लेष्ममलसमापूर्णे निपतन्ति दुराग्रहाः । तदेव खादयन्त्येतान्यमानुचरवर्गकाः ॥ ४४ ॥ ये श्वानगर्दभादीनां पतयो वै द्विजातयः । मृगयारसिका नित्यमतीर्थे मृगघातकाः ॥ ४५ ॥ परेतांस्तान्यमभटा लक्षीभूतान्नराधमान् । इषुभिश्च विभिन्दन्ति तांस्तान्दुर्नयमागतान् ॥ ४६ ॥ ये दम्भा दम्भयज्ञेषु पशून्घ्नन्ति नराधमाः । तानमुष्मिन्यमभटा नरके वैशसे तदा ॥ ४७ ॥ निपात्य पीडयन्त्येव कशाघातैर्दुरासदैः । यो भार्यां च सवर्णां वै द्विजो मदनमोहितः ॥ ४८ ॥ रेतः पाययति मूढोऽमुत्र तं यमकिङ्कराः । रेतःकुण्डे पातयन्ति रेतः सम्पाययन्ति च ॥ ४९ ॥ ये दस्यवोऽग्निदाश्चैव गरदा सार्थघातकाः । ग्रामान्सार्थान्विलुम्पन्ति राजानो राजपूरुषाः ॥ ५० ॥ तान्परेतान्यमभटा नयन्ति श्वानकादनम् । विंशत्यथिकसंख्याताः सारमेया महाद्‍भुताः ॥ ५१ ॥ सप्तशत्या समाख्याता रभसं खादयन्ति ते । सारमेयादनं नाम नरकं दारुणं मुने । अतः परं प्रवक्ष्यामि अवीचिप्रभुखान्मुने ॥ ५२ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे नरकप्रदपातकवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥

nārada uvāca karmabhedāḥ katividhāḥ sanātanamune mama | śrotavyāḥ sarvathaivaite yātanāprāptibhūmayaḥ || 1 || śrīnārāyaṇa uvāca yo vai parasya vittāni dārāpatyāni caiva hi | harate sa hi duṣṭātmā yamānucaragocaraḥ || 2 || kālapāśena sambaddho yāmyairatibhayānakaiḥ | tāmisranāmanarake pātyate yātanāspade || 3 || tāḍanaṃ daṇḍanaṃ caiva santarjanamataḥ param | yāmyāḥ kurvanti pāśāḍhyāḥ kaśmalaṃ yāti caiva hi || 4 || mūrcchāmāyāti vivaśo nārakī padmabhūsuta | yaḥ patiṃ vañcayitvā tu dārādīnupabhujyati || 5 || andhatāmisranarake pātyate yamakiṅkaraiḥ | pātyamāno yatra janturvedanāparavānbhavet || 6 || naṣṭadṛṣṭirnaṣṭamatirbhavatyevāvilambataḥ | vanaspatirbhajyamānamūlo yadvad‍bhavediha || 7 || tasmādapyandhatāmisranāmnā proktaḥ purātanaiḥ | etanmamāhamiti yo bhūtadroheṇa kevalam || 8 || puṣṇāti pratyahaṃ svīyaṃ kuṭumbaṃ kāryalampaṭaḥ | etadvihāya cātraiva svāśubhena patediha || 9 || raurave nāma narake sarvasattvabhayāvahe | iha loke'munā ye tu hiṃsitā jantavaḥ purā || 10 || ta eva ruravo bhūtvā paratra pīḍayanti tam | tasmād‌rauravamityāhuḥ purāṇajñā manīṣiṇaḥ || 11 || ruruḥ sarpādatikrūro janturuktaḥ purātanaiḥ | evaṃ mahārauravākhyo narako yatra pūruṣaḥ || 12 || yātanāṃ prāpyamāṇo hi yaḥ paraṃ dehasambhavaḥ | kravyādā nāma ruravastaṃ kravye ghātayanti ca || 13 || ya ugraḥ puruṣaḥ krūraḥ paśupakṣigaṇānapi | uparandhayate mūḍho yāmyāstaṃ randhayanti ca || 14 || kumbhīpāke taptataile uparyapi ca nārada | yāvanti paśuromāṇi tāvadvarṣasahasrakam || 15 || pitṛviprabrāhmaṇadhrukkālasūtre sa nārake | agnyarkābhyāṃ tapyamāne nārakī viniveśitaḥ || 16 || kṣutpipāsādahyamāno'ntaḥśarīrastathā bahiḥ | āste śete ceṣṭate cāvatiṣṭhati ca dhāvati || 17 || nijavedapathādyo vai pākhaṇḍaṃ copayāti ca | anāpadyapi devarṣe taṃ pāpaṃ puruṣaṃ bhaṭāḥ || 18 || asipatravanaṃ nāma narakaṃ veśayanti ca | kaśayā praharantyeva nārakī tad‍gatastadā || 19 || itastato dhāvamāna uttālamativegataḥ | asipatraiśchidyamāna ubhayatra ca dhārabhiḥ || 20 || saṃchidyamānasarvāṅgo hāhato'smīti mūrcchitaḥ | vedanāṃ paramāṃ prāptaḥ patatyeva pade pade || 21 || svadharmānugataṃ bhuṅkte pākhaṇḍaphalamalpadhīḥ | yo rājā rājapuruṣo daṇḍayedvai tvadharmataḥ || 22 || dvije śarīradaṇḍaṃ ca pāpīyānnārakī ca saḥ | narake sūkaramukhe pātyate yamakiṅkaraiḥ || 23 || viniṣyiṣṭāvayavako balavad‌bhistathekṣuvat | ārtasvareṇa svanayanmūrcchitaḥ kaśmalaṅgataḥ || 24 || sa pīḍyamāno bahudhā vedanāṃ yātyatīva hi | viviktaparapīḍo yo'pyaviviktaparavyathām || 25 || īśvarāṅ‌kitavṛttīnāṃ vyathāmācarate svayam | sa cāndhakūpe patati tadabhidrohayantrite || 26 || tatrāsau jantubhiḥ krūraiḥ paśubhirmṛgapakṣibhiḥ | sarīsṛpaiśca maśakairyūkāmatkuṇajātibhiḥ || 27 || makṣikābhiśca tamasi dandaśūkaiśca pīḍyate | parikrāmati caivātra kuśarīre ca jantuvat || 28 || yastu saṃvihitaiḥ pañcayajñaiḥ kākaiśca saṃstutaḥ | aśnāti cāsaṃvibhajya yatkiṃñcidupapadyate || 29 || sa pāpapuruṣaḥ krūrairyāmyaiśca kṛmibhojane | narakādhamake duṣṭakarmaṇā paripātyate || 30 || lakṣayojanavistīrṇe kṛmikuṇḍe bhayaṅkare | kṛmirūpaṃ samāsādya bhakṣyamāṇaśca taiḥ svayam || 31 || aprattāprahutādo yaḥ pātamāpnoti tatra vai | yastu steyena ca balāddhiraṇyaṃ rat‍nameva ca || 32 || brāhmaṇasyāpaharati anyasyāpi ca kasyacit | anāpadi ca devarṣe tamamutra yamānugāḥ || 33 || ayasmayairagnipiṇḍaiḥ sadṛśairnitkuṣanti ca | yo'gamyāṃ yoṣitaṃ gacchedagamyaṃ puruṣaṃ ca yā || 34 || tāvamutrāpi kaśayā tāḍayanto yamānugāḥ | tigmayā lohamayyā ca sūrmyāpyāliṅgayanti tam || 35 || tāṃ cāpi yoṣitaṃ sūrmyāliṅgayanti yamānugāḥ | yastu sarvābhigamanaḥ puruṣaḥ pāpasañcayī || 36 || niraye'mutra taṃ yāmyāḥ śālmalīṃ ropayanti tam | vajrakaṇṭakasaṃyuktāṃ śālmalīṃ tāmayasmayīm || 37 || rājanyā rājapuruṣā ye vā pākhaṇḍavartinaḥ | dharmasetuṃ vibhindanti te paretya gatā narāḥ || 38 || vaitaraṇyāṃ patantyeva bhinnamaryādapātakāḥ | nadyāṃ nirayadurgasya parikhāyāṃ ca nārada || 39 || yādogaṇaiḥ samantāttu bhakṣyamāṇā itastataḥ | nātmanā viyujantyeva nāsubhiścāpi nārada || 40 || svīyena karmapākenopatapanti ca sarvataḥ | viṇmūtrapūyaraktaiśca keśāsthinakhamāṃsakaiḥ || 41 || medovasāsaṃyutāyāṃ nadyāmupapatanti te | vṛṣalīpatayo ye ca naṣṭaśaucā gatatrapāḥ || 42 || ācāraniyamaistyaktāḥ paśucaryāparāyaṇāḥ | te'trānukaṣṭagatayo viṇmūtraśleṣmaraktakaiḥ || 43 || śleṣmamalasamāpūrṇe nipatanti durāgrahāḥ | tadeva khādayantyetānyamānucaravargakāḥ || 44 || ye śvānagardabhādīnāṃ patayo vai dvijātayaḥ | mṛgayārasikā nityamatīrthe mṛgaghātakāḥ || 45 || paretāṃstānyamabhaṭā lakṣībhūtānnarādhamān | iṣubhiśca vibhindanti tāṃstāndurnayamāgatān || 46 || ye dambhā dambhayajñeṣu paśūnghnanti narādhamāḥ | tānamuṣminyamabhaṭā narake vaiśase tadā || 47 || nipātya pīḍayantyeva kaśāghātairdurāsadaiḥ | yo bhāryāṃ ca savarṇāṃ vai dvijo madanamohitaḥ || 48 || retaḥ pāyayati mūḍho'mutra taṃ yamakiṅkarāḥ | retaḥkuṇḍe pātayanti retaḥ sampāyayanti ca || 49 || ye dasyavo'gnidāścaiva garadā sārthaghātakāḥ | grāmānsārthānvilumpanti rājāno rājapūruṣāḥ || 50 || tānparetānyamabhaṭā nayanti śvānakādanam | viṃśatyathikasaṃkhyātāḥ sārameyā mahād‍bhutāḥ || 51 || saptaśatyā samākhyātā rabhasaṃ khādayanti te | sārameyādanaṃ nāma narakaṃ dāruṇaṃ mune | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi avīciprabhukhānmune || 52 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe narakapradapātakavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||